Ўзбекистонда 3 ноябрдан кредит рекламалари ва шартномаларида қарзни ўз вақтида тўламасликнинг эҳтимолий оқибатлари ҳақида огоҳлантириш жойлаштириш мажбурий бўлди. Янги тартибга кўра, реклама майдони ёки давомийлигининг камида 10 фоизи, кредит шартномаси биринчи саҳифаси асосий юзасининг эса камида 30 фоизи огоҳлантириш учун ажратилади.

Марказий банк бошқарувининг 2026 йил 15 сентябрдаги 24/18-сон қарори билан банк хизматлари истеъмолчиларига ахборот беришга оид қоидалар ўзгартирилди. Ҳужжат Адлия вазирлигида 30 сентябрь куни 3948-сон билан рўйхатдан ўтказилган ва 3 ноябрдан кучга кирган.

Ўзгаришлар кредит олишни режалаштираётган фуқаролар, амалдаги банк маҳсулотларини реклама қилаётган тижорат банклари ҳамда кредит шартномаларини расмийлаштириш жараёнига тааллуқли.

Кредит рекламасида қандай огоҳлантириш бўлади?

Янги талабларга мувофиқ, банклар кредит маҳсулотларини реклама қилишда қарз олувчи ўз мажбуриятларини бажармаса, молиявий хатарларга дуч келиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантириши шарт.

Бунда огоҳлантиришнинг ҳажми ёки давомийлиги реклама шаклига қараб белгиланади.

Босма ҳамда электрон тасвирли рекламаларда огоҳлантириш реклама майдонининг камида 10 фоизини эгаллаши керак. Аудио ва видеорекламаларда эса умумий давомийликнинг камида 10 фоизи ушбу маълумот учун ажратилади.

Масалан, 30 сониялик кредит рекламасида огоҳлантириш камида 3 сония давом этиши лозим.

Бу талаб кредит рекламаcида фақат маҳсулотнинг афзалликларига эмас, қарз билан боғлиқ эҳтимолий хатарларга ҳам эътибор қаратишни назарда тутади.

Кредит шартномасининг биринчи саҳифаси ўзгаради

Янги тартибда кредит шартномаларига нисбатан ҳам алоҳида талаб белгиланган.

Энди огоҳлантириш шартноманинг биринчи саҳифасида, асосий матн бошланишидан олдин жойлаштирилиши керак. У биринчи саҳифа асосий юзасининг камида 30 фоизини эгаллаши шарт.

Огоҳлантириш мазмуни Марказий банк тасдиқлаган намунавий шаклга мувофиқ бўлиши лозим. Унда кредит мажбуриятларини бажармаслик туфайли келиб чиқиши мумкин бўлган ҳуқуқий ва молиявий оқибатлар баён этилади.

Кредит ўз вақтида қайтарилмаса, қандай оқибатлар бўлиши мумкин?

Норматив ҳужжатдаги намунавий огоҳлантиришга кўра, кредит бўйича мажбуриятларни бажармаслик қуйидаги оқибатларга олиб келиши мумкин:

• Умумий қарздорлик миқдорининг ошиши.

• Қарзни ундириш бўйича мажбурий ижро чораларининг қўлланилиши.

• Қарзни қоплаш учун қарз олувчининг мол-мулкига ундирув қаратилиши.

• Сотилган мол-мулк қиймати қарзни тўлиқ қопламаганда қолган қарздорликнинг сақланиб қолиши.

• Кафил ёки учинчи шахс гаровга қўйган мол-мулк ҳисобидан қарзни ундириш, кейинчалик улар қоплаган суммани қарз олувчидан талаб қилиш.

• Банк ҳисобварақларидаги маблағларни хатлаш.

• Суд ёки давлат ижрочиси қарори асосида Ўзбекистондан чиқиш ҳуқуқининг вақтинча чекланиши.

• Кредит тарихининг ёмонлашиши ва келгусида кредит олиш имкониятининг чекланиши.

Мазкур ҳолатлар ҳар бир қарздорга бир вақтнинг ўзида ёки автоматик тарзда қўлланилади, дегани эмас. Уларнинг юзага келиши шартнома шартлари, қарздорлик ҳолати ва қонунчиликда белгиланган тартибларга боғлиқ.

Истеъмолчини чалғитувчи кредит таклифлари учун қандай чоралар бор?

Янги ўзгаришлар фақат огоҳлантириш жойлаштириш билан чекланмайди.

Марказий банкнинг банклар ва бошқа кредит ташкилотларига нисбатан чоралар қўллаш тартиби тўғрисидаги низомига ҳам қўшимча киритилди.

Унга кўра, банк таклиф этаётган кредит маҳсулоти истеъмолчини чалғитувчи деб топилса, Марказий банк банкнинг айрим молиявий операцияларни амалга оширишини ёки инфратузилмасини кенгайтиришини олти ойгача чеклаш ёхуд тақиқлаш тўғрисида қарор қабул қилиши мумкин.

Бу ҳолатда чеклов қўллаш ваколатли орган қарорига боғлиқ. Яъни ҳар қандай баҳсли реклама банк фаолияти автоматик чекланишини англатмайди.

Контекст: аввал қандай тартиб амал қилган?

Банк хизматлари истеъмолчиларига маълумот беришга доир асосий қоидалар 2018 йилда қабул қилинган низом билан тартибга солинади. Ушбу ҳужжат тижорат банкларининг мижозлар билан муносабатларида ахборот тақдим этиш, хизмат шартларини тушунтириш ва мурожаатларни кўриб чиқишга оид минимал талабларни белгилайди.

Низомда банк хизматлари рекламаси истеъмолчини чалғитмаслиги, хизмат шартлари ҳақида нотўғри тасаввур уйғотмаслиги зарурлиги аввалдан назарда тутилган. Янги қоидалар кредит мажбуриятларини бажармаслик хатарлари ҳақидаги огоҳлантиришнинг рекламадаги аниқ улушини ҳам белгилаб берди.

Шунингдек, 2025 йилда кредит расмийлаштиришдан олдин тўлдириладиган чеклистга оид талаблар жорий этилган. 2026 йилда эса кредит шартномаси биринчи саҳифасида алоҳида огоҳлантириш жойлаштириш талаби кучга кирди. Бу ўзгаришлар қарз олувчига шартнома тузишдан олдин маълумот етказиш жараёни билан боғлиқ.

Янги талаблар мижоз учун нимани англатади?

Аввало, кредит маҳсулотлари ҳақидаги рекламада молиявий хатарлар ҳам кўрсатилиши керак бўлади. Кредит олувчи реклама билан танишиш босқичидаёқ қарзни қайтармаслик эҳтимолий оқибатларини кўриши ёки эшитиши мумкин.

Шартнома расмийлаштирилаётганда эса бу маълумот биринчи саҳифада алоҳида жойлаштирилади.

Бироқ огоҳлантириш мавжудлиги кредитнинг арзонлиги ёки мижознинг тўлов қобилияти кафолатланганини англатмайди. Қарз олувчи кредитнинг тўлиқ қиймати, фоиз ставкаси, тўлов жадвали, кечиктирилган тўловлар учун жавобгарлик ва гаров шартларини ҳам ўрганиши зарур.

Янги қоидаларнинг банк рекламалари ва амалда тузиладиган шартномаларда қандай бажарилиши, шунингдек, талабларни бузган банкларга нисбатан қандай назорат чоралари қўлланилиши кейинги кузатувлар учун очиқ масала бўлиб қолмоқда.

2026 йилнинг дастлабки тўққиз ойида Ўзбекистонда 5,3 миллион куб метр фойдали қазилма ноқонуний қазиб олингани аниқланган. Давлат ва жамият манфаатларига етказилган зарар 106 миллиард сўмга баҳоланмоқда. Бу ҳақда 29 октябрь куни Тошкентда ўтказилган матбуот анжуманида

Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекциясининг ҳисоботида ноқонуний қазиб олиш, солиқдан яширилган ҳажмлар, саноат хавфсизлиги ва давлат назоратини рақамлаштиришга оид натижалар тақдим этилди.

Маълумотлар табиий бойликлардан фойдаланиш соҳасида нафақат иқтисодий қонунбузилишлар, балки ишлаб чиқариш хавфсизлиги билан боғлиқ муаммолар ҳам сақланиб қолаётганини кўрсатмоқда.

576 та назорат тадбири, 106 миллиард сўмлик зарар

Инспекция маълумотига кўра, 2026 йилнинг январь–сентябрь ойларида ер қаъридан фойдаланиш соҳасида 576 та назорат тадбири ўтказилган.

Шундан 235 та текширув натижасида жами 5,3 миллион куб метр фойдали қазилма ноқонуний қазиб олингани аниқланган. Давлат ва жамият манфаатларига етказилган зарар 106 миллиард сўм миқдорида ҳисобланган.

Қонунбузилишлар юзасидан тўпланган материаллар ҳуқуқий баҳо бериш учун ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга юборилган. Бироқ пресс-релизда ушбу ишлар бўйича қанча жиноят иши қўзғатилгани ёки қанча зарар амалда қоплангани кўрсатилмаган.

Назорат давомида фойдали қазилмаларнинг ҳақиқий ҳажмини яшириш, ҳисоботларда нотўғри маълумот бериш ва рухсатнома шартларини бузиш ҳолатларига алоҳида эътибор қаратилган.

Солиқ қўмитаси билан ҳамкорликда қазиб олинган фойдали қазилмалар ҳажми солиқ ҳисоботлари билан солиштирилган. Натижада давлат бюджетига қўшимча 10,2 миллиард сўм солиқ тушумлари ундирилган.

Бу рақам 106 миллиард сўмлик ҳисобланган зарардан алоҳида кўрсаткичдир. Уларни қўшиб, давлат бюджетига ундирилган умумий маблағ сифатида талқин қилиш тўғри бўлмайди.

Қазиб олиш шартларини бузган тадбиркорлик субъектларига тегишли 117 та рухсатнома юзасидан судларга даъво аризалари киритилган. Натижада 43 та рухсатнома муддатидан олдин бекор қилинган, яна 55 та рухсатнома бўйича тегишли тақдимномалар киритилган.

Қонунбузилишлар энди космосдан ҳам кузатилмоқда

Тоғ-кон соҳасидаги назоратнинг яна бир йўналиши — сунъий йўлдош тасвирлари ёрдамида ер юзасидаги ўзгаришларни кузатиш.

«Ўзбеккосмос» агентлиги билан ҳамкорликда фойдали қазилмалар қазиб олинаётган ҳудудлар, янги қазилган майдонлар ва эҳтимолий ноқонуний фаолият белгилари масофадан ўрганилмоқда.

Инспекция келтирган 2025 йилги маълумотларга кўра, космик мониторинг орқали тақдим этилган 2 261 та ҳолатдан 1 444 таси ўрганилган. Натижада 195 та юридик шахс томонидан 4,5 миллион куб метр норуда фойдали қазилма қазиб олингани аниқланган.

Бу ерда муҳим жиҳат бор: космик мониторинг қайд этган ҳар қандай ўзгариш автоматик равишда қонунбузилишни англатмайди. Бундай маълумотлар кейинчалик тегишли ҳужжатлар ва текширув натижалари билан солиштирилиши лозим.

Шу билан бирга, «Геомониторинг» ахборот тизими Солиқ қўмитасининг ахборот ресурслари билан интеграция қилинган. Бу қазиб олиш ҳақидаги маълумотлар ва солиқ ҳисоботлари ўртасидаги тафовутларни масофадан аниқлаш имконини беради.

Қорақалпоғистон Республикаси, Фарғона ва Бухоро вилоятларида конларга олиб борувчи йўлларга 94 та кузатув камераси ўрнатилган. Яна 115 та тадбиркорлик субъекти махсус дастурга уланган.

Бундай назорат воситалари қазиб олинган хомашё ҳаракати ва ҳисоботлар ўртасидаги номувофиқликларни аниқлашда қўшимча маълумот манбаи бўлиши мумкин.

Саноат хавфсизлиги: 18 та бахтсиз ҳодиса

Матбуот анжуманидаги жиддий масалалардан бири кончилик ва портлатиш ишларида хавфсизлик талабларига риоя этилиши бўлди.

Инспекция маълумотига кўра, 2026 йилнинг тўққиз ойида саноат хавфсизлиги йўналишида 295 та назорат тадбири ўтказилган. Уларда норматив ҳужжатлар талабларининг 3 675 та бузилиши аниқланган.

Камчиликларни бартараф этиш учун 331 та ёзма кўрсатма берилган. Шунингдек, 12 та хавфли ишлаб чиқариш объектида ишлар вақтинча тўхтатилган.

Ҳисобот даврида хавфли ишлаб чиқариш объектларида 18 та бахтсиз ҳодиса қайд этилган. Уларнинг 7 таси ўлим билан якунланган, 8 тасида оғир тан жароҳати олинган, 3 таси гуруҳий бахтсиз ҳодиса сифатида қайд қилинган.

Ушбу рақамлар хавфсизлик қоидаларига риоя қилиш масаласи фақат корхоналарнинг ҳуқуқий мажбурияти эмас, балки инсон ҳаёти билан бевосита боғлиқ эканини кўрсатади.

Пресс-релизда бахтсиз ҳодисаларнинг аниқ сабаблари, жабрланганлар сони ва масъулларга нисбатан қўлланган чоралар батафсил очиқланмаган.

Ер ости сувларидан фойдаланишда ҳам қоидабузарликлар бор

Ҳисобот даврида ер ости сувларидан фойдаланиш билан боғлиқ 683 та қудуқ фаолияти ўрганилган.

Текширувлар натижасида тегишли ҳужжатларсиз қудуқ қазиш бўйича 17 та, рухсатномасиз ер ости сувидан фойдаланиш бўйича 46 та ҳолат аниқланган.

Инспекция томонидан 230 та огоҳлантириш берилган ва 68 та маъмурий баённома расмийлаштирилган.

Ер ости сувлари чекланган табиий ресурс ҳисобланади. Уларни ҳисобсиз қазиб олиш ёки рухсатсиз ишлатиш сув захираларини бошқариш, ҳисобга олиш ва экологик назорат билан боғлиқ муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.

Давлат назорати учун 11 модулли электрон платформа

Инспекция назорат жараёнларини рақамлаштириш бўйича янги ахборот тизимини ишлаб чиқмоқда.

2026 йил 1 май куни «Ягона интегратор UZINFOCOM» МЧЖ билан имзоланган ҳамкорлик меморандуми асосида «E-Yer Qa’ri Nazorati» ягона ахборот тизимини яратиш ишлари бошланган.

Ҳозирга қадар тизимнинг концептуал архитектураси ҳамда дастлабки тўртта модулдан иборат функционал версияси ишлаб чиқилган.

Жами 11 та асосий модулдан иборат платформани икки босқичда жорий этиш режалаштирилган. Тизимни 21 та давлат идорасининг ахборот ресурслари билан интеграция қилиш кўзда тутилган.

Лойиҳа орқали аризаларни қабул қилиш, текширувларни рўйхатга олиш, далолатномалар тузиш, кўрсатмалар бериш ва уларнинг ижросини кузатиш электрон шаклга ўтказилиши керак.

Бу текширув жараёнида маълумотларнинг йўқолиши ёки асоссиз ўзгартирилиши хавфини камайтириш, идоралараро ахборот алмашинувини тезлаштириш имконини бериши мумкин.

Ўзбекистонда ислом молияси асосида инвестиция жалб қилаётган IMAN Invest компанияси ва унинг фаолиятини шаръий жиҳатдан баҳолаб келган хусусий маслаҳат кенгаши ўртасида очиқ низо юзага келди. IFCB инвесторлар маблағлари билан боғлиқ молиявий қоидабузарликлар аниқланганини билдирмоқда. Компания асосчиси эса айбловларни рад этиб, келишмовчиликка маслаҳатчи билан молиявий муносабатлар сабаб бўлганини таъкидламоқда.

25 октябрь куни Islamic Finance Consulting Board (IFCB) IMAN Invest билан ҳамкорликни тўхтатганини эълон қилди. Орадан бир кун ўтиб, 26 октябрда кенгаш аъзоси Маҳмуд Усмон компаниянинг молиявий операцияларига доир бир қатор ҳужжатларни жамоатчиликка тақдим этди. Уларда миллионлаб долларлик қарздорлик, муаммоли инвестиция портфели ҳамда автомобиллар хариди билан боғлиқ операциялар тилга олинган.

IMAN раҳбарияти билдирилган эътирозларни мустақил текшириш учун халқаро аудиторлик ташкилоти билан келишувга эришганини маълум қилди. Ҳозирча инвесторлар маблағларининг қанча қисми қайтарилиши хавф остида экани ёки компаниянинг молиявий ҳолати қандайлиги ҳақида барча томонлар тан олган мустақил якуний хулоса эълон қилинмаган.

Маслаҳат кенгаши нима учун ҳамкорликни тўхтатди?

IFCB — Ўзбекистонда ислом молияси ва шаръий аудит йўналишида хизмат кўрсатувчи хусусий консалтинг ташкилоти. У молиявий маҳсулотлар ва операцияларнинг ислом ҳуқуқи тамойилларига мувофиқлигини баҳолайди, аммо давлат назорат органи ҳисобланмайди.

Кенгаш аъзолари Маҳмуд Усмон ва ҳуқуқшунос Ҳусайн Ражабовнинг видеомурожаатида IMAN Invest билан икки йилдан ортиқ ҳамкорлик қилингани, бироқ компаниянинг бутун фаолияти бўйича якуний ижобий хулоса берилмагани айтилган.

IFCB маълумотига кўра, 2026 йил июлида кенгаш ихтиёрига шубҳали молиявий операциялар мавжудлигини кўрсатувчи ҳужжатлар келиб тушган. Шундан кейин молия, ҳуқуқ ва шаръий аудит мутахассислари иштирокида тафтиш комиссияси ташкил этилган.

Уч ярим ой давом этган текширувнинг молиявий қисми бўйича якуний натижалар 15 октябрда олингани билдирилмоқда. Кенгаш айрим операциялар ўзи билан олдиндан келишилмаганини, инвесторлар капитали эса шартномаларда назарда тутилмаган харажатларга йўналтирилганини даъво қилмоқда.

Маҳмуд Усмоннинг таъкидлашича, текширув компанияда бир неча миллион долларлик камомад мавжудлигини кўрсатган. Унинг фикрича, инвесторлар бир вақтнинг ўзида маблағларини қайтаришни талаб қилса, компаниянинг барча мажбуриятларни бажариш имконияти чекланган бўлиши мумкин.

Бироқ камомаднинг якуний суммаси, уни ҳисоблаш усули ва қайтарилиши мумкин бўлган активлар ҳажми мустақил равишда тасдиқлангани ҳақида маълумот йўқ.

IFCB аниқланган камчиликлар бартараф этилмагунча, инвесторларга етказилган зарар қопланмагунча ва шартномалар қайта кўриб чиқилмагунча компанияга маблағ киритишни шариат нуқтаи назаридан тавсия этмаслигини билдирган.

128 минг долларлик Mercedes-Benz: ҳужжатларда нима дейилган?

26 октябрь куни Маҳмуд Усмон эълон қилган ҳужжатлар орасида 2026 йил 3 июлда қабул қилинган тафтиш комиссияси қарори ҳам бор. Унда IMAN Invest билан боғлиқ компаниялар ўртасидаги пул ўтказмаси ва Mercedes-Benz S500 автомобили хариди кўриб чиқилган.

Ҳужжатга мувофиқ, 2026 йил 10 апрелда IMAN Halal Investments ширкати ҳисобидан Founders Trust 1 МЧЖ ҳисоб рақамига 128 минг доллар ўтказилган. Бу операция бир кун аввал имзоланган консорциум шартномаси асосида амалга оширилгани кўрсатилган.

Комиссия ҳужжатида мазкур маблағ Рустам Раҳматов фойдаланиши учун мўлжалланган Mercedes-Benz S500 автомобилини харид қилишга сарфлангани қайд этилган.

Шунингдек, пулни қабул қилган компаниянинг таъсисчиси ва раҳбари IMAN ходими ҳам бўлгани, бу ҳолат манфаатлар тўқнашувига сабаб бўлиши мумкинлиги айтилган.

Тафтиш комиссияси операцияни инвесторлар манфаатларига мос эмас, деб баҳолаган. Қарорда автомобилни сотиш ёки инвестор номига расмийлаштириш, маблағни эса коммандит ширкатига қайтариш белгиланган. Сотувдан тушадиган пул дастлабки суммани қопламаса, фарқни Раҳматовдан ундириш назарда тутилган.

Мазкур ҳужжат операцияга доир жиддий саволларни келтириб чиқаради. Аммо эълон қилинган нусханинг ўзи пулнинг кейинги ҳаракати, автомобилнинг ҳозирги ҳуқуқий мақоми ва комиссия қарори бажарилган-бажарилмаганини аниқлаш учун етарли эмас.

BYD автомобили бўйича ҳам қарздорлик кўрсатилган

Тафтиш материалларида Рустам Раҳматовнинг 2023 йил 1 декабрда бўлиб тўлаш асосида сотиб олган BYD Champion автомобили ҳақида ҳам маълумот келтирилган.

Ҳужжатга кўра, автомобилнинг дастлабки қиймати 420 миллион сўм бўлган. 36 ойлик бўлиб тўлаш шартлари ҳисобга олинганда умумий тўлов 555,1 миллион сўмга етган, дастлабки бадал сифатида эса 120 миллион сўм тўланган.

Комиссия маълумотларида охирги тўлов 2025 йил 4 майда амалга оширилгани кўрсатилган. Масала кўриб чиқилган пайтда муддати ўтган қарз 306,5 миллион сўмни, шартнома бўйича қолган умумий мажбурият эса 366,9 миллион сўмни ташкил этган.

Комиссия Раҳматовга қарздорликни бартараф этиш ва янгиланган тўлов жадвалига амал қилишни топширган.

Ҳужжат нусхасида танишиб чиқилганини билдирувчи белги ва имзо мавжуд. Маҳмуд Усмон уни Раҳматовга тегишли деб ҳисоблайди, бироқ имзонинг ҳақиқийлиги мустақил текширув билан тасдиқланмаган.

Автомобиллар бўйича мажбуриятлар кейинчалик бажарилгани ёки қарзлар узилгани ҳақида ҳам ҳозирча тасдиқланган маълумот мавжуд эмас.

2,97 миллион доллар қарз ва 9,5 миллион долларлик муаммоли портфель

Эълон қилинган яна бир ҳужжат — IMAN Halal Investments МЧЖ ягона иштирокчисининг 2026 йил 2 июлдаги қарорига илова — компаниянинг молиявий бошқарувига оид кенгроқ муаммоларни қамраб олган.

Иловадаги маълумотларга кўра, 2026 йил 31 май ҳолатига бошқарувчи компаниянинг IMAN Halal Investments ширкати олдидаги қарздорлиги 2,97 миллион долларни ташкил этган.

Ҳужжат муаллифлари бошқарувчи компания ўз маъмурий харажатларини қоплаш учун инвесторлар капитали ҳисобидан мунтазам қарз олганини билдирган. Уларнинг баҳосича, мазкур амалиёт инвестиция маблағларини бошқариш бўйича белгиланган шартларга мос келмаган.

Иловада иш ҳақи харажатлари ойига ўртача 300 минг доллар, маркетинг харажатлари эса 124 минг долларгача етгани кўрсатилган.

Ҳужжат муаллифларининг ҳисоб-китобига кўра, умумий харажатларнинг 60 фоиздан ортиғи ширкатнинг бевосита инвестиция операцияларига алоқадор бўлмаган фаолиятга йўналтирилган.

Жумладан, IMANUM 5.0 иловаси тақдимотига 144 минг доллар, хусусий банк хизматлари йўналишига эса 187 минг доллар сарфлангани келтирилган.

Бошқа бир масала IMAN экотизимидаги бўлиб тўлаш операцияларига тегишли.

2026 йил 31 май ҳолатига кўра, BNPL — маҳсулотни ҳозир харид қилиб, пулини кейин тўлаш тизимидаги муаммоли мажбуриятлар тахминан 9,5 миллион долларга етгани қайд этилган. Бу тегишли портфелнинг 17–18 фоизига тенг.

Муаммоли портфель деганда мижозлар томонидан тўлови кечиктирилган ёки қайтарилишида қийинчилик юзага келган мажбуриятлар тушунилади. Бироқ бу маблағларнинг ҳаммаси бутунлай йўқотилган дегани эмас.

Ҳужжат муаллифлари мижозлардан тўловлар амалда келиб тушишидан олдин айрим даромадлар ҳисобга олингани ва улар инвесторларга ойлик фойда тақсимлаш учун асос сифатида ишлатилганини ҳам таъкидлаган.

Бу ерда молиявий кўрсаткичларни фарқлаш муҳим. 2,97 миллион доллар — бошқарувчи компаниянинг қарздорлиги, 9,5 миллион доллар эса муаммоли мажбуриятлар ҳажми. Уларни инвесторларнинг якуний зарари ёки IFCB эълон қилган камомад билан бир хил ҳисоблашга асос йўқ.

Рустам Раҳматов айбловларга қандай жавоб берди?

IMAN Holding асосчиси ва директорлар кенгаши раиси Рустам Раҳматов IFCB мурожаатидан кейин видеобаёнот тарқатиб, Маҳмуд Усмоннинг айбловларига қўшилмаслигини билдирди.

Унинг сўзларига кўра, компания маслаҳатчи билан тахминан икки ярим йил ҳамкорлик қилган ва шу даврда унга жами 100 минг доллардан ортиқ ҳақ тўланган.

Раҳматов келишмовчилик айнан маслаҳатчига тўланадиган ҳақни камайтириш масаласидан бошланганини таъкидлади. Шунингдек, у Маҳмуд Усмон IMAN Holding акцияларидан улуш сўрагани, компания шериклари эса бу таклифни рад этганини иддао қилди.

Маҳмуд Усмон бу гапларни рад этиб, уларни туҳмат деб атади. У, аксинча, Раҳматовга компаниядан кетиш ва ўз улушини болалар уйига беришни таклиф қилганини билдирди ҳамда ўз шаънига оид айбловлар юзасидан судга мурожаат қилиш ниятини маълум қилди.

Шундай қилиб, низонинг келиб чиқиш сабаблари борасида томонлар бир-бирига зид маълумотларни тақдим этмоқда. Ҳозирча маслаҳатчига тўловлар ва холдинг улушига оид даъволарни мустақил тасдиқловчи тўлиқ ҳужжатлар жамоатчиликка тақдим этилгани маълум эмас.

Раҳматовнинг айтишича, IMAN икки йил аввал аудитдан ўтган ва унинг фаолияти шариат меъёрларига мувофиқ деб топилган. IFCB эса компаниянинг бутун фаолияти бўйича якуний ижобий хулоса бермаганини таъкидламоқда.

Компания асосчиси инвесторлар олдидаги мажбуриятлар сақланиб қолишини ва низо қонуний йўл билан ҳал этилишини билдирган.

26 октябрда IMAN Holding кузатув кенгаши Раҳматовнинг видеомурожаати расмий саҳифалардан олиб ташланганини маълум қилди. Кенгаш бу қарорни шахсий келишмовчиликларни корпоратив ахборот майдонида муҳокама қилмаслик истаги билан изоҳлади. Шу билан бирга, видео ўчирилгани айбловлар тан олинганини англатмаслигини таъкидлади.

IMAN мустақил аудит бошланганини маълум қилди

IMAN расмий муносабатида IFCB кўтарган масалалар жиддий ўрганилишини билдирди. Компания маълумотига кўра, муфтий Ҳасан Усмоний билан боғлиқ Usmani’s аудиторлик ташкилоти билан мустақил шаръий аудит ўтказиш бўйича келишувга эришилган ва текширув бошланган.

Компания аудит натижаларини, улар қандай бўлишидан қатъи назар, жамоатчилик ва инвесторларга эълон қилишини ваъда қилган.

Шунингдек, бир нечта ислом молияси мутахассисларидан иборат янги ички кенгаш ташкил этиш режалаштирилган. У иш бошлагунча янги маҳсулотларни жорий этиш ва амалдаги маҳсулотларга ўзгартириш киритиш вақтинча тўхтатилган.

Компаниянинг ушбу қарори амалдаги барча молиявий операциялар тўхтатилганини англатмайди.

Раҳматов янги аудит натижаларини тахминан бир ой ичида эълон қилиш режалаштирилганини айтган. Аммо бу муддатга риоя этилиши ва аудитнинг тўлиқ қамрови ҳақида мустақил тасдиқланган маълумот йўқ.

Муҳим жиҳат шундаки, шаръий аудит молиявий операцияларнинг ислом молияси талабларига мувофиқлигини баҳолайди. Инвесторлар активларининг ҳақиқий қиймати, қарздорликларнинг ундирилиши ва компаниянинг тўлов қобилияти ҳақида якуний хулоса чиқариш учун эса молиявий ҳисоботлар ва активларнинг ҳолати ҳам текширилиши зарур.

Контекст: IMAN Invest қандай ривожланган?

IMAN Ўзбекистонда ислом молияси тамойилларига асосланган молиявий хизматлар кўрсатувчи финтех экотизими сифатида фаолият юритади. У IMAN Invest инвестиция хизмати, IMAN Nasiya бўлиб тўлаш платформаси ва IMANUM иловасини ўз ичига олади.

Компаниянинг инвестиция моделида хусусий сармоядорлар маблағи савдо, бўлиб тўлаш, кўчмас мулк ва бошқа тадбиркорлик операцияларига йўналтирилади. Олинган фойда белгиланган шартлар бўйича иштирокчилар ўртасида тақсимланиши назарда тутилган.

2026 йил мартда компания эълон қилган маълумотларга кўра, IMAN экотизими 52 мамлакатдан 500 мингдан ортиқ фойдаланувчига эга бўлган. Уларнинг 60 мингдан зиёди ўз капиталини компанияга ишониб топширгани билдирилган.

2026 йил январда IMAN Holding 2025 йил давомида 23 миллион доллар инвестиция жалб қилинганини маълум қилган. Бу 2024 йилга нисбатан 149 фоизлик ўсиш сифатида тақдим этилган.

Компания ҳисоботига кўра, ўша йилда 11 450 нафар янги инвестор жалб қилинган, савдо ва молиялаштириш операциялари ҳажми 35,9 миллион долларни ташкил этган.

2025 йил сентябрда Murad Buildings асосчиси Мурод Назаров IMAN Holding'га 2 миллион доллар инвестиция киритган ва холдинг кузатув кенгаши таркибига қўшилган.

2026 йил сентябрь охирида эса IMAN Тошкентда сармоядорларга хизмат кўрсатувчи премиум офис очган. Унга илгари HSBC Private Bank ва Credit Suisse ташкилотларида ишлаган Томас Фаннелл раҳбар этиб тайинланган. Камида 10 минг доллар сармоя киритган мижозларга индивидуал хизмат кўрсатиш кўзда тутилган.

Ушбу маълумотлар компаниянинг охирги йилларда кенгайганини кўрсатади. Бироқ фойдаланувчилар сони, жалб қилинган инвестиция ҳажми ва компаниянинг жорий тўлов қобилияти турли кўрсаткичлардир. Олдинги йиллардаги ўсиш ҳозирги молиявий мажбуриятлар тўлиқ таъминланганини ўз-ўзидан исботламайди.

Мудораба моделида инвестор қандай таваккалчиликни ўз зиммасига олади?

IMAN Invest фойдаланадиган моделлардан бири мудораба деб аталади. Унда бир томон капитал киритади, иккинчи томон эса шу маблағ билан тадбиркорлик фаолиятини бошқаради.

Фойда шартномада белгиланган нисбатда тақсимланади. Зарарни тақсимлаш эса шартнома шартлари, маблағларнинг қандай бошқарилгани ҳамда эҳтимолий қоидабузарликлар мавжудлигига боғлиқ.

Мазкур низода икки масала ўзаро боғланган: инвестиция фаолияти натижасида юзага келадиган одатий тижорат таваккалчилиги ва маблағлар шартномада назарда тутилмаган мақсадларга ишлатилган бўлиши эҳтимоли.

Биринчи ҳолатда инвестор шартномага мувофиқ инвестиция таваккалчилигини қабул қилган бўлиши мумкин. Иккинчи ҳолатда эса бошқарувчининг мажбуриятлари ва жавобгарлиги алоҳида баҳоланишига тўғри келади.

Шу сабабли мазкур низони ҳал қилишда фақат инвестиция қанча фойда келтиргани эмас, маблағлар қандай мақсадда ишлатилгани ва бу операцияларга ким ваколат бергани ҳам аҳамиятга эга.

Инвесторлар учун қандай саволлар очиқ қолмоқда?

IFCB баёноти ва эълон қилинган ҳужжатлар IMAN Invest фаолиятидаги молиявий назорат масалаларини кун тартибига олиб чиқди. Компания эса айбловларнинг айримларига қўшилмаган ҳолда, мустақил текширув натижалари орқали вазиятга ойдинлик киритишини билдирмоқда.

Ҳозирча компания ихтиёридаги ликвид активлар, яъни қисқа муддатда пулга айлантирилиши мумкин бўлган маблағлар ҳажми очиқ эмас. Шунингдек, муаммоли портфелнинг қанча қисми ундирилиши, инвесторларнинг маблағ қайтариш ҳақидаги талаблари қандай бажарилаётгани ҳам аниқлаштирилиши керак.

IFCBнинг даъволари молиявий хавфлар мавжудлиги ҳақида саволлар туғдирса-да, уларнинг ўзи компаниянинг тўловга қобилиятсизлиги ёки муайян шахсларнинг ҳуқуқбузарлик содир этганини ҳуқуқий жиҳатдан исботламайди.

Келгусидаги асосий масалалар — мустақил аудитнинг тўлиқ натижалари, компания томонидан молиявий ҳисоботларнинг очиқланиши ва инвесторлар олдидаги мажбуриятлар амалда қандай бажарилиши.

IMAN аудит натижаларини эълон қилишга ваъда берган. Мазкур хулоса тақдим этилмагунча инвесторлар маблағларининг ҳақиқий ҳолати ва баҳсли операцияларнинг якуний молиявий оқибатлари ҳақида очиқ саволлар сақланиб қолмоқда.

Материал Gazeta.uz ва Spot нашрлари 2026 йил 26 октябрда эълон қилган маълумотлар, IFCB вакилларининг оммавий баёнотлари ҳамда IMAN компаниясининг расмий муносабати асосида тайёрланди. Эълон қилинган ҳужжатларга оид хулосалар мустақил якуний аудит ўрнини босмайди.

Туркиянинг Cengiz Holding компанияси Жиззах вилоятида қурилаётган 550 МВт қувватли буғ-газ электр станциясини 2026 йил охиригача ишга туширишни режалаштирмоқда. Қиймати 800 миллион доллар атрофида баҳоланаётган объект компаниянинг Ўзбекистондаги учинчи энергетика лойиҳасидир. Дастлаб станцияни 2025 йилда фойдаланишга топшириш белгиланган эди.

Бу ҳақда Cengiz Holding бошқаруви раиси Меҳмет Ченгиз 16 октябрь куни Тошкентда бўлиб ўтган ёқилғи-энергетика тармоғи инвесторлари билан мулоқотда маълум қилди. Компания раҳбарининг айтишича, холдингнинг Ўзбекистонга киритган жами инвестициялари 900 миллион доллардан ошган. Шунингдек, тўртинчи ва эҳтимол, бешинчи инвестиция лойиҳасини амалга ошириш масаласи кўриб чиқилмоқда.

Компания Ўзбекистондаги қувватларини оширмоқчи

Меҳмет Ченгизнинг билдиришича, компания Тошкент ва Сирдарё вилоятларидаги электр станцияларини ишга туширган. Жиззахдаги янги объект улардан кейинги учинчи станция бўлади.

«Тошкент ва Сирдарё вилоятларидаги лойиҳалар амалга оширилгач, биз йил охиригача Жиззахдаги электр станциясини ишга туширишни режалаштиряпмиз. Натижада биз томонимиздан қурилган объектларнинг умумий ўрнатилган қуввати 1010 МВтга етади», — деди Меҳмет Ченгиз.

Бироқ компаниянинг Ўзбекистондаги энергетика активларини бошқарувчи Cenergo расмий сайтида бошқача рақамлар келтирилган. Унда Тошкент ва Сирдарёдаги амалдаги станцияларнинг жами қуввати 480 МВт, Жиззах объекти ишга тушгач эса умумий қувват 1030 МВт бўлиши кўрсатилган.

Шу билан бирга, сайтнинг станциялар ҳақидаги алоҳида маълумотларида Тошкентдаги объект қуввати 240 МВт, Сирдарёдаги станцияники 220 МВт сифатида берилган. Бу икки кўрсаткич йиғиндиси 460 МВтни ташкил этади.

Демак, расмий манбаларда умумий қувват бўйича 20 МВт фарқ мавжуд. Компания раҳбари айтган 1010 МВт рақами 460 МВт амалдаги қувватга Жиззахдаги 550 МВтни қўшиш натижасига мос келади. Cenergo сайтидаги 1030 МВт кўрсаткичи эса 480 МВтга асосланган.

Ҳозирча компания бу тафовутнинг сабабини очиқ тушунтирмаган.

500 миллион долларлик лойиҳа қандай қилиб 800 миллионга етди?

Жиззахдаги электр станцияси қурилиши 2023 йилда бошланган. Дастлабки режаларда объект қуввати 450 МВт бўлиши назарда тутилган, кейинчалик инвестор таклифи билан 520 МВтга, сўнг 550 МВтга оширилган.

2023 йил 8 ноябрда президент Шавкат Мирзиёев «Жиззах вилоятида қуввати 550 МВт бўлган буғ-газ электр станциясини қуриш» инвестиция лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисидаги ПҚ-361-сон қарорни имзолаган.

Қарорга кўра, станция Жиззах вилоятининг Шароф Рашидов туманида барпо этилиши белгиланган. Лойиҳа учун 9,54 гектар ер ажратилган бўлиб, инвестор сифатида Туркиянинг Cengiz Enerji San. ve Tic. A.Ş. компанияси, лойиҳа ташкилоти сифатида эса Cenergo МЧЖ кўрсатилган.

Дастлабки ҳужжатларда лойиҳа қиймати 500 миллион долларга баҳоланган. Станциянинг йилига 4 миллиард кВт/соатдан ортиқ электр энергияси ишлаб чиқариши ва эски технологиялар билан таққослаганда камида 700 миллион куб метр табиий газни тежаши прогноз қилинган.

2026 йил октябрига келиб Меҳмет Ченгиз лойиҳа қийматини тахминан 800 миллион доллар деб атади. Бу 2023 йилдаги дастлабки баҳога нисбатан 300 миллион доллар ёки 60 фоиз юқори.

Бироқ харажатлар ўсишига нима сабаб бўлгани — қурилиш материаллари ва ускуналар нархининг ўзгариши, инфратузилма харажатлари ёки лойиҳа кўламининг кенгайиши билан боғлиқлиги ҳақида батафсил маълумот берилмаган.

Ишга тушириш муддати нега ўзгарди?

Лойиҳанинг дастлабки муддатлари билан ҳозирги режалар ўртасида ҳам фарқ бор.

«Ўзбекистон миллий электр тармоқлари» акциядорлик жамиятининг 2024 йил 15 февралда эълон қилинган маълумотида станциянинг биринчи босқичини 2024 йил декабрда, тўлиқ қувватини эса 2025 йил май ойида ишга тушириш режалаштирилгани кўрсатилган.

Кейинчалик бу муддатлар ўзгарган. Cengiz Enerji компаниясининг лойиҳани молиялаштириш бўйича расмий ахборотида станция 2027 йил 1 январда ишга туширилиши қайд этилган.

16 октябрь куни эса Меҳмет Ченгиз объектни 2026 йил охиригача фойдаланишга топшириш режалаштирилаётганини билдирди.

Шундай қилиб, лойиҳанинг ишга тушириш муддати дастлабки 2025 йилдан 2026 йил охирига кўчган. Компаниянинг молиялаштиришга оид ахбороти билан раҳбарининг сўнгги баёноти ўртасида ҳам бир кунлик фарқ мавжуд.

Қурилиш муддатлари ўзгаришининг аниқ сабаблари, объектнинг техник тайёргарлик даражаси ва тижорат фаолияти қачон бошланиши ҳақида батафсил маълумот тақдим этилмаган.

Шу билан бирга, Хитойнинг China Energy Engineering Corporation (CEEC) компанияси 2026 йил 26 январда эълон қилган хабарда Жиззах станциясининг газ турбинаси 15 январь куни лойиҳадаги ўрнига ўрнатилгани билдирилган. Бу қурилишнинг асосий техник босқичларидан бири ҳисобланади.

Инвестиция қандай шартлар асосида амалга оширилмоқда?

Жиззах станцияси хусусий хорижий инвестиция асосида қурилмоқда. Бироқ электр энергиясини сотиб олиш ва станцияни ресурслар билан таъминлаш бўйича давлат иштирокидаги узоқ муддатли мажбуриятлар ҳам мавжуд.

2023 йил 14 сентябрда инвестиция шартномаси ҳамда электр энергиясини сотиб олиш бўйича келишув имзоланган.

Президентнинг ПҚ-361-сон қарорига кўра, электр энергиясини 25 йил давомида кафолатланган тарзда харид қилиш назарда тутилган. Дастлаб харидор сифатида «Ўзбекистон миллий электр тармоқлари» АЖ белгиланган.

Кейинчалик шартнома шартлари ўзгартирилган. Президентнинг 2025 йил 3 февралдаги ПҚ-39-сон қарори билан янгиланган таҳрирга кўра, электр энергиясини харид қилиш мажбурияти «Ўзэнергосотиш» АЖ зиммасига ўтказилган.

Амалдаги қарорда электр энергиясини сотиб олиш нархи хорижий валютада белгиланиши, тўловлар эса миллий валютада амалга оширилиши назарда тутилган.

Бундай шартнома хусусий инвесторга ишлаб чиқарилган электр энергияси учун узоқ муддатли харидор мавжудлигини кафолатлайди. Айни пайтда у электр энергиясини харид қилувчи ташкилот учун 25 йиллик молиявий мажбуриятни юзага келтиради.

Қарорда станцияни табиий газ ва техник сув билан таъминлаш, шунингдек, газ таъминоти инфратузилмасини ривожлантириш бўйича давлат ташкилотларининг вазифалари ҳам белгиланган. Газ инфратузилмасини барпо этиш билан боғлиқ харажатларни давлат бюджети маблағлари ҳисобидан молиялаштириш назарда тутилган.

Электр энергиясини харид қилишнинг аниқ тарифи, шартнома бўйича йиллик тўловлар ва уларнинг якуний истеъмолчи нархларига таъсири ҳақидаги маълумотлар тақдим этилган очиқ ахборотларда келтирилмаган.

Экспертлар нима дейди?

Cengiz Holding бошқаруви раиси маслаҳатчиси Арзу Ўзгирай компаниянинг Жиззах станцияси молиялаштирилишига бағишланган баёнотида объект энергия ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга хизмат қилишини айтган.

Унинг маълум қилишича, станцияда Siemens Energy компаниясининг SGT5-4000F газ турбиналаридан фойдаланилади. Компания ҳисоб-китоби бўйича объектнинг фойдали иш коэффициенти 60 фоиздан юқори бўлиши кутилмоқда.

Ўзгирайнинг таъкидлашича, станция келгусида зарур инвестициялар амалга оширилса, таркибида 50 фоизгача водород бўлган ёқилғи аралашмасидан фойдаланишга мослаштирилиши мумкин.

Бу имконият ҳозирдан станция водородда ишлайди, дегани эмас. Компания баёнотида мазкур технологиядан фойдаланиш қўшимча инвестициялар ва тегишли инфратузилмага боғлиқ экани кўрсатилган.

Лойиҳани молиялаштиришда ҳам хорижий банклар иштирок этмоқда. Cengiz Enerji маълумотига кўра, DZ BANK ва DenizBank AG орқали 164,25 миллион евро миқдорида узоқ муддатли кредит жалб қилинган.

Кредит Германиянинг Euler Hermes экспорт кредитлари суғуртаси билан таъминланган. Унинг умумий муддати 12 йил бўлиб, станция ишга туширилганидан кейинги 10 йил давомида қайтарилиши белгиланган.

Халқаро энергетика агентлиги (IEA) эса Ўзбекистон бўйича 2022 йилги таҳлилида мамлакат энергетика тизимининг табиий газга юқори даражада боғлиқлигини қайд этган.

Агентлик ўша даврда табиий газ мамлакатнинг умумий энергия таъминоти ва электр энергияси таъминотида тахминан 85 фоиз улушга эга бўлганини билдирган. Бу кўрсаткич 2022 йилги вазиятга тааллуқли бўлиб, 2026 йил учун жорий статистика сифатида қабул қилинмаслиги керак.

IEA таҳлилига кўра, энергия ишлаб чиқаришда самарадор технологиялардан фойдаланиш билан бирга, қайта тикланувчи энергия манбаларини ривожлантириш ва табиий газдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ҳам зарур.

Демак, буғ-газ станциялари эски қувватларга нисбатан ёқилғини тежаш имконини бериши мумкин. Бироқ улар табиий газдан фойдаланишни тўлиқ бартараф этмайди ва электр энергияси ишлаб чиқаришда қазилма ёқилғига боғлиқлик сақланиб қолади.

Нега бу муҳим?

Жиззахдаги 550 МВт қувватли станция ишга туширилса, мамлакатнинг марказий ҳудудларида электр энергияси ишлаб чиқариш имкониятлари кенгаяди.

2023 йилги лойиҳа ҳужжатларида объектнинг йилига 4 миллиард кВт/соатдан ортиқ электр энергияси ишлаб чиқариши прогноз қилинган. CEEC компаниясининг 2026 йил январдаги ахборотида эса йиллик ишлаб чиқариш 3,7 миллиард кВт/соат атрофида бўлиши қайд этилган.

Шунингдек, CEEC янги станция эски технологиялар ўрнини босиши ҳисобига карбонат ангидрид чиқиндиларини йилига тахминан 500 минг тонна камайтириш мумкинлигини билдирган.

Бироқ йиллик ишлаб чиқариш ва экологик самара ҳақидаги кўрсаткичлар ҳозирча прогноз ҳисобланади. Улар станциянинг амалдаги иш режими, газ таъминоти ва қайси электр ишлаб чиқариш қувватлари ўрнини босишига боғлиқ.

Ўзбекистон учун иқтисодий таъсир. Янги қувватлар электр энергияси таъминотини кенгайтириш ва саноат корхоналарининг энергияга бўлган эҳтиёжини қондириш имкониятларини оширади. Бироқ лойиҳанинг молиявий самараси электр энергияси таннархи, газ нархи, тармоқ харажатлари ва 25 йиллик харид шартлари билан белгиланади.

Жиззах вилояти учун таъсир. Янги электр станцияси қурилиши энергетика инфратузилмасини кенгайтириш ва техник хизмат кўрсатишга бўлган талабни ошириши мумкин. Аммо объектда яратиладиган доимий иш ўринлари, маҳаллий бюджетга тушумлар ва вилоят истеъмолчиларига ажратиладиган электр энергияси ҳажми ҳақида аниқ маълумотлар ҳозирча тақдим этилмаган.

Минтақавий таъсир. Ўзбекистон энергетика тармоғи Марказий Осиёдаги умумий электр таъминоти ва савдо тизими билан боғлиқ. Мамлакатда янги ишлаб чиқариш қувватларининг пайдо бўлиши ички талабни қоплаш имкониятларини ошириши мумкин, аммо Жиззах станциясининг қўшни давлатларга электр экспорти бўйича алоҳида мажбуриятлари эълон қилинмаган.

Халқаро ҳамкорлик. Лойиҳада Туркия капитали, Германия ва бошқа хорижий молия институтлари, шунингдек, Хитойнинг қурилиш-техник имкониятлари иштирок этмоқда. Бу энергетика инфратузилмасига сармоя киритиш жараёнида турли давлатлар компаниялари ўртасидаги иқтисодий алоқаларни кўрсатади.

Геосиёсий нуқтаи назардан, Cengiz Holding фаолияти Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги иқтисодий ҳамкорликнинг энергетикадан бошқа соҳаларга ҳам кенгайиши мумкинлиги билан боғлиқ. Бироқ янги ташаббусларнинг амалий натижаси имзоланадиган шартномалар, молиялаштириш манбалари ва лойиҳаларнинг бажарилишига боғлиқ бўлади.

Cengiz Holding Ўзбекистонда яна қандай лойиҳаларни режалаштирмоқда?

16 октябрь куни президент Шавкат Мирзиёев Ёқилғи-энергетика тармоғидаги инвесторлар кенгаши доирасида Cengiz Holding бошқаруви раиси Меҳмет Ченгизни қабул қилди.

Президент матбуот хизмати маълумотига кўра, учрашувда энергетика, геология ва инфратузилма соҳаларида ҳамкорликни кенгайтириш масалалари муҳокама қилинган.

Шунингдек, янги иссиқлик электр станцияларини қуриш ва электр энергиясини тақсимлаш тармоқларини модернизация қилиш бўйича истиқболли лойиҳалар юзасидан келишувларга эришилгани билдирилган.

Меҳмет Ченгиз компания нафақат энергетика, балки Ўзбекистон иқтисодиётининг бошқа тармоқларига ҳам инвестиция киритиш имкониятларини кўриб чиқаётганини айтди.

«Биз бу ерда тўртинчи, эҳтимол, бешинчи лойиҳани ҳам амалга ошириш ниятидамиз», — деди у президент билан учрашувдан кейин.

Тадбиркорнинг сўзларига қараганда, Cengiz Holding умумий ўрнатилган қуввати 6000 МВт атрофида бўлган энергетика объектларига, шунингдек, мис, кобальт ва алюминий ишлаб чиқарувчи корхоналарга эга.

Компания Туркиядан ташқари Ўзбекистон, Қирғизистон, Озарбайжон, Сурия, Руминия ва Буюк Британияда ҳам фаолият олиб бораётганини маълум қилган. Холдинг Европа мамлакатларида инфратузилма лойиҳаларида ҳам иштирок этмоқда.

Мулоқот давомида газ таъминоти, электр узатиш ва тақсимлаш тармоқларини ривожлантириш масалалари ҳам кўтарилган.

Президент Шавкат Мирзиёев компаниянинг қурилиш ва инфратузилма соҳасидаги тажрибасини ҳисобга олиб, «Янги Тошкент» лойиҳасида иштирок этиш бўйича таклифлар тақдим этишни таклиф қилган.

Бироқ «Янги Тошкент» қурилишида Cengiz Holding иштирокини назарда тутувчи алоҳида шартнома имзолангани, молиялаштириш ҳажми ёки қурилиш ишларини бошлаш санаси ҳақида маълумот эълон қилинмаган.

Ҳозирча компаниянинг навбатдаги энергетика лойиҳалари бўйича ҳам аниқ қувватлар, инвестиция қиймати ва қурилиш ҳудудлари очиқланмаган.

Жиззахдаги 550 МВт қувватли станция эса 2026 йил якунигача ишга туширилиши кутилаётган асосий объект бўлиб қолмоқда. Кейинги босқичда унинг техник синовлари, электр тармоғига уланиши ва тижорат фаолиятини бошлаш санаси бўйича расмий маълумотлар эълон қилиниши кутилмоқда.

Ўзбекистонда 2026 йил давомида 1140 километр йирик канални бетонлаштириш ишлари олиб борилмоқда. Сув хўжалиги вазирлиги маълумотига кўра, йилнинг дастлабки тўққиз ойида асосий дастур доирасида 537 километр, қўшимча молиялаштирилган лойиҳалар бўйича эса 215 километр канал бетонлаштирилган.

Бу рақамлар 19 октябрь куни Тошкентда, Сув хўжалиги вазирлигида ўтказилган матбуот анжуманида эълон қилинди. Расмийларга кўра, ишлар суғориш жараёнидаги сув йўқотишларини камайтириш, қишлоқ хўжалиги ерларини сув билан таъминлаш ва ирригация тизимини модернизация қилишга қаратилган.

Анжуманда вазир маслаҳатчиси Дилшоджон Ходжахмедов, вазирликнинг Сув хўжалигида истиқболли лойиҳаларни шакллантириш бўлими бошлиғи Мадаминжон Қурбонов ҳамда Сув хўжалиги лойиҳаларини амалга ошириш департаменти директори Нуриддин Хўжақулов журналистларнинг саволларига жавоб берди.

Тўққиз ойда қанча иш бажарилди?

Сув хўжалиги вазирлиги Ахборот хизмати тарқатган маълумотга кўра, Ўзбекистонда 4,3 миллион гектар суғориладиган ер мавжуд. Мамлакат сув ресурсларининг 90 фоиздан ортиғи қишлоқ хўжалигида фойдаланилади.

2020– 2025 йилларда давлат бюджети ҳисобидан жами 3400 километр канал бетонлаштирилган. 2024 йил сув йўқотишларини камайтиришга қаратилган ишлар фаоллаштирилган йил сифатида белгиланган ва каналларни бетонлаштириш дастури кенгайтирилган.

Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 21 октябрдаги 660-сон қарори асосида 2026 йилнинг январь–сентябрь ойларида 70 та лойиҳа доирасида 537 километр канал бетонлаштирилган. Шунингдек, 26 километр лоток ва 33 километр ёпиқ суғориш тармоқлари реконструкция қилинган.

Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 19 мартдаги 111-сон қарорига мувофиқ, соҳадаги қўшимча ишлар учун давлат бюджетидан 422 миллиард сўм ажратилган. Бу маблағ ҳисобидан 53 та лойиҳа доирасида 388 километр канални бетонлаштириш режалаштирилган бўлиб, тўққиз ой якунида 215 километрда ишлар бажарилган.

2026 ЙИЛ, ЯНВАРЬ–СЕНТЯБРЬ

Манба: Сув хўжалиги вазирлиги, 19 октябрь 2026 йил.

Вазирлик коллектор-дренаж тизимларини янгилаш бўйича ҳам маълумот берди. 2017–2026 йилларда 7163 километр коллектор-дренаж тармоғи қурилган ёки реконструкция қилинган, 129 541 километр тармоқда таъмирлаш-тиклаш ишлари бажарилган.

Коллектор-дренаж тармоқлари ер ости сувлари сатҳини тартибга солиш ва суғориладиган майдонларда шўрланиш хавфини камайтириш учун хизмат қилади. Шу боис суғориш каналларини бетонлаштириш билан бирга дренаж тизимларининг ишлаш ҳолати ҳам аҳамиятга эга.

Томорқаларни сув билан таъминлаш натижалари

Вазирлик маълумотларига кўра, 2025 йилда «Камбағалликдан фаровонлик сари» дастури доирасида аҳоли томорқаларининг сув таъминотини яхшилашга қаратилган 892 та лойиҳа амалга оширилган.

Расмий ҳисоботда бу ишлар натижасида 505 минг хонадонда яшовчи 2,7 миллион нафар аҳоли фойдаланаётган 92 минг гектар ер майдонининг сув таъминоти яхшилангани билдирилган.

Томорқа хўжаликлари учун суғориш сувининг вақтида етиб бориши сабзавотчилик, боғдорчилик ва оилавий деҳқончилик фаолиятига бевосита таъсир қилади. Бироқ тақдим этилган маълумотларда сув таъминоти яхшиланганидан кейин ҳосилдорлик ёки хонадонлар даромади қанчага ўзгаргани кўрсатилмаган.

Сув танқислиги: муаммо қаердан келиб чиқмоқда?

Ўзбекистоннинг суғорма деҳқончилиги асосан Амударё ва Сирдарё ҳавзаларига боғлиқ. Жаҳон банки маълумотларига кўра, мамлакатдаги ирригация инфратузилмасининг сезиларли қисми эскирган, бу сувнинг каналлар орқали ташилишида йўқотишлар юзага келишига ва фермерларга сувнинг нотекис етказиб берилишига сабаб бўлмоқда.

2025 йилда Ўзбекистонда сув ресурсларини бошқариш ва ирригация секторини ривожлантиришнинг 2025–2028 йилларга мўлжалланган дастури қабул қилинган. Унда 2551 километр ирригация тармоғини реконструкция қилиш, бетон қопламали каналлар улушини 39 фоиздан 47 фоизга етказиш ва сув ҳисобини рақамлаштириш вазифалари белгиланган.

Дастурдаги прогнозга кўра, сув тежаш чоралари натижасида 2028 йилга бориб йилига 14 миллиард куб метр сувни иқтисод қилиш кўзда тутилган. Бироқ бу кўрсаткич амалда эришилган натижа эмас, балки дастурдан кутилаётган самара ҳисобланади.

2025 йил 21 майда Жаҳон банки Ўзбекистоннинг ирригация ва дренаж инфратузилмасини модернизация қилиш учун 200 миллион доллар имтиёзли кредит ажратишни маъқуллаган. Ўзбекистон ҳукумати лойиҳани қўшма молиялаштириш учун яна 23,2 миллион доллар ажратишни зиммасига олган.

Лойиҳа Қорақалпоғистон Республикаси, Бухоро, Қашқадарё, Наманган ва Сурхондарё вилоятларини қамраб олади. Унинг доирасида 259 километр йирик канални бетонлаштириш, 470 га яқин гидротехник иншоот қуриш ва сув сарфини ўлчаш тизимларини жорий этиш белгиланган.

Бу лойиҳа Марказий Осиёда сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини оширишга қаратилган минтақавий дастурнинг дастлабки босқичидир. Шу жиҳатдан Ўзбекистондаги ирригация ислоҳотлари ички қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари билан бирга минтақанинг умумий сув хавфсизлиги масалаларига ҳам боғлиқ.

Экспертлар нима дейди?

Жаҳон банкининг Марказий Осиё бўйича директори Татьяна Проскурякова 2025 йил май ойида эълон қилинган баёнотида ирригация тизимларини модернизация қилиш қишлоқ хўжалиги унумдорлигини ошириш, сувдан фойдаланувчиларнинг турмуш шароитини яхшилаш ва агросаноат соҳасида иш ўринларини яратишга ёрдам беришини таъкидлаган.

Жаҳон банки ҳисоб-китобларига кўра, мазкур халқаро лойиҳа тўлиқ амалга оширилса, ҳар йили тахминан 540 миллион куб метр сув ва 165 миллион киловатт-соатдан ортиқ электр энергиясини тежаш имкони пайдо бўлади. Шунингдек, 232 минг гектар ернинг сув таъминотини яхшилаш ва 180 минг нафар сувдан фойдаланувчига, жумладан, 80 минг нафар аёлга манфаат етказиш режалаштирилган.

Бу прогнозлар каналларни бетонлаштиришнинг иқтисодий натижаси фақат сувни тежаш билан чекланмаслигини кўрсатади. Насос станцияларига боғлиқликнинг камайиши электр энергияси истеъмоли ва суғориш харажатларига ҳам таъсир қилиши мумкин.

Жаҳон банкининг 2026 йил 2 сентябрда эълон қилинган Фарғона водийсидаги ирригация лойиҳасига оид ҳисоботида амалдаги натижалар ҳам келтирилган. Унга кўра, 365 километр канал ва қарийб 1500 та сув бошқаруви иншооти модернизация қилиниши натижасида йилига тахминан 130 миллион куб метр сув тежалган.

Лойиҳа 100 минг гектардан ортиқ ердаги суғориш шароитларига таъсир кўрсатган ва тахминан 65 минг нафар фермерга фойда келтирган. Бу натижалар муайян ҳудудга тегишли бўлиб, уларни бутун мамлакат бўйича бетонлаштириш ишларининг умумий самараси сифатида қабул қилиб бўлмайди.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистонда сув ресурсларини бошқариш қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш, аҳоли даромадлари, энергия истеъмоли ва озиқ-овқат таъминоти билан боғлиқ.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, мамлакатда тахминан 2,4 миллион гектар суғориладиган ерга сув насослар ёрдамида етказиб берилади. Бу умумий суғориладиган майдоннинг 56 фоизига тенг. Ирригация учун фойдаланиладиган 1700 га яқин насос станцияси йилига тахминан 7,2 миллиард киловатт-соат электр энергиясини истеъмол қилади.

Шу сабабли каналларни модернизация қилиш жараёнида сувнинг табиий оқим билан етказилишини кенгайтириш электр энергиясига бўлган эҳтиёжни камайтириши мумкин. Бироқ бундай натижа ҳар бир каналнинг жойлашуви, техник ҳолати ва сув тақсимоти тизимига боғлиқ.

Минтақавий миқёсда эса сув тежамкорлиги Амударё ва Сирдарё ҳавзаларидаги ресурсларга тушадиган босимни камайтириш имконини беради. Жаҳон банки Марказий Осиёда сув хавфсизлигини таъминлаш учун инфратузилмага инвестициялар билан бир қаторда давлатлар ўртасидаги ҳамкорликни ҳам устувор йўналишлардан бири сифатида кўрсатган.

Бироқ каналларни бетонлаштиришнинг ўзи трансчегаравий сув тақсимотига оид масалаларни ҳал қилмайди. Бу жараён сув сарфини ҳисобга олиш, тақсимотни назорат қилиш ва давлатлараро келишувлар билан биргаликда амалга оширилганда кенгроқ натижа бериши мумкин.

Молиявий жиҳатдан яна бир масала — сарфланган бюджет маблағларининг қай даражада самара берганидир. Сув хўжалиги вазирлигининг 19 октябрдаги ахборотида бетонлаштирилган каналлар узунлиги ва ажратилган маблағлар келтирилган, аммо айнан шу ишлар натижасида амалда қанча куб метр сув тежалгани, бир километр канални бетонлаштиришнинг ўртача қиймати ва иқтисодий самарадорлик кўрсаткичлари очиқланмаган.

Бу маълумотлар мавжуд бўлмаса, қурилиш ишларининг ҳажмини баҳолаш мумкин, лекин бюджет харажатлари билан амалдаги сув тежамкорлиги ўртасидаги боғлиқликни тўлиқ аниқлаш қийин.

2027 йилда қандай ишлар режалаштирилган?

Сув хўжалиги вазирлиги 2027 йил учун ҳам янги таклифлар ишлаб чиққан. Унга кўра, 48 та янги объект доирасида 406 километр канални бетонлаштириш ва 5 километр лоток тармоғини реконструкция қилиш кўзда тутилмоқда.

Ҳозирча бу ишлар таклиф босқичида экани маълум қилинган. Уларни молиялаштириш тартиби, аниқ ҳудудлар ва амалга ошириш муддатлари ҳақида матбуот анжумани ахборотида батафсил маълумот берилмаган.

Кейинги босқичда 2026 йил учун белгиланган 1140 километрлик ишлар ҳажмининг бажарилиши ва 2027 йил лойиҳаларининг тасдиқланиши сув хўжалиги соҳасидаги навбатдаги кўрсаткичлар бўлади.

Ўзбекистонда “Саноат энергетика гуруҳи” (Saneg) компаниясига нефт конларидан фойдаланиш учун берилган лицензиялар бекор қилинган. Давлат активларини бошқариш агентлиги директори Соҳибжон Муродов буни компания лицензия шартларини бажармагани ва конлар хўжалик айланмасига киритилмагани билан изоҳлади.

Бу ҳақда Муродов 2026 йил 8 октябрь куни ўтказилган матбуот анжуманида Kun.uz мухбирининг саволига жавобан маълум қилди. У, шунингдек, 2022 йилда 100 миллион долларга хусусийлаштирилган Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи тўловлар кечиктирилгани сабабли давлатга қайтарилганини тасдиқлади.

Нефт конлари қандай қилиб хусусий компанияга берилган?

Матбуот анжуманида журналист мамлакатдаги стратегик аҳамиятга эга нефт конлари нима сабабдан очиқ савдоларсиз Saneg тасарруфига ўтказилгани ҳақида савол берди. Давлат активларини бошқариш агентлиги раҳбари бунда конларнинг ўзи эмас, улардан фойдаланиш ҳуқуқи хусусий компанияга берилганини таъкидлади.

“Конларнинг ўзи хусусийлаштирилмайди, чунки улар табиий ресурс ҳисобланади. Бизда ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқи берилади, яъни лицензия ажратилади. Saneg компаниясига ҳам айнан ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи лицензиялар тақдим этилган. Бундай амалиёт бошқа компанияларда ҳам мавжуд”, — деди Муродов.

Унинг тушунтиришича, компанияга лицензиялар берилган даврда ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини олишнинг бошқача тартиби амал қилган. Вазирлар Маҳкамасининг 133-сон қарори билан тасдиқланган низомга мувофиқ, муайян кон бўйича биринчи бўлиб мурожаат қилган шахс белгиланган тўловларни амалга ошириш орқали фойдаланиш ҳуқуқини олиши мумкин бўлган.

Кейинчалик углеводород конларидан фойдаланиш ҳуқуқини аукцион орқали бериш тартиби жорий қилинган. Муродов бу ўзгаришлар 2023–2024 йиллардан бошлаб амалга оширилганини айтди.

“Аввалги амалиётда кон бўйича лицензия олиш учун биринчи мурожаат қилган шахс қонунчиликда белгиланган тўловни амалга ошириб, ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини олиши мумкин эди.

Кейинчалик янги амалиёт киритилди. Углеводородлар бўйича ҳам лицензия бериш ҳуқуқи ауционга ўтказилди. Бу тартиб 2023–2024 йиллардан бошлаб жорий этилди. Унгача лицензияларни тўғридан тўғри олиш амалиёти мавжуд бўлган”, — деди агентлик раҳбари.

Шу тариқа, Saneg’га конлардан фойдаланиш ҳуқуқи берилган пайтдаги тартиб билан ҳозирги лицензиялаш механизми ўртасида фарқ мавжуд. Бироқ Муродов компания олган ҳар бир лицензиянинг санаси, ҳуқуқий асоси ва шартлари ҳақида алоҳида маълумот келтирмади.

Лицензиялар нима учун бекор қилинган?

Давлат активларини бошқариш агентлиги директорига кўра, Saneg фойдаланиш ҳуқуқини олган айрим нефт конлари амалда ишга туширилмаган. Шунингдек, лицензияларда белгиланган мажбуриятлар бажарилмаган.

“Менга маълум бўлишича, лицензия олинган конлар хўжалик айланмасига киритилмагани ва лицензия шартлари бажарилмагани сабабли бугунги кунда бу лицензиялар бекор қилинган.

Ҳозир Геология вазирлиги томонидан ушбу конлардан самарали фойдаланиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилмоқда”, — деди Муродов.

Агентлик раҳбари бекор қилинган лицензияларнинг аниқ сонини айтмади. Шунингдек, улар қайси ҳудудлардаги конларга тегишли экани ва Saneg’да ҳозир қанча кондан фойдаланиш ҳуқуқи сақланиб қолгани ҳақида маълумот берилмади.

Муродовнинг баёнотида лицензияларни бекор қилиш бўйича қарорлар қачон қабул қилингани ҳам очиқланмаган. Шу сабабли ушбу қарорлар қайси конларга ва қайси даврдаги мажбуриятларга тааллуқли эканини мавжуд маълумотлар асосида тўлиқ аниқлаш имкони йўқ.

Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи нега давлатга қайтарилди?

Матбуот анжуманида Saneg билан боғлиқ яна бир масала — Фарғона нефтни қайта ишлаш заводининг давлат тасарруфига қайтарилиши ҳам муҳокама қилинди. Муродов бу қарорни хусусийлаштириш шартномасида белгиланган тўлов мажбуриятлари бажарилмагани билан боғлади.

“Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи устав фондидаги давлат улуши ушбу корхонага сотилган эди. Бироқ инвесторнинг бошқа лойиҳаларидаги молиявий қийинчиликлар туфайли сотиб олиш тўловлари ўз вақтида амалга оширилмаган.

Олди-сотди шартномасида тўловлар уч ой давомида кечиктирилса, сотувчи шартномани бир томонлама бекор қилиш ҳуқуқига эга экани белгиланган. Биз халқаро юристларни ҳам жалб қилдик ва уларнинг хулосалари асосида, иккинчи тарафни огоҳлантирган ҳолда, шартномани бир томонлама бекор қилдик. Бугунги кунда давлат активи қайтарилган”, — деди Соҳибжон Муродов.

2022 йил май ойида Фарғона нефтни қайта ишлаш заводидаги 100 фоиз давлат улуши “Саноат энергетика гуруҳи”га 100 миллион долларга сотилган эди. 2026 йил 8 июнда завод яна тўлиқ давлат ихтиёрига қайтарилгани ҳақида хабар тарқалган.

Ўша пайтда заводнинг давлат тасарруфига қайтарилиши сабаблари расмийлар томонидан батафсил тушунтирилмаган эди. 8 октябрдаги баёнот ушбу қарорнинг шартномавий асосларига ойдинлик киритди.

Бироқ 100 миллион долларлик битим бўйича Saneg қанча маблағни амалда тўлагани, қанча қарздорлик қолгани ва аввал тўланган маблағларнинг кейинги тақдири ҳақида маълумот берилмади.

Контекст: давлат ресурслари ва хусусий инвестициялар

Ўзбекистонда ер қаъри ва ундаги табиий ресурслардан фойдаланиш алоҳида ҳуқуқий тартибга солинади. Нефт ва газ конларидан фойдаланиш ҳуқуқининг хусусий компанияга берилиши коннинг ўзи ёки ундаги табиий ресурслар хусусий мулкка айланганини англатмайди.

Бу фарқ Saneg билан боғлиқ вазиятда ҳам аҳамиятга эга. Компанияга нефт конларининг мулк ҳуқуқи эмас, белгиланган шартлар асосида улардан фойдаланиш ҳуқуқи берилгани агентлик раҳбари томонидан тасдиқланди.

Ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини бериш механизмининг аукцион тизимига ўтказилиши давлат ресурсларини тақсимлаш тартибидаги ўзгариш ҳисобланади. Аукцион иштирокчиларнинг таклифларини рақобат асосида солиштириш имконини беради, аммо унинг натижадорлиги савдо шартлари, иштирокчилар доираси ва кейинги назоратга ҳам боғлиқ.

Saneg билан боғлиқ иккинчи йўналиш — давлат активларини хусусийлаштириш жараёнидир. Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи мисолида давлат улушини сотиш бўйича тузилган шартнома тўлов мажбуриятлари бажарилмагани сабабли бекор қилинган.

Шу тариқа, бир компания билан боғлиқ икки хил ҳуқуқий жараён юзага келган: нефт конларидан фойдаланиш лицензияларининг бекор қилиниши ва хусусийлаштирилган корхонадаги давлат улушининг қайтарилиши. Биринчи ҳолат ер қаъридан фойдаланиш шартлари, иккинчиси эса активни сотиб олиш бўйича шартномавий мажбуриятлар билан боғлиқ.

Расмийлар нима дейди, қандай саволлар очиқ қолмоқда?

Соҳибжон Муродовнинг тушунтиришларида икки асосий масала кўтарилган. Биринчиси — Saneg лицензияларни аввал амал қилган ҳуқуқий механизм асосида олгани, иккинчиси — компания айрим мажбуриятларни бажармагани сабабли бу ҳуқуқлар бекор қилингани.

Бу баёнотлар давлат органининг позициясини ифодалайди. Аммо лицензияларни бекор қилиш тўғрисидаги қарорлар, уларнинг ҳуқуқий асослари ва ҳар бир кон бўйича мажбуриятларнинг бажарилиш ҳолати очиқ тақдим этилмаган.

Saneg компаниясининг ушбу масалаларга муносабати ҳам тақдим этилган маълумотларда мавжуд эмас. Компания лицензиялар бекор қилинишига рози ёки норози экани, қарорлар юзасидан шикоят қилган-қилмагани ҳамда Фарғона заводи бўйича молиявий ҳисоб-китобларга қандай ёндашиши номаълум.

Шунингдек, мустақил ҳуқуқшунос ёки энергетика соҳаси экспертларининг айнан ушбу қарорларга оид баҳолари келтирилмаган. Шу сабабли қарорларнинг қонунийлиги ёки иқтисодий оқибатлари ҳақида қатъий хулоса чиқариш учун қўшимча ҳужжатлар ва томонларнинг муносабати талаб этилади.

Нега бу муҳим?

Saneg билан боғлиқ қарорлар Ўзбекистонда ер қаъри ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқини бериш ва хусусийлаштириш шартномаларининг бажарилишини назорат қилиш масалаларини кун тартибига олиб чиқмоқда.

Нефт конларига берилган лицензияларнинг бекор қилиниши ушбу участкалардан кейин қандай фойдаланилиши масаласини юзага келтиради. Агар конлар хўжалик айланмасига киритилмаган бўлса, уларни ишга тушириш учун янги инвесторлар, қўшимча молиялаштириш ёки бошқа бошқарув механизмлари талаб қилиниши мумкин.

Иқтисодий жиҳатдан эса асосий савол конларнинг ишлаб чиқаришга қайтарилиши қанча вақт олиши ва бунинг учун қандай сармоя зарурлиги билан боғлиқ. Мавжуд маълумотларда бекор қилинган лицензиялар қамраб олган захиралар ҳажми, режалаштирилган инвестициялар ва эҳтимолий ишлаб чиқариш кўрсаткичлари келтирилмаган.

Фарғона нефтни қайта ишлаш заводининг давлатга қайтарилиши эса хусусийлаштириш битимларида тўлов интизоми ва шартномавий кафолатлар қандай қўлланишини кўрсатувчи ҳолат сифатида кўриб чиқилиши мумкин. Бундай қарорларнинг инвестиция муҳитига таъсирини баҳолаш учун шартноманинг тўлиқ шартлари, ҳуқуқий жараёнлар ва инвесторнинг позицияси ҳам ўрганилиши керак.

Минтақавий ва халқаро миқёсда бу масала энергетика соҳасига сармоя киритувчи компаниялар учун ресурслардан фойдаланиш ҳуқуқининг барқарорлиги ва давлат билан тузилган шартномалар ижроси нуқтаи назаридан аҳамият касб этиши мумкин. Бироқ Saneg билан боғлиқ қарорларнинг хорижий инвестициялар оқими ёки минтақавий энергетика бозорига бевосита таъсирини тасдиқловчи маълумотлар ҳозирча келтирилмаган.

Кейинги босқичда нима кутилмоқда?

Соҳибжон Муродовнинг маълум қилишича, Геология вазирлиги лицензиялари бекор қилинган нефт конларидан фойдаланиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқмоқда. Бу чоралар қандай механизм асосида амалга оширилиши ва конлар қайта аукционга чиқарилиши ёки бошқа тартибда тақсимланиши ҳозирча маълум эмас.

Шунингдек, Фарғона нефтни қайта ишлаш заводининг кейинги бошқарув модели, давлат улушини қайта сотиш режаси мавжудлиги ва аввалги инвестор билан якуний ҳисоб-китоблар ҳолати ҳақида ҳам қўшимча расмий маълумот кутилмоқда.

2026 йилнинг II чорагида Ўзбекистон кўчмас мулк бозорида талаб ва таклиф бир вақтнинг ўзида ўсди. Бироқ Тошкентда ер участкалари нархи йиллик ҳисобда пасайди: июнь ойида 100 квадрат метр, яъни бир сотих ернинг ўртача таклиф нархи қарийб 292 млн сўмни ташкил қилди. Бу 2025 йил июнига нисбатан 9% паст.

Шу пайтда квартиралар бозорида қарама-қарши динамика қайд этилди. Июнда кўп қаватли уйлардаги хонадонлар нархи бирламчи бозорда сўмда 6,2%, долларда 12%га, иккиламчи бозорда эса мос равишда 6,3% ва 12,2%га ошди.

Квартира қимматлади, ер эса арзонлашди

Марказий банк маълумотларига кўра, II чоракда кўчмас мулк бозорида 74,4 мингта олди-сотди битими расмийлаштирилган. Бу 2025 йилнинг шу даврига нисбатан деярли ўзгармаган кўрсаткич бўлиб, ўсиш 0,1%ни ташкил этган.

Битимлар динамикаси чорак давомида бир хил бўлмаган. Эскроу тартиби жорий этилиши арафасида март ойида битимларнинг бир қисми олдиндан расмийлаштирилгани учун апрель-майда фаоллик пасайган, июнда эса бозорда ҳаракат қайта тикланган.

Уй-жойга бўлган талабни ипотека кредитлари ҳам қўллаб-қувватлаган. II чоракда 7,4 трлн сўмлик ипотека кредитлари ажратилган ва бу бир йил олдинги даврга нисбатан 48% кўп. Биринчи ярим йилликда ипотека кредитлари ҳажми 13,1 трлн сўмга етган.

Ер нархи бир йилда 9% пасайди

Тошкентда ер участкалари бўйича асосий кўрсаткич июнь ойида 292 млн сўмга тушган. Марказий банк буни 2025 йил июнига нисбатан 9% пасайиш сифатида қайд этган. Бироқ ойлик динамика бутунлай пасайишдан иборат эмас: май ойидаги кескин тушишдан кейин июнда нарх 2,6%га тикланган.

Жорий йилнинг биринчи чорагида бир сотих ернинг ўртача таклиф нархи 301 млн сўм эди. Демак, иккинчи чорак якунига келиб бу кўрсаткич яна қарийб 3%га камайган. 2025 йилда эса июнь ойида ўртача нарх 334 млн сўмни ташкил этган.

Бу ер бозоридаги пасайиш янги ҳолат эмас. Марказий банкнинг аввалги таҳлилларида ҳам Тошкентнинг марказдан узоқроқ ҳудудларида ер участкалари таклифи кўпайиши нарх индекси пасайиши омилларидан бири сифатида кўрсатилган. Масалан, 2025 йил I чорагида Бектемир, Сергели, Олмазор ва Яшнобод туманларида ер таклифи 34%га ошган, қолган туманларда эса бу кўрсаткич 2,4% бўлган.

Контекст: бозорда талаб ҳам, таклиф ҳам ўсмоқда

Кўчмас мулк бозоридаги умумий жараённи фақат нархлар орқали баҳолаш етарли эмас. Марказий банк II чоракда аҳоли даромадлари, иқтисодий фаоллик ва ипотека талабни ошираётганини, қурилиш ҳамда уй-жойга инвестициялар эса таклифни кенгайтираётганини қайд этган.

2026 йил январь-июнь ойларида иқтисодиётнинг реал ўсиши 8,5%, аҳолининг умумий даромадлари реал ҳисобда 9,2%, аҳоли жон бошига даромадлар эса 7,3%га ошган. Шу даврда қурилиш ишлари ҳажми 13,8%га кўпайган.

Биринчи ярим йилликда 7,7 млн квадрат метр уй-жой фойдаланишга топширилган, бу бир йил олдингидан 7,2% кўп. Турар-жой қурилишига 27,3 трлн сўм инвестиция йўналтирилган, қурилиш ва уй-жой қурилишига боғлиқ инвестициялар жами 59,8 трлн сўмга етган.

Шу билан бирга, квартира нархларида ўсиш Тошкентдан ташқари ҳудудларда тезроқ бўлган. Марказий банк бунга нисбатан паст нарх базаси, аҳоли даромадлари, қурилиш ва инвестицион фаолликнинг кенгайишини омил сифатида келтирган.

Экспертлар нима дейди?

Тақдим этилган асосий материалда алоҳида мустақил экспертнинг изоҳи келтирилмаган. Шу сабабли баҳолашда Марказий банк ва бошқа расмий таҳлиллар асос қилиб олинади.

Институт макроиқтисодий ва минтақавий тадқиқотларининг 2026 йил март ойи бўйича таҳлилида Тошкентда уй-жойга инвестицияларнинг умумий даромадлилиги 14,6%га етгани қайд этилган. Институтга кўра, даромадлиликнинг асосий қисми ижарадан эмас, квартира қийматининг ошишидан шаклланган, ижара даромадлилиги эса 8,7%дан 8%га тушган.

ИМРТ экспертлари миллий валютадаги депозитлар бўйича ўртача даромад 21,2%ни ташкил этиб, бу уй-жойнинг кўп сегментларидаги даромадлиликни қоплаётганини ҳам қайд этган. Бу маълумот кўчмас мулкка инвестиция қарорлари фақат нарх ўсишига эмас, муқобил молиявий воситалар даромадлилигига ҳам боғлиқлигини кўрсатади.

Яна бир жиҳат — турли расмий статистикалардаги рақамлар ўртасида фарқ бўлиши мумкин. Миллий статистика қўмитаси янги, гедоник регрессия усули бўйича 2026 йил II чорагида Ўзбекистонда уй-жой нархлари йиллик 4%га ошганини, Тошкентда квартиралар нархи 3,9%га кўпайганини маълум қилган. Янги усулда уйнинг майдони, жойлашуви ва қаватлиги каби хусусиятлар ҳам ҳисобга олинади.

Бу Марказий банкнинг июнь ойи учун 6,2% ва 6,3%лик кўрсаткичларига зид рақам, дегани эмас. Биринчи ҳолат II чорак бўйича уй-жой нархлари индекси, иккинчиси эса июнь ойидаги йиллик динамикани акс эттиради; ҳисоблаш усуллари ва қамрови ҳам фарқ қилади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун. Кўчмас мулк бозорида бир вақтнинг ўзида талаб ва таклифнинг ўсиши нархлар динамикасида турли сегментлар ўртасида фарқ пайдо қилаётганини кўрсатади. Квартиралар қимматлаётган бир пайтда ер участкалари нархининг пасайиши бозорда ягона нарх тенденцияси шаклланмаганини англатади.

Минтақа учун. Марказий банк маълумотларига кўра, II чоракда Хоразмда битимлар сони 17,8%, Навоий ва Сирдарёда қарийб 7,5%, Қорақалпоғистонда 6,1%га ошган. Тошкент шаҳрида ўсиш 2% бўлган. Бу кўчмас мулк фаоллиги пойтахт билан чекланмаётганини кўрсатади.

Иқтисодий натижалар. Ипотека кредитларининг 48%га ўсиши, қурилиш ишларининг 13,8%га кўпайиши ва уй-жой қурилишига 27,3 трлн сўм инвестиция киритилиши бозорда талаб ва таклифни бир вақтда рағбатлантирмоқда. Янги уй-жойлар ҳажмининг ошиши кейинги даврларда таклифни яна кўпайтириши мумкин.

Халқаро муносабатлар ва геосиёсат. Ушбу маълумотлар тўғридан-тўғри ташқи сиёсат ёки геосиёсий муносабатларга оид эмас. Шунинг учун мазкур кўрсаткичлар асосида халқаро сиёсат бўйича алоҳида хулоса чиқариш учун етарли асос йўқ.

Кейинги давр учун асосий кузатувлардан бири ер бозоридаги пасайишнинг давом этадими ёки июндаги 2,6%лик тикланиш кучаядими, деган савол бўлади. Шу билан бирга, ипотека, қурилиш ҳажмлари ва эскроу тартибига бозор иштирокчиларининг мослашуви уй-жой нархлари динамикасига таъсир қилувчи асосий омиллар қаторида қолади.

Сентябрь ойида Ўзбекистонда истеъмол нархлари 0,7 фоизга ошди. Миллий статистика қўмитаси маълумотига кўра, бу 2026 йил бошидан буён ойлик ҳисобдаги энг юқори инфляция кўрсаткичи бўлиб, январь якунларида ҳам 0,7 фоиз қайд этилган.

Августда инфляция 0,2 фоиз бўлган эди. Шу тариқа, сентябрда ойлик кўрсаткич 0,5 фоиз бандга, 2025 йил сентябридаги 0,6 фоизга нисбатан эса 0,1 фоиз бандга ошди. Йил бошидан буён инфляция 4,2 фоизни ташкил этди, 2025 йил январь-сентябрь ойларида бу кўрсаткич 5,1 фоиз бўлган.

Йиллик инфляция 6,4 фоизга тушди

Йиллик ҳисобда, яъни 12 ойлик даврда инфляция сентябрда 6,4 фоизни ташкил этди. 2025 йил сентябрида бу кўрсаткич 8 фоиз бўлган. Августда эса йиллик инфляция 6,2 фоиз эди.

Мева-сабзавот маҳсулотларини ҳисобга олмаганда ҳам сентябрда инфляция 0,7 фоиз бўлди. 2025 йил сентябрида бу кўрсаткич 0,5 фоиз эди. Тўққиз ойда мева-сабзавотларни ҳисобга олмаган инфляция 5,6 фоиз, 2025 йилнинг шу даврида 6,7 фоизни ташкил этган. 12 ойлик ҳисобда эса мос равишда 6,8 ва 8,9 фоиз қайд этилган.

Маҳсулот ва хизматлар гуруҳлари бўйича сентябрда энг юқори ойлик ўсиш озиқ-овқат маҳсулотларида кузатилди. Уларнинг нархи бир ойда 1 фоизга ошган, бу 2025 йил сентябридаги 0,9 фоиздан юқори.

Озиқ-овқат нархлари: тухум ва гўшт қимматлади

Озиқ-овқат маҳсулотлари нархи йил бошидан буён 2,9 фоизга, ўтган йил сентябрига нисбатан 6,3 фоизга ошган. 2025 йилнинг январь-сентябрь ойларида бу кўрсаткичлар мос равишда 2,1 ва 6,1 фоиз эди.

Асосий озиқ-овқат маҳсулотлари орасида сентябрда тухум нархи 5,3 фоизга ошди. Бир йилда тухум 11,4 фоиз қимматлаган. Суякли мол гўшти 1,7 фоизга, қўй гўшти 1,3 фоизга, товуқ болдири, сони ва бошқа қисмлари 1,2 фоизга, суяксиз мол гўшти 1,1 фоизга ошган.

Шунингдек, гречка 1,1 фоиз, гуруч ва гуруч оқшоғи 1 фоиз, хом ва қаймоғи олинмаган сут 0,8 фоиз, сарёғ 0,8 фоизга қимматлаган. Йиллик ҳисобда суякли мол гўшти 16,2 фоиз, қўй гўшти 19,8 фоиз, суяксиз мол гўшти 17,9 фоиз, гречка 8,3 фоиз, сут 5,3 фоиз ва сарёғ 5,9 фоизга ошган.

Гуруч нархи ўтган йил сентябрига нисбатан 2,7 фоизга пасайган. Шакар нархи сентябрда ўртача 0,9 фоизга арзонлаган, бир йиллик ҳисобда эса 0,1 фоизга ошган.

Сабзавотларда мавсумий ўзгариш сақланди

Миллий статистика қўмитаси мева-сабзавот маҳсулотлари нархларида мавсумий омиллар таъсири давом этганини қайд этган.

Сентябрда цитрус мевалар 12 фоизга, узум 5,7 фоизга, олма 2,4 фоизга ва банан 1,7 фоизга арзонлаган. Бир йилда цитрус мевалар 2,7 фоизга, узум 10 фоизга ва банан 3,5 фоизга арзонлаган бўлса, олма нархи 7,8 фоизга ошган.

Айрим сабзавотлар эса сезиларли қимматлади. Помидор нархи бир ойда 14,2 фоизга, бодринг 13,5 фоизга, сабзи 12,4 фоизга ошди. Бақлажон 4,7 фоиз, булғор қалампири 4,9 фоиз ва пиёз 2,6 фоизга қимматлаган.

Йиллик ҳисобда помидор нархи 54,9 фоизга ошган. Бодринг 14,4 фоиз, сабзи 2 фоиз ва булғор қалампири 4,3 фоизга қимматлаган. Бақлажон нархи эса 30,2 фоизга, пиёз 3,4 фоизга арзонлаган.

Бензин ва пропан нархи ошди

Ёнилғи бозорида бензин нархи сентябрда ўртача 1,2 фоизга ошди. АИ-92 бензини 0,7 фоиз, АИ-95 4,2 фоиз, АИ-98 ва АИ-100 бензинлари 0,4 фоизга қимматлади.

Йиллик ҳисобда бензин нархи 20,1 фоизга ошган. Пропан нархи бир ойда 4,2 фоизга кўтарилган бўлса, 12 ойдаги ўсиш 48,9 фоизни ташкил этган.

Метан нархи сентябрда ўзгармаган. Шу билан бирга, унинг йиллик қимматлашуви 10,1 фоизга етган.

Йўловчи ташиш хизматларида узоқ масофага қатнайдиган поездлар чипталари 1,6 фоизга қимматлаган. Кузатув олиб борилаётган йўналишларда авиачипталар ўртача 0,9 фоизга арзонлаган, йиллик ҳисобда эса улар нархи 6,7 фоизга пасайган.

Миллий статистика қўмитаси авиачипталар нархининг ўзгаришини сўмнинг евро ва Швейцария франкига нисбатан мустаҳкамлангани ҳамда айрим ташувчилар тарифларни қайта кўриб чиққани билан боғлаган.

Курьерлик ва посилкаларни етказиб бериш хизматлари сентябрда 3 фоизга ошган, йиллик ўсиш 4,4 фоизни ташкил этган.

Хизматлар нархи ҳам кўтарилди

Хизматлар нархи сентябрда 0,9 фоизга ошди. Йил бошидан буён хизматлар қиммати 5,6 фоизга, йиллик ҳисобда 7 фоизга кўтарилган.

Бу кўрсаткичлар 2025 йилнинг шу даври билан солиштирилганда паст. Ўтган йил сентябрида хизматлар нархи бир ойда 0,3 фоизга, йил бошидан 12,4 фоизга ва йиллик ҳисобда 14,9 фоизга ошган.

Ноозиқ-овқат маҳсулотлари нархи сентябрда 0,3 фоизга қимматлади. Йил бошидан буён уларнинг нархи 4,6 фоизга, йиллик ҳисобда 5,8 фоизга ошган. 2025 йилнинг мос кўрсаткичлари 4 ва 6,1 фоиз бўлган.

Таълим хизматларида сентябрь ўсиши

Янги ўқув йили бошланиши билан таълим хизматларида ҳам нархлар ошди. Давлат боғчаларига қатнаганлик учун тўлов сентябрдан ўртача 6,8 фоизга кўтарилди. Қўмита буни базавий ҳисоблаш миқдорининг оширилиши билан боғлаган.

Хусусий боғчалар хизматлари 1,7 фоизга, хусусий мактаблар нархи 6 фоизга ошган. Давлат олий таълим муассасаларида ўқиш учун тўлов янги ўқув йилидан ўртача 6,3 фоизга кўтарилган.

Репетиторлик хизматлари бир ойда 1,9 фоизга, йиллик ҳисобда 5,8 фоизга қимматлаган. Хорижий тиллар курсларида ўқиш нархи сентябрда 1,8 фоизга, йиллик ҳисобда 5 фоизга ошган.

Коммунал хизматларда қандай ўзгариш бўлди?

Мамлакат бўйича совуқ сув таъминоти ва канализация хизматлари нархи сентябрда ўртача 2,1 фоизга ошди. Йиллик ҳисобда улар 2,8 фоизга қимматлаган.

Кўп квартирали уйларга хизмат кўрсатиш нархи бир ойда 0,6 фоизга, 12 ойда 3,5 фоизга ошган. Аҳоли учун кўмирнинг бозор нархи 0,3 фоизга, ўтин нархи 0,8 фоизга қимматлаган.

Контекст: 2025 йилга нисбатан инфляция секинлашган

Сентябрь маълумотларида бир вақтнинг ўзида икки хил тенденция кўринади. Бир томондан, ойлик инфляция 0,7 фоизга чиқиб, августдаги 0,2 фоиздан ошган. Иккинчи томондан, йил бошидан буён инфляция 4,2 фоиз бўлиб, 2025 йил январь-сентябрь ойларидаги 5,1 фоиздан паст қолган.

Йиллик инфляцияда ҳам шунга ўхшаш фарқ мавжуд. 2025 йил сентябрида 8 фоиз бўлган кўрсаткич 2026 йил сентябрида 6,4 фоизга тушган, аммо августдаги 6,2 фоиздан бироз юқори қайд этилган.

Маҳсулот ва хизматлар кесимида ҳам суръатлар бир хил эмас. Сентябрда озиқ-овқат маҳсулотлари 1 фоиз, хизматлар 0,9 фоиз ва ноозиқ-овқат маҳсулотлари 0,3 фоизга қимматлаган. Бу умумий инфляцияга турли тоифалар ҳиссаси бир хил эмаслигини кўрсатади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон аҳолиси учун инфляциянинг таъсири энг аввало кундалик истеъмол харажатларида намоён бўлади. Сентябрда тухум, гўшт, сабзавотлар, бензин, пропан ва таълим хизматларидаги нарх ўзгариши турли харажат тоифаларига таъсир қилди.

Иқтисодий нуқтаи назардан, йиллик инфляциянинг 8 фоиздан 6,4 фоизга пасайиши нархлар ўсиш суръати бир йиллик таққослашда секинлашганини англатади. Бироқ айрим товарлардаги юқори ўсиш — хусусан, пропанда 48,9 фоиз ва помидорда 54,9 фоиз — умумий индекс ортида турли бозорлардаги нарх динамикаси бир-биридан фарқ қилишини кўрсатади.

Ҳудудий тафовутлар ҳам мавжуд. Сентябрда энг юқори ойлик инфляция Сурхондарё вилоятида 0,99 фоиз ва Тошкент шаҳрида 0,82 фоиз бўлган. Энг паст кўрсаткич Хоразмда 0,64 фоиз ва Жиззах вилоятида 0,66 фоиз қайд этилган.

Йиллик ҳисобда Тошкент шаҳри 7 фоиз билан юқори кўрсаткични сақлаб қолган. Андижон ва Фарғонада 6,7 фоиз, Хоразмда 6,6 фоиз, Қашқадарё ва Самарқандда 6,5 фоиз қайд этилган.

Энг паст йиллик инфляция Сирдарё вилоятида — 5,4 фоиз. Бухоро вилояти ва Қорақалпоғистон Республикасида бу кўрсаткич 6 фоизни ташкил этган.

Кейинги босқичда нималар кузатилади?

Инфляциянинг кейинги динамикасида озиқ-овқат маҳсулотлари, ёнилғи, таълим ва коммунал хизматлар нархи муҳим кўрсаткичлардан бўлиб қолади. Айниқса, сентябрда юқори ўсиш қайд этган пропан, бензин, гўшт ва айрим сабзавотлар нархининг кейинги ойлардаги ҳаракати умумий индексга таъсир қилиши мумкин.

Миллий статистика қўмитасининг кейинги ойлар бўйича ҳисоботлари ойлик инфляциядаги сентябрь ўсиши вақтинчалик ўзгариш бўлганми ёки нархлар босими сақланадими, деган саволга янги маълумот беради.

2026 йил 1 август ҳолатига Ўзбекистон банкларида жисмоний шахсларга берилган кредитлар қолдиғи 239 трлн 801 млрд сўмга етди. Марказий банк маълумотига кўра, бу бир йил аввалги кўрсаткичдан 18,8 фоиз кўп ва 2020 йил 1 январдаги 39 трлн 934 млрд сўмлик қолдиқдан қарийб 6 баробар юқори.

Кредит олаётганлар сони ҳам кўпайган. 2025 йил якунига кўра, банк кредити бор аҳоли сони 5,2 млн кишига етган, ҳар 1000 нафар меҳнатга лаёқатли аҳолига 244 нафар қарздор тўғри келган. Шу билан бирга, банкдан кредит олган аҳолининг 53 фоизида бир нечта қарз мажбурияти мавжуд бўлган.

Қарз портфелида қайси кредитлар кўп?

Марказий банк статистикасида 2026 йил 1 августда жисмоний шахсларга ажратилган кредитлар қолдиғи 239 трлн 801 млрд сўм экани қайд этилган. Бу кўрсаткич бир йил ичида 18,8 фоизга ошган.

Kun.uz таҳлилида келтирилган Марказий банк маълумотларига кўра, аҳолининг кредит портфелида микрокредит ва микроқарзлар улуши 40 фоиздан ортиқ. Автокредитлар улуши 17 фоизни ташкил этади, яъни автокредитлар ҳажми 40 трлн сўмдан ошади.

Кредитнинг ўсиши бир хил суръатда кечмаган. 2023 йилда аҳоли кредитлари қолдиғи 48 трлн сўмга ёки 47 фоизга ошган ва кейинги давр учун энг юқори ўсишлардан бири қайд этилган.

Бу рақамлар кредит бозорида истеъмол ва майда қарз маҳсулотлари салмоғи юқори эканини кўрсатади. Шу билан бирга, кредит қолдиғининг ўсиши ҳар бир қарз олувчининг молиявий аҳволи ёмонлашганини англатмайди; бунинг учун даромад, тўловлар, муддат ва кредитлар қай мақсадда олингани алоҳида кўриб чиқилиши керак.

«3,5 йил пул тўладим, ҳали ҳам зарардаман»

Кредит юкининг таъсирини бир қарз олувчининг ҳикояси орқали ҳам кўриш мумкин. Kun.uz билан суҳбатлашган, исмини ошкор қилмасликни сўраган Навоий вилояти Кармана туманидаги фуқаро 2023 йил март ойида таксида ишлаш мақсадида иккиламчи бозордан Nexia-3 автомобилини кредитга олганини айтган.

Унинг сўзларига кўра, 2020 йилда ишлаб чиқарилган автомобиль учун 117 млн сўм автокредит расмийлаштирилган, қўшимча 25 млн сўм тўлов қилинган. Кредит муддати 84 ой бўлиб, ойлик тўлов 2 млн 985 минг сўмни ташкил этган. Кейинчалик икки ойлик тўлов кечикиб, автомобиль банк томонидан олиб қўйилган.

Мурожаатчи автомобилни сотишга уринганида, машинанинг банк томонидан 62 млн сўмга баҳоланганини, қолган қарз эса 70 млн сўм атрофида эканини айтган. Унинг билдиришича, бозорда ҳатто 60 млн сўмга ҳам харидор топилмаган.

«Хуллас, 25 млн сўм ва 3,5 йил кредит тўладим, ҳали ҳам зарардаман», — дейди у.

Бу ҳолатда автомобилнинг бозор қиймати, кредит бўйича қолган қарз ва аввал амалга оширилган тўловлар ўртасида фарқ пайдо бўлган. Яъни кредитга олинган активнинг қиймати пасайиши қарз мажбурияти автоматик равишда камаяди, дегани эмас.

Бир нечта кредитга эга қарздорлар кўпаймоқда

Марказий банк маълумотларига кўра, 2025 йил давомида банкдан кредит олган аҳолининг 53 фоизида бир нечта қарз мажбурияти бўлган. 2025 йил бошида бу кўрсаткич 43 фоизни ташкил этган. Ҳисоб-китобда банклардан ташқари микромолия ва бошқа нобанк ташкилотлар олдидаги мажбуриятлар ҳам инобатга олинган.

2026 йил 1 январ ҳолатига қарздор аҳолининг 62 фоизи фақат банклардан, 20 фоизи фақат нобанк ташкилотлардан қарз олган. Яна 18 фоиз фуқаронинг ҳам банклар, ҳам нобанк ташкилотлар олдида мажбурияти бўлган.

Шу билан бирга, қарзга хизмат кўрсатишнинг даромадга нисбати — DSTI — бироз пасайган. Ўртача кўрсаткич 38 фоиздан 37 фоизга тушган. Бу аҳолининг умумий қарз юки бир хил суръатда ўсмаётганини, бироқ бир нечта қарз манбасининг бир вақтда тўланиши муаммоси сақланиб қолаётганини кўрсатади.

Нега кредитлар қиммат?

Кредит нархига бир нечта омил таъсир қилади. Улар орасида пул ресурсларининг қиймати, инфляция кутилмалари, қарз олувчининг тўлов қобилияти ва банкнинг кредит риски бор.

2026 йил 16 сентябрда Марказий банк асосий ставкани йиллик 14 фоиз даражасида сақлаб қолди. Марказий банк шу қарорда август ойида йиллик инфляция 6,2 фоизгача секинлашганини, аммо инфляцияни оширувчи айрим хатарлар сақланаётганини билдирган.

Аҳоли кредитларининг турлари бўйича ставкалар ҳам бир-биридан фарқ қилади. 2026 йил 14 сентябрь ҳолатига, Kun.uz Марказий банк маълумотларига таяниб, жисмоний шахсларга берилган микроқарзлар бўйича ўртача ставка 29,7 фоиз, автокредитлар бўйича 21,9 фоиз ва ипотека кредитлари бўйича 21,8 фоизни келтирган.

Шунинг учун «кредит нега қиммат?» деган саволга фақат битта омил билан жавоб бериш қийин. Асосий ставка, банкнинг ресурс базаси, кредит риски ва маҳсулот тури якуний ставкада бир вақтда акс этади.

Насия ва бўлиб тўлаш бозори

Қарз юки фақат банк кредитлари билан чекланмайди. Сўнгги йилларда товарларни насия ёки бўлиб тўлаш асосида харид қилиш ҳам кенгайган.

Kun.uz мисолида Samsung A57 8/128 смартфони нақд пулга тахминан 410 доллар ёки 4 млн 900 минг сўм атрофида сотилаётгани, бир йиллик бўлиб тўлашда эса базавий нархга нисбатан камида 40 фоиз ёки 2 млн сўмга кўпроқ тўлов талаб қилиниши қайд этилган.

Бундай ҳолатда харидор учун асосий масала фақат ойлик тўлов миқдори эмас, балки шартнома охиригача умумий қанча маблағ тўланишидир. Узоқ муддатли бўлиб тўлашда товарнинг бозор қиймати пасайиши ҳам қарз мажбуриятини ўзгартирмайди.

Микромолия ва насия маҳсулотларининг кенгайиши билан бир вақтда бир нечта мажбуриятни бошқариш масаласи ҳам аҳамият касб этмоқда. Марказий банкнинг 2025 йил якуни бўйича маълумотлари айнан бир нечта қарз мажбуриятига эга бўлганлар улуши 53 фоизга етганини кўрсатади.

Даромадлар ва қарзлар ўртасидаги тафовут

Кредитлар ўсишини тушуниш учун қарз динамикасини даромадлар билан бирга кўриш керак. Kun.uz таҳлилида келтирилишича, 2020 йилда аҳолининг реал даромадлари 0,2 фоизга қисқарган бир пайтда кредитлар қолдиғи 37 фоиздан ортиқ ошган.

2023 йилда кредитлар қолдиғи 47 фоизга кўпайган, номинал даромадлар эса қарийб 14 фоизга ўсган. Манбада бу тафовут 2,8 баробар экани, инфляция ҳисобга олинганда реал даромадлар ўсиши 6,1 фоиз бўлгани келтирилган. 2025 йилда эса кредитлар реал даромадларга нисбатан 2,6 баробар тезроқ ўсгани қайд этилган.

Бу рақамлар кредитлар ўсиши ҳар доим даромадлар ўсишига тенг суръатда бормаганини кўрсатади. Қарз мажбуриятлари даромаддан тезроқ ўсган даврларда оиланинг ихтиёридаги маблағларининг катта қисми келажакдаги тўловларга боғланиб қолиши мумкин.

Марказий банк қандай чекловлар жорий қилди?

Аҳоли қарз юки ошиши ортидан Марказий банк қарз олиш имкониятларига нисбатан макропруденциал талабларни кучайтирган.

2025 йил 1 январдан жисмоний шахслар кредитлари бўйича қарзга хизмат кўрсатишнинг даромадга нисбати учун асосий меъёр 50 фоиз этиб белгиланган. Яъни умумий қоида бўйича кредит тўловлари қарз олувчининг даромадига нисбатан белгиланган чегарадан ошиб кетмаслиги керак.

2026 йил 1 мартдан истеъмол кредитлари ва микроқарзлар учун қарзнинг даромадга нисбати ҳам чекланган. Марказий банк белгиланган тартибда даромади аниқланган жисмоний шахслар учун бу кўрсаткични 8 баробар этиб белгилаган. Айрим тоифалар учун истиснолар мавжуд.

Бу талабларнинг мақсади кредит беришни тўлиқ тўхтатиш эмас, балки қарз олувчининг мавжуд даромадига нисбатан ҳаддан ташқари мажбурият олишини чеклашдир. Бироқ амалдаги кредит, микроқарз, насия ва бошқа молиявий мажбуриятларнинг барчасини бир вақтда ҳисобга олиш масаласи аҳоли учун ҳам, молия ташкилотлари учун ҳам долзарб бўлиб қолмоқда.

Мутахассислар ва регулятор позицияси

Мазкур материалда алоҳида мустақил экспертларнинг янги интервьюлари келтирилмаган. Асосий манбалар Марказий банк статистикаси ва Kun.uz таҳлилидан иборат.

Марказий банк маълумотларида бир нечта кредит мажбуриятига эга бўлиш қарз олувчининг тўлов қобилиятига босим қилиши мумкинлиги қайд этилган. Шу билан бирга, 2025 йилда ўртача DSTI 38 фоиздан 37 фоизга тушгани аҳолининг умумий қарз юки кўрсаткичида айрим ижобий силжиш бўлганини кўрсатади.

Шундай қилиб, маълумотлар икки жараённи бир вақтда кўрсатмоқда: кредитга эга аҳоли ва бир нечта қарз мажбуриятига эга шахслар сони ортган, бироқ ўртача қарзга хизмат кўрсатиш юки 37 фоизга тушган. Бу тенденциялар бир-бирини истисно қилмайди.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун. Аҳоли кредитларининг 2020 йилдаги 39 трлн 934 млрд сўмдан 2026 йил 1 августдаги 239 трлн 801 млрд сўмгача ўсиши кредитнинг уй хўжаликлари молиясидаги ўрни сезиларли ошганини кўрсатади.

Аҳоли учун. Бир нечта кредит мажбуриятининг бир вақтда мавжуд бўлиши даромаднинг катта қисмини ойлик тўловларга йўналтиришга олиб келиши мумкин. 53 фоизлик кўрсаткич айнан қарзларни диверсификация қилиш эмас, балки бир қарз олувчининг бир нечта манба олдида мажбурият пайдо қилаётганини англатади.

Иқтисодиёт учун. Кредит истеъмолни қўллаб-қувватлайди ва товар ҳамда хизматларга талабни ошириши мумкин. Бироқ қарз тўловлари даромадларга нисбатан тезроқ кўпайган ҳолатларда уй хўжаликларининг кейинги истеъмол учун ихтиёридаги маблағлари қисқариши мумкин. Бу таъсирнинг ҳажми кредит тури, муддат ва аҳолининг даромад динамикасига боғлиқ.

Молия тизими учун. 2026 йил 1 август ҳолатига банк тизимида муаммоли кредитлар 23 трлн 929 млрд сўм ёки жами кредит портфелининг 3,7 фоизини ташкил этган. Бу кўрсаткич аҳоли кредитлари билан тўғридан-тўғри тенг эмас, аммо кредит портфели сифати ва тўлов интизоми масаласи алоҳида назоратда эканини кўрсатади.

Халқаро контекстда. Ўзбекистонда кредит ставкалари бўйича турли халқаро рейтинглар мавжуд. Kun.uz Statbase маълумотларига таяниб, Ўзбекистон кредит фоизлари даражаси бўйича 148 мамлакат ичида 10-ўринда, Осиёда эса 2-ўринда эканини келтирган. Бу рейтинг қайси мамлакатлар ва қандай методология асосида солиштирилганига қараб талқин қилиниши керак.

Кейинги тенденция нима бўлади?

2026 йилда Марказий банк бир вақтнинг ўзида кредитлар бўйича фоиз муҳитини сақлаб туриб, аҳолининг қарз юкига нисбатан чекловларни кучайтирган. 16 сентябрда асосий ставка 14 фоизда сақланган, август инфляцияси 6,2 фоиз бўлган.

Эндиликда асосий масалалардан бири кредитлар ҳажми қанча ўсиши эмас, балки бу ўсиш аҳоли даромадлари, тўлов қобилияти ва кредит сифати билан қандай нисбатда бўлиши ҳисобланади. Марказий банкнинг қарзга хизмат кўрсатиш ва қарзнинг даромадга нисбати бўйича янги талаблари ҳам шу кўрсаткичларни чеклашга қаратилган.

Кредит бозори бўйича кейинги маълумотларда аҳоли қарзининг ўсиш суръати, бир нечта мажбуриятга эга қарздорлар улуши, микроқарзлар сифати ва муаммоли кредитлар динамикаси асосий кўрсаткичлардан бўлиб қолади.

Ҳакимжон Фозилов

«Ўзбеккўмир» АЖ журналист ва блогерлар учун Ангрен кўмир конида пресс-тур ўтказди. Тадбирда аҳолига кўмир етказиб беришнинг янги тартиби, биржа савдолари, хусусий тадбиркорларнинг иштироки ҳамда жамиятнинг 2026 йилги ишлаб чиқариш режалари ҳақида маълумот берилди. Жамият йил якунига қадар 5,8 миллион тонна кўмир қазиб олишни, аҳоли эҳтиёжлари учун эса 1 миллион 530 минг тонна маҳаллий кўмир етказиб беришни режалаштирган.

Йилнинг дастлабки саккиз ойида 3,7 миллион тонна кўмир қазиб олиниб, истеъмолчиларга шунча миқдорда маҳсулот етказиб берилган. Корхоналарда бир суткада ўртача 25 минг тонна қаттиқ ёқилғи қазиб олинмоқда. Аҳоли учун биржага чиқарилган дастлабки партияларни Андижон, Фарғона ва Наманган вилоятларидаги хусусий тадбиркорлар сотиб олган, айни пайтда шартномаларни расмийлаштириш ва маҳсулотни ҳудудларга етказиш жараёни давом этмоқда.

Кўмир сотувида нима ўзгармоқда?

Пресс-тур доирасидаги матбуот анжуманида «Ўзбеккўмир» АЖ масъули Ш. Турғунов соҳадаги янги тартиб ҳақида маълумот берди.

Янги тизим 2026 йил 30 июлда қабул қилинган Вазирлар Маҳкамасининг 418-сон қарори билан боғлиқ. Қарорга кўра, маҳаллий кўмир нархларини давлат томонидан белгилаш амалиётидан воз кечилиб, маҳсулотни қазиб олиш ва етказиб беришни бозор тамойиллари асосида ташкил этиш кўзда тутилган. Ҳужжат 31 июлдан кучга кирган.

Аҳоли ва бюджет ташкилотларини кўмир билан таъминлаш учун қазиб олувчилар маҳсулоти биржа савдоларида алоҳида савдо майдончаси орқали етказиб берувчи корхоналарга сотилади. Аҳоли эса интерактив портал орқали рўйхатдан ўтиб, мавжуд таклифлар орасидан кўмирнинг нархи ва сифати бўйича танлов қилади. Порталда етказиб бериш манзили, муддати ва буюртмани олиш усули ҳақида маълумот берилиши белгиланган.

Бунда фақат бозор механизмига таяниб қолиш билан чекланилмаган. Қарорда рақобатни назорат қилиш, устун мавқедаги корхоналар томонидан асоссиз юқори нарх белгилашнинг олдини олиш, етказиб берувчиларнинг ортиқча устама қўлламаслигини назорат қилиш ва бозордаги иқтисодий концентрацияни кузатиб бориш вазифалари ҳам белгиланган.

Ангрен конида ишлаб чиқариш кўлами

«Ўзбеккўмир» тизимида 8 та филиал мавжуд бўлиб, улардан 3 таси бевосита кўмир қазиб чиқариш билан шуғулланади. Қолганлари транспорт, энергия, техника ва бошқа ишлаб чиқариш жараёнларини таъминлайди. Жамият тизимида 6 минг нафарга яқин ходим меҳнат қилади.

2026 йил учун 5,8 миллион тонна кўмир қазиб олиш режаси белгиланган. Ҳозирги суръат суткасига ўртача 25 минг тонна бўлгани сабабли йилнинг қолган қисмида ишлаб чиқариш ҳажми мавсумий талаб ва корхоналарнинг иш режимига боғлиқ бўлади. Жамият билан боғлиқ расмий ахборотларда аввалги йилларда 2026 йил учун 7,1 миллион тонна кўмир қазиб олиш режаси ҳам эълон қилинган эди. Демак, ҳозирги 5,8 миллион тоннали кўрсаткич аввалги режалардан фарқ қилади.

2026 йилнинг январь–март ойларида жамият истеъмолчиларга 1 миллион 782,6 минг тонна маҳаллий кўмир етказиб бергани ҳақида апрель ойида маълум қилган. Шундан 1 миллион 86,1 минг тоннаси иссиқлик электр станцияларига, 7,1 минг тоннаси бюджет ташкилотларига, 131,1 минг тоннаси аҳоли эҳтиёжларига йўналтирилган. Яна 557,7 минг тонна кўмир биржа савдолари ва тўғридан-тўғри шартномалар орқали сотилган.

Контекст: нархдан таъминотгача бўлган ислоҳот

Кўмир нархларини бозор асосида шакллантириш жараёни 30 июлдаги қарор билан бошланган эмас. 2026 йил 26 майдаги қарор асосида 1 июндан кўмир нархларини давлат томонидан тартибга солиш амалиёти бекор қилинган. Ҳукумат маълумотларида бу ўзгариш талаб ва таклиф асосида нарх шаклланиши ҳамда кўмирни биржа савдолари орқали сотишга ўтиш билан боғланган.

30 июлдаги 418-сон қарор эса янги моделнинг аҳоли учун қандай ишлашини батафсил белгилади. Хусусан, етказиб берувчи тадбиркорлар рўйхати Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ва вилоят ҳокимликлари томонидан шакллантирилади. Интерактив портал асосидаги рейтинг уларнинг биржа савдоларида иштирок этиши учун мезонлардан бири бўлади.

Аҳолининг ижтимоий ҳимояси ҳам янги механизмнинг бир қисми сифатида кўзда тутилган. 2026–2027 йилларда Ижтимоий реестрга киритилган оилаларга интерактив портал орқали харид қилинган ҳар бир тонна кўмир учун 300 минг сўмдан, бироқ бир календарь йилда 600 минг сўмдан ошмаган миқдорда компенсация тўланади.

Ангрен кони: 1948 йилдан буён

Ангрен кўмир конининг тарихи 1948 йилга бориб тақалади. «Ўзбеккўмир»нинг маълумотига кўра, кон шу йили фойдаланишга топширилган ва дастлаб унинг йиллик қуввати 1,5 миллион тоннани ташкил этган.

Кейинги йилларда реконструкция ва модернизация ишлари натижасида ишлаб чиқариш имкониятлари кенгайтирилган. Корхона маълумотида кон қуввати дастлабки кўрсаткичга нисбатан қарийб тўрт баравар ошгани қайд этилган. Бугунги кунда бу ерда фақат кўмир қазиб олиш эмас, балки устки қатламларни очиш, маҳсулотни саралаш ва юклаш, технологик жараёнларни такомиллаштириш ишлари ҳам олиб борилмоқда.

2026 йилги пресс-тур пайтида журналист ва блогерларга очиқ кон ҳудудида кўмирни қазиб олиш, саралаш ва юклаш жараёнлари кўрсатилди. Оғир кон техникасининг ишлаши, маҳсулотни тайёрлаш ва ишлаб чиқариш жараёнлари жойида намойиш этилди.

Экспертлар нима дейди?

Тақдим этилган материалларда мустақил иқтисодчи, энергетика таҳлилчиси ёки бозор экспертининг алоҳида фикри келтирилмаган. Шунинг учун янги тизимнинг иқтисодий самараси ҳақида ташқи эксперт номидан хулоса қилишга асос йўқ.

Расмий ҳужжатлардан кўринадики, давлат янги моделда икки вазифани бир вақтда ҳал қилишга уринаётган: бир томондан, кўмир нархини бозор механизмларига ўтказиш, иккинчи томондан, аҳоли таъминоти ва эҳтиёжманд оилаларни қўллаб-қувватлаш механизмларини сақлаб қолиш. Бунда нархлар, етказиб бериш муддатлари, тадбиркорлар рейтинги ва истеъмолчилар шикоятлари рақамли платформа орқали кузатилиши назарда тутилган.

Бу ёндашувнинг амалий натижаси биржа котировкалари ёки ишлаб чиқариш ҳажмидан ташқари, аҳоли учун кўмирнинг якуний нархи ва унинг ўз вақтида етказиб берилиши билан ҳам ўлчанади. Қарорда буюртма муддати ўзгарса, истеъмолчига буюртмани бекор қилиш ҳуқуқи берилиши ҳам белгиланган.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун

Кўмир нархининг бозор асосида шаклланиши ишлаб чиқарувчи, биржа, хусусий етказиб берувчи ва истеъмолчи ўртасидаги муносабатларни ўзгартиради. Аҳоли учун эса асосий масала кўмирнинг қанчага сотилиши, қайси етказиб берувчи орқали олиниши ва маҳсулотнинг қанча вақтда етиб боришидир.

Қарорда эҳтиёжманд оилаларга компенсация ажратилиши янги нарх шакллантириш тизими ижтимоий механизмлар билан бирга жорий этилаётганини кўрсатади.

Минтақа учун

Андижон, Фарғона ва Наманган вилоятларида хусусий тадбиркорлар томонидан дастлабки партияларни сотиб олиниши янги таъминот занжирининг амалда шаклланаётганини кўрсатади. Кейинги босқичда тизимнинг бошқа ҳудудларда қандай ишлаши, етказиб бериш харажатлари ва ҳудудлар ўртасидаги нарх фарқи асосий масалалардан бўлади.

Иқтисодиёт учун

Бозор нархига ўтиш ишлаб чиқарувчи учун нарх ва сотув шартларини ўзгартиради. Шу билан бирга, давлат рақобат органига ҳар чоракда кўмир нархлари, ҳудудлар кесимидаги кўрсаткичлар, устун мавқедан фойдаланиш ва иқтисодий концентрация бўйича таҳлилий маълумот тайёрлаш вазифаси юклатилган.

Халқаро ва энергетик контекст

Кўмир ички энергетика тизимида ҳам қўлланади. Қарорда иссиқлик электр станциялари ва ойига 50 минг тонна ва ундан ортиқ истеъмол қиладиган йирик харидорлар учун биржа нархлари асосида харид қилиш тартиби белгиланган. Импорт қилинадиган кўмир учун эса экологик ва сифат талабларини ишлаб чиқиш кўзда тутилган.

Шу сабабли янги механизмнинг таъсири фақат кўмир савдоси билан чекланмайди. Ишлаб чиқариш ҳажми, электр станцияларига етказиб бериш, аҳоли таъминоти ва импорт маҳсулотларига қўйиладиган талаблар бир тизимда ҳаракат қилади.

Кейинги босқичда нималар кузатилади?

2026 йил охирига қадар импорт қилинадиган кўмир бўйича экологик ва сифат талабларини белгилаш, рақамли таъминот тизимини ишлатиш, етказиб берувчилар рейтингини юритиш ва бозордаги нархлар ҳаракатини кузатиш назарда тутилган.

Аҳоли учун эса янги моделнинг асосий кўрсаткичлари — кўмирнинг якуний нархи, етказиб бериш муддати, маҳсулот сифати ва таъминот барқарорлиги бўлади. 2026 йилнинг қолган қисмида Андижон, Фарғона ва Наманганга етказиб бериш бўйича бошланган жараёнлар тизимнинг амалда қандай ишлашини кўрсатиб беради.

Ҳакимжон Фозилов

Ўзбекистонда йирик электр энергияси истеъмолчилари учун сутканинг турли вақтларида қўлланадиган тариф тартиби ўзгарди. Президентнинг 2026 йил 22 сентябрдаги ПФ–202-сон фармони билан электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларига киритилган ўзгартиришлар 24 сентябрдан кучга кирди.

Янги тартибга кўра, табақалаштирилган тариф бўйича ҳисоб-китоб қиладиган ва асосий ҳамда захира электр таъминоти учун уланган қуввати 750 кВА ва ундан юқори бўлган истеъмолчилар кундузги вақтда электр энергияси учун камайтирувчи коэффициент асосида, тунги вақтда эса умумий тариф бўйича тўлайди. Талаб юқори бўлган эрталабки ва кечки соатларда 1,5 баравар оширувчи коэффициент сақланиб қолади.

Тарифларда нима ўзгарди?

Амалдаги тартибда электр энергияси учун сутка вақтига қараб уч хил ҳисоб-китоб қўлланар эди. 06:00–09:00 ва 17:00–22:00 оралиғида, яъни талаб юқори бўлган даврларда умумий тарифга нисбатан 1,5 коэффициент қўлланган.

09:00–17:00 оралиғида электр энергияси умумий тариф бўйича ҳисобланган. 22:00–06:00 оралиғида эса 1,5 пасайтирувчи коэффициент амал қилган. Электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларида 750 кВА ва ундан юқори қувватга эга тегишли истеъмолчилар учун табақалаштирилган тариф тизими назарда тутилган.

Янги тартибда эса бу схема ўзгарди:

06:00–09:00 ва 17:00–22:00 — 1,5 оширувчи коэффициент;

09:00–17:00 — 1,5 пасайтирувчи коэффициент;

22:00–06:00 — умумий тариф.

Яъни тунги даврдаги имтиёз кундузги даврга кўчирилди. Бу электр энергиясини истеъмол қилиш вақтига қараб корхоналарнинг харажатларини қайта ҳисоблашга олиб келади.

1 кВт/соат электр қанча туради?

2026 йил 1 июндан I тариф гуруҳи истеъмолчилари учун электр энергиясининг умумий тарифи ҚҚС билан 1 кВт/соат учун 1 100 сўм этиб белгиланган. Бу тарифлар Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 15 майдаги 243-сон қарори билан тасдиқланган.

Шундан келиб чиқиб, юқори талаб даврида 1 кВт/соат электр энергияси:

1 100 × 1,5 = 1 650 сўм.

Янги пасайтирувчи коэффициент қўлланадиган 09:00–17:00 оралиғида эса:

1 100 ÷ 1,5 = тахминан 733,3 сўм.

Демак, кундузги вақтда 1 кВт/соатнинг ҳисоб-китоб қиймати умумий тарифдан тахминан 366,7 сўмга паст бўлади.

Шу билан бирга, тунда аввалги 1,5 пасайтирувчи коэффициент бекор қилингани учун 22:00–06:00 оралиғида электр энергияси энди тахминан 733,3 сўм эмас, 1 100 сўмдан ҳисобланади.

Бу тартиб кимларга тааллуқли?

Ўзгартишлар асосий ва захира электр таъминоти учун уланган қуввати йиғиндиси 750 кВА ва ундан юқори бўлган ҳамда электр энергияси учун табақалаштирилган тариф бўйича ҳисоб-китоб қиладиган истеъмолчиларга тааллуқли.

Бу мезон, аввало, катта қувватда электр истеъмол қиладиган корхона ва ташкилотларни қамраб олади. Шунинг учун ўзгариш аҳоли учун қўлланадиган маиший электр тарифларига тааллуқли эмас. Аҳоли тарифлари алоҳида тартибда белгиланган.

Контекст: табақалаштирилган тариф қандай ишлаган?

Сутка вақтига қараб тариф белгилаш амалиёти Ўзбекистонда бир неча йилдан бери қўлланади. Аввалги тартибда электр тизимида юклама энг юқори бўладиган эрталабки ва кечки соатларга оширувчи, тунги кам юклама даврига эса пасайтирувчи коэффициент белгиланган эди.

2024 йил 31 майда қабул қилинган 319-сон қарор билан электр энергияси ва табиий газдан фойдаланиш қоидалари тасдиқланган. Унда ҳам 750 кВА ва ундан юқори уланган қувватга эга тегишли истеъмолчилар учун сутка вақтлари бўйича табақалаштирилган тариф қўлланиши белгиланган.

2026 йил сентябридаги ўзгартириш эса тарифнинг ўзига эмас, аввало, сутканинг қайси қисмида пасайтирувчи коэффициент қўлланишига дахл қилди. Тунги имтиёз бекор қилиниб, худди шу коэффициент 09:00–17:00 оралиғига ўтказилди.

Экспертлар нима дейди?

Мазкур ўзгариш бўйича берилган расмий маълумотларда мустақил энергетика экспертларининг шарҳлари келтирилмаган. Шу сабабли уларга тегишли бўлмаган фикрни эксперт номи билан бериш ўринли эмас.

Шу билан бирга, тариф формуласи иқтисодий жиҳатдан аниқ сигнал беради: электр энергиясини 09:00–17:00 оралиғида кўпроқ истеъмол қилиш аввалги тартибга нисбатан арзонлашади, 22:00–06:00 оралиғида истеъмол қилиш эса аввалги имтиёздан маҳрум бўлади.

Масалан, 1 000 кВт/соат электр энергиясини олсак, унинг 09:00–17:00 оралиғидаги қиймати янги коэффициент билан тахминан 733 300 сўм, умумий тарифда эса 1 100 000 сўм бўлади. Тунда эса янги тартиб бўйича 1 000 кВт/соат учун 1 100 000 сўм тўланади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистонда бу ўзгариш биринчи навбатда электр энергиясини кўп истеъмол қиладиган корхона ва ташкилотларнинг харажатларига таъсир қилади. Кундузги электр истеъмолини режалаштириш имконига эга корхоналар учун 09:00–17:00 оралиғидаги тарифдан фойдаланиш харажатни камайтириши мумкин.

Аксинча, электр энергиясининг асосий қисмини тунги сменада ишлатадиган корхоналар учун аввалги 1,5 пасайтирувчи коэффициентнинг бекор қилиниши харажатларни ошириши мумкин. Бу таъсирнинг аниқ миқдори ҳар бир истеъмолчининг суткалик юклама графиги ва умумий истеъмол ҳажмига боғлиқ.

Электр тизими нуқтаи назаридан эса тариф сигналининг ўзгариши истеъмол вақтини қайта тақсимлаш учун иқтисодий шароит яратади. Аммо янги тартиб электр тармоғидаги юклама, ишлаб чиқариш ҳажми ёки электр экспорти-импортига қандай таъсир кўрсатишини баҳолаш учун қўшимча статистика керак бўлади. ПФ–202-сон фармоннинг мазкур қисмида бундай прогноз кўрсаткичлари келтирилмаган.

Минтақавий ва халқаро таъсир бўйича ҳам ҳозирча аниқ хулоса қилиш учун маълумот етарли эмас. Бунинг учун Ўзбекистон электр тизимидаги юклама динамикаси, йирик истеъмолчиларнинг тармоқлар кесимидаги улуши ва қўшни давлатлар билан электр энергияси алмашинуви каби кўрсаткичлар керак бўлади.

Янги тартиб 2026 йил 24 сентябрдан кучга кирган. Шунинг учун унинг корхоналар тўловларига таъсири кейинги ҳисоб-китоб даврларида намоён бўлади.

2026 йил бошидан буён Ўзбекистондаги IT Park резидентлари реестридан 943 та компания чиқарилди. Бу ҳақда технопарк матбуот хизмати

Сентябрь ойининг дастлабки ярмидаёқ 105 та компания резидентлик мақомидан маҳрум қилинган. IT Park маълумотларига кўра, бунга асосан компанияларнинг ўз зиммасидаги мажбуриятларни бажармагани ва ҳисоботларни ўз вақтида тақдим этмагани сабаб бўлган.

Қайси ҳудудларда компаниялар кўпроқ чиқарилган?

IT Park маълумотларига кўра, реестрдан чиқарилган компанияларнинг энг катта қисми Тошкент шаҳри ҳисобига тўғри келади. Пойтахтда 433 та компания резидентлик мақомини йўқотган.

Ҳудудлар кесимида Тошкент вилоятида 77 та, Самарқанд вилоятида 68 та, Қорақалпоғистонда 60 та, Фарғона вилоятида 56 та ва Хоразм вилоятида 38 та компания реестрдан чиқарилган.

Энг паст кўрсаткич Андижон ва Бухоро вилоятларида қайд этилган бўлиб, ҳар икки ҳудудда 21 тадан компания резидентлик мақомидан маҳрум бўлган.

Резидентликдан чиқаришга нима сабаб бўлди?

IT Park матбуот хизматига кўра, чиқаришнинг асосий сабаблари компаниялар томонидан белгиланган мажбуриятларни бажармаслик билан боғлиқ.

Жумладан, чораклик ҳисоботлар ва аудиторлик хулосаларини белгиланган муддатларда тақдим этмаслик энг кўп учраган ҳолатлардан бири сифатида қайд этилган.

Мавжуд тартибга кўра, резидент мақомини сақлаб қолиш учун компаниялар тасдиқланган фаолият йўналишлари ва бизнес-режа доирасида ишлаши, ўз фаолияти натижалари ҳақида ўз вақтида маълумот бериши, ҳар йили аудитдан ўтиши ҳамда IT Park билан тузилган шартнома шартларига амал қилиши лозим.

Бу талаблар Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 15 июлда қабул қилинган қарорида белгиланган.

Контекст: IT Park қандай тизим асосида ишлайди?

IT Park Ўзбекистонда ахборот технологиялари соҳасини ривожлантириш учун ташкил этилган махсус экотизим ҳисобланади. Резидент мақомини олган компаниялар бир қатор солиқ ва маъмурий имтиёзлардан фойдаланиш имконига эга.

Сўнгги йилларда технопарк маҳаллий стартаплар, экспортёр компаниялар ва халқаро IT бизнеслар учун асосий платформалардан бирига айланди. Хусусан, хорижий компанияларни жалб қилиш давлатнинг рақамли иқтисодиётни кенгайтириш стратегиясида муҳим йўналиш сифатида кўрилмоқда.

IT Park маълумотларига кўра, ҳозир реестрда 4060 та резидент компания мавжуд. Уларнинг 1100 тадан ортиғини халқаро компаниялар ташкил этади. Резидентлар сони янги аризалар ва мақоми бекор қилинаётган иштирокчилар ҳисобидан доимий ўзгариб туради.

Резидентлар реестрини мунтазам янгилаб бориш амалиёти аввал ҳам қўлланган. Бунда асосий мақсад имтиёзлардан фойдаланаётган компанияларнинг белгиланган талабларга риоя қилаётганини назорат қилиш ҳисобланади.

Экспертлар нима дейди?

IT соҳасидаги кузатувчилар фикрича, резидентлар сонининг қисқариши ҳар доим ҳам секторнинг заифлашганини англатмайди.

Уларнинг таъкидлашича, бундай жараёнлар технопаркда фақат фаол ва ҳисобдор компанияларни сақлаб қолишга хизмат қилиши мумкин. Шу билан бирга, ҳисобот топшириш ва аудит талабларининг бажарилиши давлат томонидан берилган имтиёзлардан мақсадли фойдаланилишини назорат қилиш воситаси сифатида кўрилади.

Бошқа нуқтаи назарга кўра, қарийб 1000 та компаниянинг қисқа муддат ичида реестрдан чиқарилиши айрим кичик бизнеслар учун маъмурий талабларни бажаришда қийинчиликлар мавжудлигини ҳам кўрсатиши мумкин. Бу эса келгусида резидентлар учун ҳисобот тизимларини соддалаштириш ёки рақамлаштириш масалаларини кун тартибига олиб чиқиши эҳтимолдан холи эмас.

Нега бу муҳим?

IT Park резидентлари мамлакат IT хизматлари экспорти, аутсорсинг бозори ва рақамли иқтисодиётнинг муҳим иштирокчилари ҳисобланади.

Ўзбекистон учун бу жараён давлат томонидан тақдим этилаётган имтиёзларнинг қандай назорат қилинаётганини кўрсатади. Резидент мақоми компанияларга муайян афзалликлар бергани учун уларнинг белгиланган талабларга мувофиқ ишлаши муҳим ҳисобланади.

Минтақа нуқтаи назаридан қаралганда, Марказий Осиё давлатлари ўртасида IT инвестициялар ва халқаро компанияларни жалб қилиш бўйича рақобат кучаймоқда. Шу сабабли резидентлар тизимининг самарадорлиги хорижий инвесторлар учун ҳам аҳамиятли омил саналади.

Халқаро компаниялар сонининг 1100 тадан ошгани IT Park халқаро бозор иштирокчилари учун ҳам қизиқиш уйғотаётганини кўрсатади. Шу билан бирга, резидентлик талабларининг қатъий назорат қилиниши мазкур экотизимнинг шаффофлиги ва бошқарув сифатини баҳолашда муҳим мезонлардан бири бўлиб қолмоқда.

Кейинги босқич

IT Park реестридаги ўзгаришлар давом этмоқда. Технопарк маълумотларига кўра, резидентлар сони ҳар куни ўзгариб туради.

Келгуси ойларда янги компанияларнинг резидент сифатида қўшилиши ва мавжуд иштирокчиларнинг талабларга мувофиқлиги бўйича текширувлар давом этиши кутилмоқда.

19 сентябрь куни Нукус шаҳрида бўлиб ўтган йиғилишда Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Қорақалпоғистонда 1000 та янги иш ўрнига эга олтин қазиб олиш ва қайта ишлаш кластерини ташкил этиш ҳамда геология-қидирув ишлари кўламини кенгайтириш режалаштирилаётганини маълум қилди.

Қораўзак туманидаги «Урусой» конида хитойлик инвестор томонидан 33 миллион доллар сармоя киритилиши ва янги технологиялар жалб этилиши натижасида 200 гектар майдонда 4 тонна олтин захираси аниқланди. Ушбу захира жорий бозор нархларида 563 миллион долларга баҳоланмоқда ва лойиҳа доирасида 320 та иш ўрни яратилган.

Давлат раҳбарининг таъкидлашича, ҳудуд бўйича геология-қидирув ишлари ҳозиргача майдоннинг 20 фоизида бажарилган, холос. Йирик хорижий сармоядорлар кириб келаётган бир пайтда ҳудуддаги хомашё захираларига оид маълумотлар етарли эмас.

Шу сабабли масъулларга инвесторлар томонидан кўтарилган масалаларни бир ой муддатда ҳал этиш, геология-қидирув бўйича комплекс дастур ишлаб чиқиб, конлар захирасини қайта баҳолаш топширилди.

Бундан ташқари, йиғилишда хомашёларни чуқур қайта ишлаш зарурлиги қайд этилди. Масалан, Қўнғирот туманидаги «Борсакелмас» конидан ҳар йили 1 миллион тонна техник туз қайта ишланмасдан сотилмоқда. Бўзатов туманидаги «Кусканатау» конида мирабилитни қайта ишлаш орқали йилига 45 минг тоннагача натрий сульфат, астраханитни қайта ишлаш ҳисобига эса магний сульфат олиш имконияти мавжудлиги кўрсатиб ўтилди.

Сармоявий лойиҳалар доирасида Германия компанияси Беруний туманидаги кварцит конига 30 миллион доллар инвестиция киритишни режалаштирмоқда. Ушбу лойиҳа кристалл кремний ишлаб чиқаришни йўлга қўйиб, йилига 25 миллион долларлик маҳсулот экспорт қилишни кўзда тутади. Жаҳон бозорида бир тонна кристалл кремнийнинг нархи тахминан 5500 долларни ташкил этади.

Кимё саноати мутасаддиларига илгари кўзда тутилган 400 миллион долларлик ташаббусларга қўшимча равишда яна 200 миллион долларлик лойиҳаларни тайёрлаш ва амалга ошириш вазифаси юклатилди. Бу орқали жами 5000 та янги иш ўрни яратилиши кутилмоқда.

Контекст

Ўзбекистонда тоғ-кон саноати ва қимматбаҳо металлар қазиб олиш мамлакат иқтисодиётининг асосий устунларидан бири саналади. Мамлакатда йилига қарийб 120 тонна олтин ишлаб чиқарилади ва бу кўрсаткичнинг асосий қисми — тахминан 100 тоннаси Навоий кон-металлургия комбинати (НКМК) ҳиссасига тўғри келади.

Охирги йилларда марказий ва анъанавий саноат ҳудудларидан ташқари, Қорақалпоғистон каби инфратузилмаси ривожланаётган минтақаларда ҳам табиий ресурсларни аниқлаш ва уларни саноат муомаласига киритиш сиёсати юритилмоқда. Қорақалпоғистон ҳудудининг атиги 20 фоизи геологик жиҳатдан ўрганилгани ушбу минтақанинг хомашё салоҳияти ҳали тўлиқ очилмаганини кўрсатади.

Шунингдек, хомашёни қайта ишланмаган ҳолда экспорт қилишдан тайёр ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтиш бўйича давлат дастурлари қабул қилинган. Техник туз, мирабилит ва кварцит каби фойдали қазилмаларни маҳаллий даражада қайта ишлаш бўйича илгари сурилаётган ташаббуслар ана шу саноат сиёсатининг давоми ҳисобланади.

Экспертлар нима дейди?

Соҳа кузатувчиларининг фикрича, геология-қидирув ишларига хорижий капитал ва замонавий технологияларни жалб этиш қидирув хатарларини камайтиришга хизмат қилади. 33 миллион доллар сармоя эвазига 563 миллион долларлик захира аниқлангани геология соҳасига киритилган инвестицияларнинг юқори рентабеллигини кўрсатади.

Мутахассислар кристалл кремний каби маҳсулотларни ишлаб чиқариш лойиҳалари глобал таъминот занжирида қайта тикланадиган энергия ва микроэлектроника соҳаларига талаб ортиб бораётган даврга тўғри келаётганини таъкидлайди. 1 тоннаси 5500 доллар бўлган кремний экспорти хомашё экспорт қилишга нисбатан юқорироқ даромад келтириши мумкин.

Айни пайтда, таҳлилчилар 1000 та ва 5000 та янги иш ўринларини яратиш режалари инвестиция лойиҳаларининг ўз вақтида ва тўлиқ қувватда ишга туширилишига бевосита боғлиқ эканини эслатади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон ва минтақа учун таъсири: Қорақалпоғистонда олтин қазиб олиш ва қайта ишлаш кластерининг ташкил этилиши ҳудуднинг саноат салоҳиятини оширади. Янги саноат қувватлари ва минглаб иш ўринларининг яратилиши маҳаллий аҳоли бандлигини таъминлаш ва ҳудудий бюджет даромадларини кенгайтиришга хизмат қилади.

Иқтисодий ва геосиёсий аҳамияти: Хитой ва Германия компанияларининг сармоялари жалб қилиниши мамлакатда хорижий инвестициялар жуғрофияси ва соҳавий диверсификациясини кенгайтиради. Кварцит ва табиий тузларни қайта ишлаш орқали экспорт ҳажмини ва ташқи савдо балансини яхшилаш имконияти пайдо бўлади.

Геология-қидирув ишларининг комплекс дастури асосида конлар захираси қайта баҳолангач, Қорақалпоғистонга навбатдаги хорижий сармояларни жалб қилиш бўйича янги босқич бошланиши кутилмоқда.

Ўзбекистон ёқилғи бозорида жиддий таркибий ўзгаришлар юз бермоқда: мамлакат бензинни жисмоний ҳажм жиҳатидан камроқ, аммо молиявий нуқтаи назардан анча қимматроқ сотиб ола бошлади. Жорий йилнинг январь-август ойларида бензин импорти умумий ҳисобда 41,2 фоизга ошиб, 721,5 миллион литрга етган бўлса-да, сўнгги ойларда — айниқса, ёз охирида етказиб бериш ҳажми кескин қисқарди. Август ойида импорт ўтган йилнинг шу даврига нисбатан тўрт баравардан кўпроққа камайиб, бор-йўғи 11,4 миллион литрни ташкил этди. Шу билан бирга, 1000 литр импорт бензинининг ўртача нархи баҳордаги 576 доллардан августда 995 долларгача — салкам 73 фоизга қимматлашди. Бу ҳолат Тошкент ва ҳудудлардаги ёқилғи қуйиш шохобчаларида АИ-92 нархининг йиллик 20-40 фоизга, АИ-95 нархининг эса 30-44 фоизгача кўтарилишига олиб келди. Бу таҳлилий материал ички бозордаги нархларнинг нега шошилинч равишда кўтарилаётгани, ташқи ва ички омиллар, манфаатдор томонлар ҳамда мавжуд инқироздан чиқиш йўлларини очиб беради.

Ушбу муаммонинг тарихий ва ҳуқуқий илдизлари Ўзбекистоннинг ёқилғи-энергетика мувозанатидаги заиф нуқталарига бориб тақалади. Мамлакатда сўнгги йилларда автомобиль паркининг шиддат билан кенгайиши, айниқса, сиқилган газ (метан) заправкаларидаги мавсумий чекловлар фонида бензинга бўлган талабни бир неча баравар оширди. Ички нефтни қайта ишлаш заводлари (Бухоро ва Фарғона НҚИЗ) маҳаллий хом ашё ва қувватлар чеклангани сабабли талабни тўлиқ қондира олмайди. Натижада, ички бозорни барқарорлаштириш ва танқисликнинг олдини олиш мақсадида бензин импорти либераллаштирилди ҳамда хусусий тадбиркорларга импорт қилиш ҳуқуқи берилди. 2023 йил бошига келиб импорт қилинадиган бензиннинг деярли 100 фоизи айнан Россия Федерацияси ҳиссасига тўғри келаётган эди. Жорий йилнинг бошида импорт ҳажми юқори динамикани кўрсатган бўлса-да (январда 125,9 млн литр, февралда 153,3 млн литр), ёз ойларига келиб ташқи етказиб бериш занжири узилди.

Инқирознинг асл сабабларини бир нечта иқтисодий ва геополитик омиллар мажмуасидан қидириш лозим. Биринчи ва энг асосий ташқи омил — Россия ёқилғи бозоридаги танқисликдир. Украина дронларининг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига берган зарбалари оқибатида қўшни мамлакатда ишлаб чиқариш қувватлари зарар кўрди, бу эса РФ ҳукуматини 1 апрелдан бензин экспортига тақиқ жорий этишга мажбур қилди. Гарчи бу чекловлар ҳукуматлараро келишувлар доирасидаги етказиб беришларга татбиқ этилмаслиги керак бўлса-да, Россиянинг ўзи хориждан (Беларусь, Ҳиндистон, Қозоғистон) бензин харид қила бошлагани шароитида экспорт ҳажмлари амалда кескин қисқарди. Вужудга келган геополитик ва логистик хавфлар, шунингдек, жаҳон бозоридаги нархларнинг тебраниши импорт таннархининг 1000 литри учун қарийб 1000 долларгача чиқиб кетишига олиб келди. Иккинчи томондан, ички бозорда маҳаллий ишлаб чиқариш январь-июль ойларида 8,9 фоизга ўсиб, 731,9 минг тоннага етган ва июлда 117,7 минг тонна кўрсаткич билан максимумни янгилаган бўлса-да, бу ўсиш импортнинг тўрт бараварга қисқариши ўрнини тўлиқ қоплай олмади.

Ушбу нарх шоки жамият ва иқтисодиётнинг барча қатламларига турли даражада таъсир ўтказмоқда. Биринчи галда, бу аҳоли ва оддий истеъмолчиларнинг ҳамёнига бевосита зарба беради. Бензиннинг қимматлашуви транспорт ва логистика харажатларини ошириб, озиқ-овқат ҳамда ноозиқ-овқат маҳсулотларининг чакана нархларида инфляцияни тезлаштиради. Хусусий тадбиркорлар ва транспорт хизмати кўрсатувчилар (такси, логистика компаниялари) ўз маржасининг қисқаришига дуч келади. Давлат ташкилотлари ва бюджети эса янада мураккаб танлов олдида қолади: ёқилғи субсидияларини ушлаб туриш ёки нархларни тўлиқ бозор механизмларига топшириш. Бундан ташқари, ёқилғи шахобчалари (АЗС) эгалари, айниқса импорт бензинга ихтисослашган хусусий тармоқлар (собиқ UNG Petro/Carvon, INTRANS SERVIS, POYTAHT OIL, Lukoil) сотув ҳажмининг камайиши ва айланма маблағларнинг танқислигига дуч келмоқда.

Мавзу атрофидаги фактчекинг ва даъволар таҳлили шуни кўрсатадики, ижтимоий тармоқларда кенг тарқалган айрим қарашлар реал статистик манбаларга тўлиқ мос келмайди.
1-даъво: "Ўзбекистон бензин импортини тўхтатди ёки тўлиқ тақиқлади."
Далил: Божхона қўмитаси маълумотларига кўра, январь-август ойларида 721,5 млн литр бензин кириб келган, бу ўтган йилгидан 41,2% кўп. Тўхташ эмас, балки айнан июль (18,6 млн л) ва август (11,4 млн л) ойларида кескин секинлашиш (физик ҳажм камайиши) юз берган.
Хулоса: Даъво нотўғри, импорт тўхтамаган, лекин ҳажм тўрт бараварга камайган.
2-даъво: "Нархлар ўсишига фақат маҳаллий монополия ва заправкаларнинг устамаси сабаб бўлмоқда." Далил: Рақамлар шуни кўрсатадики, апрелда импортнинг 1000 литри 576 доллар бўлган бўлса, августда 995 долларга етган (73% га ўсган). Тошкент АЗСларида АИ-92 нархи 20-41% га ошди.
Хулоса: Нарх ўсишининг асосий двигатели — бу маҳаллий маржа эмас, балки ташқи импорт таннархининг 73% га қимматлашганидир.

Манфаатлар харитасини шакллантирадиган бўлсак, бу вазиятда иқтисодий жиҳатдан ютувчилар — маҳаллий нефтни қайта ишловчи заводлар ва қайта ишлаш қувватига эга субъектлардир. Ички бозорда нархларнинг кўтарилиши ва импортнинг қимматлашуви маҳаллий маҳсулотнинг рақобатбардошлигини ва талабини оширади. Мағлуб томон эса шубҳасиз пировард истеъмолчи — солиқ тўловчилар ва аҳолидир. Шунингдек, фақат импорт ёқилғига таянган ва диверсификация қилинмаган АЗС тармоқлари ҳам молиявий йўқотишларга учрамоқда. Бу қарорлар ва бозор жараёнлари ортида ресурсларни қайта тақсимлаш, яъни валюта чиқиб кетишини жиловлаш ҳамда маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни рағбатлантириш мантиғи ётибди. Шунга қарамай, Россия етказиб беришларининг муқобил вариантлари ва уларнинг асл таннархи бўйича саволлар ҳали ҳам очиқ қолмоқда.

Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, мавжуд инқирозни енгиш учун бир нечта йўналишлар таклиф қилинмоқда. Энергетика вазирлиги Марказий Осиё ва бошқа минтақалар, хусусан Озарбайжон билан нефть ва тайёр ёқилғини узоқ муддатли етказиб бериш бўйича музокаралар олиб бормоқда. Хориж тажрибаси шуни кўрсатадики, ягона етказиб берувчига боғланиб қолмаслик ва муқобил маршрутларни (Каспий орқали ёки Қозоғистон, Туркманистон транзити) ривожлантириш энергетик хавфсизликнинг ягона кафолати ҳисобланади. Мутахассислар ички ишлаб чиқариш қувватларини модернизация қилиш ва акциз солиқларини вақтинчалик пасайтириш орқали нархларни барқарорлаштиришни таклиф қилмоқда. Бироқ бу ечимларнинг ҳам ўз камчиликлари бор: муқобил логистика занжирлари қимматга тушиши, инфратузилмани қайта қуриш вақт талаб этиши, акцизларни камайтириш эса давлат бюджети тушумларини қисқартириши мумкин. Шу сабабли, вазиятни фақат қисқа муддатли маъмурий буйруқлар билан эмас, балки бозор механизмлари орқали ҳал этиш зарур.

Sangzor.uz Таҳлили бўйича келажак сценарийлари:

• Энг эҳтимолий сценарий: Яқин ойларда бензин нархи юқори даражада сақланиб қолади. Маҳаллий НҚИЗлар ишлаб чиқаришни имкон қадар максимал даражада ушлаб туради, импорт эса нархлар юқорилиги сабабли суст тикланади.

• Энг яхши сценарий: Озарбайжон ва Қозоғистон билан келишувлар тез фурсатда ишга тушиб, логистика харажатлари камаяди, Россия бозоридаги вазият барқарорлашиб, экспорт чекловлари юмшатилади ва ички бозорда нархлар 10-15% га арзонлашади.

• Энг хавфли сценарий: Ташқи етказиб бериш занжирлари бутунлай узилади, куз-қиш мавсумида метан заправкалар ёпилиши фонида бензинга бўлган талаб кескин ошади ва ички бозорда жиддий дефицит ҳамда нархларнинг қайта сакраши кузатилади. Кейинги 3–5 йиллик прогноз шуни кўрсатадики, Ўзбекистон анъанавий ёқилғи бозорида тўлиқ бозор нархларига ўтади ва электромобиллаштириш суръати бензин инқирози сабабли янада тезлашади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса:

1. Август ойида бензин импорти ҳажми 4 баравардан кўпроққа камайди, аммо харид нархи 73 фоизга қимматлашди.

2. Нархлар ошишининг бош сабаби — Россия бозоридаги ёқилғи тақчиллиги ва экспорт чекловлари оқибатида ташқи таннархнинг кескин кўтарилишидир.

3. Маҳаллий ишлаб чиқариш 8,9 фоизга ошган бўлса-да, у импорт қисқариши ўрнини тўлиқ қоплай олмаяпти.

4. Пойтахт ва ҳудудлардаги АЗСларда АИ-92 ва АИ-95 бензинлари бир йил ичида 20 фоиздан 44 фоизгача қимматлашди.

5. Инқироздан чиқишнинг ягона йўли — етказиб бериш манбаларини (Озарбайжон, Қозоғистон) диверсификация қилиш ва ички қайта ишлаш қувватларини оширишдир.

Ўзбекистон Жиззах вилоятининг Фориш туманида амалга оширилаётган биринчи атом электр станцияси (АЭС) лойиҳасининг бошқарув ва назорат архитектурасини тубдан ўзгартирмоқда.

Атом энергетикаси бўйича Ўзбекистон ва Россия ўртасидаги дастлабки келишувлар 2018 йилга бориб тақалади. Дастлаб ВВЭР-1200 типидаги иккита йирик энергоблок қурилиши режалаштирилган эди. Бироқ халқаро санкциялар, глобал геосиёсий беқарорлик ва молиялаштириш тизимларидаги хавфлар туфайли лойиҳа концепцияси бир неча бор қайта кўриб чиқилди. Натижада интеграциялашган модел танланди: иккита ВВЭР-1000 йирик реактор (ҳар бири 1 ГВт) ва иккита РИТМ-200Н кичик модулли реактор (ҳар бири 55 МВт), умумий қуввати 2110 МВт. 2026 йилнинг июнь ойидан эътиборан фаол бетон қуйиш ва инфратузилма босқичи бошланди. Аммо ягона хорижий технологияга ва монопол пудратчига қарам бўлиб қолиш хавфи Тошкентни лойиҳага мустақил «ҳакамлар»ни олиб киришга мажбур қилди.

Муаммонинг асл сабаби учта асосий омилга бориб тақалади: геосиёсий хавфлар, бошқарув ва хавфсизлик суверенитети ҳамда кадрлар монополияси. Биринчидан, Россия энергетика ва ядро секторига нисбатан Ғарб томонидан киритилаётган глобал чекловлар технологик ва молиявий узилишлар хавфини туғдиради. Иккинчидан, бош пудратчи ва техник назоратчи ягона субъект бўлган тизимда сифат ва хавфсизлик устидан холис мониторинг олиб бориш қийинлашади. Учинчидан, ядровий инфратузилма фақат битта мамлакат томонидан назорат қилинса, бу узоқ муддатли технологик қарамликни келтириб чиқаради.

Ушбу масштабдаги лойиҳа жамиятнинг барча қатламларига бевосита таъсир кўрсатади. Аҳоли ва истеъмолчилар учун бу келажакдаги узлуксиз электр таъминоти ва кафолатланган хавфсизликни англатади. Тадбиркорлар ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар 200 гектарлик саноат зонасида яратиладиган 30 фоизлик локализация (кабель, металл, темир-бетон) орқали янги буюртмалар олади. Ёшлар ва мутахассислар учун хорижий таълим (Хитой, Жанубий Корея, Франция, Италия, Венгрия) ва 10 мингта янги иш ўрни яратилади. Солиқ тўловчилар учун эса «Ўзатом» ва Дирекция бюджетининг (2026 йилда 46,4 млрд сўм) қайта кўриб чиқилиши ва 9,5 млрд долларлик кредит мажбуриятларининг шаффофлиги учун муҳимдир.

Фактчекинг бўлими:

1. Даъво: Тошкент «Росатом» билан ҳамкорликдан бутунлай воз кечди ва шартномани бекор қилди.

   Далил: «Атомстройэкспорт» АЖ (Росатом тузилмаси) технологик "ядровий орол" ва реакторларни етказиб берувчи бош пудратчи бўлиб қолмоқда. Расмий баёнотларда «Росатом» номининг эслатилмаслиги — лойиҳани сиёсийлаштиришдан қочиш ва назоратни Ўзбекистон фойдасига қайта тақсимлаш билан боғлиқ.

   Хулоса: Ҳамкорлик тугатилмаган, балки «Росатом»нинг монопол назорати чекланиб, мустақил халқаро инжиниринг аудити жорий этилмоқда.
   
   

2. Даъво: Жиззахдаги АЭС шунчаки рамзий қурилиш ва вақтинчалик вахта шаҳарчасидан иборат бўлади.

   Далил: Лойиҳа бўйича 525 гектар майдонда станция ва 100 гектарда 33 минг аҳолига мўлжалланган, 10 минг хонадон, илмий институтлар ва ижтимоий инфратузилмага эга доимий эко-шаҳар қурилмоқда.

   Хулоса: Бу вақтинчалик объект эмас, балки узоқ муддатли илмий-саноат кластеридир.

Манфаатлар харитасини кўрадиган бўлсак, бу қарордан Ўзбекистон давлати ва маҳаллий бизнес ютади — мамлакат хавфсизлик бўйича мустақил назоратга ва технологик компетенциялар трансферига эга бўлади. Локализация орқали миллий корхоналар иқтисодий фойда олади. Йўқотувчи ёки мавқеи заифлашувчи тараф эса монопол пудратчи сифатида барча молиявий ва техник қарорларни бир томонлама қабул қилиш имкониятидан маҳрум бўлаётган ташқи субъектлардир.

Яширин омиллар таҳлили шуни кўрсатадики, бу қарор ортида энергетик суверенитетни сақлаб қолиш мантиғи ётибди. Мустақил халқаро қўшма корхона тузиш орқали Тошкент МАГАТЭ ва Ғарб молиявий институти стандартларига мослашмоқда. Бу келажакда АЭСга нисбатан эҳтимолий иккиламчи санкциялар хавфини камайтиради. Бироқ, савол очиқ қолмоқда: ташкил этиладиган халқаро қўшма корхонага қайси муайян хорижий компаниялар киради ва уларнинг «Росатом» қарорларига вето қўйиш ваколати қай даражада бўлади?

Муаммонинг ечими сифатида «кўп векторли ядровий дипломатия» ва мустақил аудит модели қўлланилмоқда. Жанубий Корея, Франция ва БАА каби мамлакатлар тажрибасида ҳам АЭС қурилишида ягона пудратчига таянмасдан, мустақил халқаро инжиниринг ва назорат компанияларини (жаҳон стандартларига мувофиқ) жалб этиш амалиёти мавжуд. Бу ечимнинг кучли томони — мутлақ хавфсизлик назорати, шаффофлик ва кадрларни диверсификацияланган ҳолда тайёрлашдир. Камчилиги эса — қўшимча бюрократик босқичлар, лойиҳа таннархининг вақтинчалик ошиши ва турли технологик мактаблар (Россия, Франция, Корея) стандартларини бир-бирига мослаштиришдаги мураккабликлардир (1000 га яқин стандартларни адаптация қилиш талаб этилади). Танқидий нуқтаи назардан, бу қарор PR эмас, балки геосиёсий заруратдир, аммо унинг муваффақияти янги қўшма корхонанинг ҳақиқий мустақиллигига боғлиқ.

SANGZOR.UZ ТАҲЛИЛИ:

Энг эҳтимолий сценарий: Лойиҳа халқаро инжиниринг аудити остида давом этади. 2029 йилда биринчи кичик модулли реактор ишга туширилади ва хавфсизлик бўйича халқаро сертификациядан ўтказилади.

Энг яхши сценарий: Мустақил назорат туфайли лойиҳа баҳоси 9,5 млрд доллар доирасида сақланиб қолади, маҳаллийлаштириш 35% дан ошади ва Ўзбекистон Марказий Осиёда ядровий хавфсизлик ва муҳандислик хабига айланади.

Энг хавфли сценарий: Геосиёсий босимлар сабабли ускуналар ва компонентларни етказиб беришда кечикишлар юзага келади, бу эса ВВЭР-1000 блокларини 2033 йилда ишга тушириш муддатларини орқага суради.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз: 2026–2029 йилларда Жиззахда инфратузилма ва саноат зонаси тўлиқ шаклланади, ташқи назорат тизими мустаҳкамланади ва иккинчи АЭС лойиҳаси бўйича кўп томонлама халқаро консорциум тузилиши мумкин.

ЎҚУВЧИ БИЛИШИ КЕРАК БЎЛГАН 5 ХУЛОСА:

1. Ўзбекистон Жиззахдаги АЭС қурилишида ягона хорижий компания монополиясидан воз кечиб, мустақил халқаро назорат тизимини жорий этмоқда.

2. «Росатом» лойиҳадан чиқарилмаган, аммо унинг фаолияти халқаро инжиниринг қўшма корхонаси томонидан аудит ва назорат қилинади.

3. Соҳа учун кадрлар тайёрлаш геополитик мувозанатни сақлаш мақсадида фақат Россияда эмас, балки Хитой, Франция, Корея ва Италияда ҳам амалга оширилмоқда.

4. Фориш туманида 200 гектарлик саноат зонаси ва 33 минг аҳолига мўлжалланган замонавий эко-шаҳарча барпо этилади.

5. Мустақил назорат ва диверсификация қарори лойиҳа хавфсизлигини ошириш ва халқаро санкциялар хавфини камайтиришга қаратилган.

Жиззах вилояти 2026 йил якунига қадар $2,7 миллиард доллар миқдорида инвестиция жалб этишни режалаштирмоқда ва бу кўрсаткич ҳудуд иқтисодиётида туб бурилиш ясаши кутилмоқда. Бу ҳақда вилоят ҳокими Улуғбек Мустафоев Президент матбуот хизмати хабарига таяниб, янги объектларни фойдаланишга топшириш маросимида маълум қилди. Мустафоевнинг таъкидлашича, сўнгги 10 йилда вилоят аграр ҳудуддан саноати ривожланган агломерацияга айланди. Шу билан бирга, Мустақилликнинг 35 йиллиги арафасида 72 та йирик саноат ҳамда 91 та ижтимоий соҳа объекти фойдаланишга топширилган бўлиб, жорий йилда мактаб битирувчиларининг 40 фоизи давлат олий таълим муассасаларига ўқишга кирган ва бу кўрсаткични нодавлат ва хорижий ОТМлар билан бирга 51-52 фоизга етказиш мақсад қилинган.

Вилоят иқтисодий тузилмасидаги таркибий ўзгаришларни бир нечта изчил босқичга бўлиш мумкин. Илгари асосан қишлоқ хўжалиги ва пахтачиликка қарам бўлган Жиззахда дастлаб автомобилсозлик тармоғи шакллантирилди, кейинги босқичда эса энергетика ва электротехника саноати асосий драйверга айланди. Ҳозирда қайта тикланувчи энергия манбалари, жумладан, қуёш панеллари ҳамда буғ-газ электр станцияларини ишга тушириш лойиҳалари жадал олиб борилмоқда.

Инвестициялар кўлами ва таркибига танқидий ва холис баҳо бериш учун рақамларни минтақавий ва миллий контекстда таҳлил қилиш лозим.

$2,7 миллиард долларлик маблағ илгари иқтисодий салоҳияти чекланган аграр вилоят учун улкан рақам ҳисобланади. Бу кўрсаткичнинг реалликка канчалик яқинлигини тушуниш учун Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Статистика агентлиги томонидан эълон қилинадиган ҳудудий ялпи маҳсулот ва инвестициялар статистикасини кузатиш лозим.

Агар лойиҳалар тўлиқ қувватда ишга тушса, бу фақат ялпи ҳудудий маҳсулот ўсишига эмас, балки аҳоли бандлиги ва даромадлари ошишига ҳам бевосита таъсир қилади. Мисол учун, электротехника ва энергетика соҳасидаги битта йирик корхона атрофида ўнлаб кичик ва ўрта етказиб берувчи корхоналар шаклланади, бу эса кластер эффектини яратади.

Бироқ, танқидий нуқтаи назардан ёндашганда, инвестицияларнинг фақатгина "эълон қилинган" ёки "жалб этилган" қисмига эмас, балки айнан "ўзлаштирилган" ва "ишлаб чиқаришга айланган" реал улушига эътибор қаратиш зарур. Ташқи капитални самарали бошқариш, инфратузилмани барқарор узатишни таъминлаш ушбу режаларнинг муваффақиятини белгилаб берувчи асосий омил бўлиб қолади.

Саноатнинг барқарор ривожланиши тўғридан-тўғри малакали кадрлар базасига боғлиқ. Вилоятда мактаб битирувчиларининг олий таълим билан қамраб олиниши 50 фоиздан ошиши режалаштирилаётгани ижобий ҳолат. Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги маълумотларига кўра, олий таълимнинг ҳудудларда кенгайиши маҳаллий меҳнат бозорининг мутахассисларга бўлган эҳтиёжини қондиришга хизмат қилади.

Лекин бу ўринда сифат ва миқдор балансини сақлаш муҳим. Битирувчиларнинг қанча фоизи айнан Жиззахда барпо этилаётган саноат зоналари, электротехника ва энергетика корхоналарида талаб юқори бўлган муҳандислик ҳамда техник мутахассисликлар бўйича таҳсил олаётгани асосий савол бўлиб қолади.

Жиззах вилоятининг аграр форматдан саноатлашган ҳудудга ўтиш тажрибаси ҳудудий иқтисодиётни диверсификация қилиш нуқтаи назаридан муҳим намунадир. Эълон қилинган $2,7 миллиард долларлик инвестициявий мақсад ва таълим соҳасидаги ислоҳотлар фақатгина рақамларда эмас, балки маҳаллий аҳолининг турмуш даражаси ва харид қобилияти ошишида ўз аксини топгандагина ушбу трансформация тўлиқ муваффақиятли деб баҳоланиши мумкин. Сизнингча, маҳаллий саноатнинг бундай шиддатли ўсиши вилоят аҳолиси ҳаётида қай даражада акс этмоқда?

Жарима занжиридаги тадбиркор

Хоразмлик кичик тадбиркор Жаҳонгир ака ўтган йили кичик цех очиб, маҳаллий бозор учун қурилиш материаллари ишлаб чиқаришни бошлади. Аммо унинг асосий вақти ва айланма маблағи ишлаб чиқаришни кенгайтиришга эмас, турли назорат органларининг кутилмаган текширувлари ва молиявий жарималарини тўлашга кетиб қолди. "Бир марта санитария талабидаги кичик тушунмовчилик учун, яна бир сафар электр тармоғидаги узилиш туфайли ускуна тўхтаб қолганда юзага келган техник хатолик учун жаримага тортилдим. Ҳар сафар жарима тўлаганимда, цехимга янги ускуна олиш режам орқага сурилади", — дейди у.

Жаҳонгир аканинг кечинмалари — мамлакатдаги 1,2 миллион тадбиркорнинг аксарияти дуч келаётган тизимли муаммоларнинг яққол инъикосидир. Давлат раҳбарининг Хоразмда бўлиб ўтган очиқ мулоқотида айнан шундай тўсиқларни олиб ташлаш ва бизнесни "бошлаш" босқичидан "капитални кўпайтириш" босқичига ўтказиш бош ғоя сифатида илгари сурилди.

Муаммонинг тарихи ва асл илдизлари

Сўнгги 5 йил ичида Ўзбекистонда тадбиркорлик муҳитини яхшилаш мақсадида 84 та қонун ҳамда 861 та фармон ва қарор қабул қилинди. Корхоналарнинг асосий капиталга киритган инвестициялари 3 бараварга ортиб, 363 триллион сўмга, кредит портфели эса 450 триллион сўмга етди.

Аммо ижобий рақамлар ортида чуқур институционал муаммо ётар эди:

• Институционал манфаатлар тўқнашуви: Ҳозирда 51 та идора тадбиркорга молиявий жарима қўллаш ваколатига эга. Энг ёмони, ундирилган жарималарнинг бир қисми назорат органларининг ўз жамғармаларида қолиши амалиёти мавжуд эди. Бу тизимни профилактика қилишга эмас, балки "жарима ундириш ва бюджетни тўлдириш" машинасига айлантириб қўйди.

• Ҳуқуқий тенгсизлик: Низоли ҳолатларда давлат органининг қарори устун саналар, тадбиркор эса судларда ўз айбсизлигини исботлаш учун вақт ва ресурс йўқотар эди.

• Инфратузилма ва таннарх босими: Очиқ мулоқот олдидан 5072 та бизнес вакили ўртасида ўтказилган сўровнома кўрсатганидек, кредит олишдаги муаммолар, энергия таъминотидаги узилишлар ва хомашё таннархининг ошиши капитални тўплашга тўсқинлик қилувчи асосий омиллар бўлиб қолмоқда.

Манфаатлар харитаси ва яширин омиллар

Ким ютади?

• Хусусий сектор: Жарималарнинг ўртача 2 бараварга камайтирилиши ва 10 кунлик огоҳлантириш муддати берилиши сабабли бизнеснинг оператив харажатлари камаяди.

• Суд тизими ва шаффофлик: 2027 йилдан жорий этиладиган "тадбиркорнинг ҳақлиги презумпцияси" ва назорат органларининг судларда давлат божи тўлаш мажбурияти асоссиз даъволарни камайтиради.

Ким йўқотади?

• Бюрократик аппарат: Текширувчи идораларнинг жарималардан тўғридан-тўғри молиявий манфаатдорлиги тугатилади, бу эса айрим маъмурий тузилмаларнинг бюджетдан ташқари даромадларига чек қўяди.

Яширин механизмлар: Ислоҳотнинг асосий иқтисодий мантиғи — давлат маъмурий жазолаш орқали йиғадиган қисқа муддатли тушумдан воз кечиб, бизнеснинг капиталлашуви ва келгусидаги барқарор солиқ базасини кенгайтиришга ставка қилмоқда.

Экспертлар ва мутахассислар фикри

Мавзу юзасидан таниқли мутахассислар ва иқтисодчилар ҳам ўз мулоҳазаларини билдиришган.

Иқтисодчи ва экспертлар таъкидлашича, жарималарнинг камайиши муҳим қадам, аммо рақобат ва тенг шароит бўлмаса, капиталнинг тўпланиши чекланган гуруҳлар қўлида қолиб кетиши мумкин.

Жумладан, таниқли иқтисодчи Отабек Бакировнинг таъкидлашича, тадбиркорликни қўллаб-қувватлашда фақат имтиёз ва кредит ажратиш эмас, балки монополияларга барҳам бериш ҳамда тенг рақобат муҳитини яратиш ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Тадбиркорлар учун энг катта ёрдам — бу давлат аралашувининг камайиши ва холис иқтисодий қоидаларнинг ишлашидир.

Шунингдек, ҳуқуқшунос ва блогер Хушнудбек Худойбердиевнинг қайд этишича, назорат қилувчи органларнинг судга мурожаат қилишда давлат божи тўлаш мажбуриятининг киритилиши ва "ҳақлик презумпцияси" мансабдор шахсларнинг ўз масъулиятига бепарво қарашига чек қўйишда муҳим ҳуқуқий кафолат бўлиб хизмат қилади.

Ечимлар журналистикаси

Давлат томонидан таклиф этилаётган ечимлар ва уларнинг холис таҳлили:

• Жарималарни 2 бараварга камайтириш ва 10 кунлик тузатиш муддати:

  • Кучли томони: Бизнесга биринчи хатодан кейин молиявий зарба берилмайди, камчиликни бартараф этиш имкони яратилади.

  • Хавф ва камчилиги: Назорат органлари ходимлари томонидан "хавфсиз ҳуқуқбузарлик" тушунчасини субъектив талқин қилиш ва коррупцион келишувларга ўтиш хавфи мавжуд.

• "Тадбиркорнинг ҳақлиги презумпцияси" (2027 йилдан):

  • Кучли томони: Бизнеснинг айбсизлик кафолати ортади, судгача бўлган босим камаяди.

  • Хавф ва камчилиги: Назорат органлари тизимини ва судлар мустақиллигини ушбу принципларга тўлиқ тайёрлаш учун 2027 йилгача бўлган ўтиш даврида бюрократик қаршилик сақланиб қолиши мумкин.

Sangzor.uz Таҳлили: Сценарийлар ва Прогноз

• Энг яхши сценарий: Жарималар камайиб, "ҳақлик презумпцияси" ва энергетика соҳасидаги ислоҳотлар паралелл равишда тўлиқ ишлаб кетса, яқин 3 йилда хусусий секторнинг инвестициявий фаоллиги 40-50% га ортади.

• Энг эҳтимолий сценарий: Маъмурий ва ҳуқуқий енгилликлар бизнесга нафас олиш имконини беради, аммо энергия таъминоти ва глобал таннарх ошиши каби ташқи ва инфратузилмавий омиллар сабабли ўсиш суръати мўътадил сақланади.

• Энг хавфли сценарий: Назорат органлари жарима камайгани сабабли текширувлар сонини сунъий кўпайтириш орқали аввалги тушум миқдорини сақлаб қoлишга уринади. Бу эса ислоҳотларнинг ижобий таъсирини йўққа чиқариши мумкин.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та хулоса

1. Янги босқичга ўтиш: Ўзбекистон бизнeси шунчаки фаолият бошлашдан мустақил капитал шакллантириш ва кенгайиш босқичига ўтмоқда.

2. Жарималар икки баробар камаяди: Молиявий жазо чоралари енгиллаштирилиб, биринчи марта йўл қўйилган камчиликни тузатиш учун 10 кун муддат берилади.

3. Ҳуқуқий кафолат: 2027 йилдан бошлаб "тадбиркорнинг ҳақлиги презумпцияси" жорий этилади — айб судда исботланмагунича жарима қўлланилмайди.

4. Назоратчилар учун тўсиқ: Текширувчи идоралар суд жараёнларида давлат божи тўлашга мажбур қилинади, бу асоссиз даъволарни чеклайди.

5. Амал қилиш муҳим: Ташаббусларнинг муваффақияти уларнинг қоғозда эмас, балки жойлардаги маҳаллий ижрочилар томонидан қанчалик шаффоф амалга оширилишига боғлиқ.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги Тошкент шаҳрида кўчмас мулк объектларини оммавий баҳолашнинг дастлабки натижаларини

Бу рақамлар шунчаки статистика эмас. Мазкур жараён ҳар бир мол-мулк эгаси, инвестор ва оддий аҳолининг ҳамёнига бевосита таъсир қилувчи жиддий иқтисодий қадамдир. Нега ушбу ислоҳот айнан ҳозир амалга оширилмоқда? Янги баҳолаш солиқларни оширадими ёки кўчмас мулк бозорига шаффофлик олиб кирадими? Ушбу материал орқали ислоҳотнинг асл моҳияти ва оқибатларини таҳлил қиламиз.

Масаланинг тарихи

Ўзбекистонда йиллар давомида кўчмас мулкнинг кадастр қиймати ва унинг реал бозор нархи ўртасида жуда катта тафовут мавжуд эди. Солиқ солишда фойдаланиладиган кадастр қиймати сунъий равишда паст кўрсатилгани сабабли, кўчмас мулкдан олинадиган мол-мулк ва ер солиқлари тушумлари реал потенциалга мос келмасди. Бундан ташқари, олди-сотди ёки жамоат эҳтиёжлари учун мулкни олиб қўйиш (снос) жараёнларида баҳолаш тизимидаги номутаносибликлар кўплаб низоларга сабаб бўлган.

Тизимни тубдан ислоҳ қилиш мақсадида давлат раҳбарининг 2025 йил 5 мартдаги 43-сонли фармони қабул қилинди. Фармонга мувофиқ, 2025–2026 йилларда Тошкент шаҳрида оммавий баҳолаш тизимини эксперимент тариқасида жорий этиш белгиланди. Мазкур тажриба 2026–2027 йилларда Нукус шаҳри ва вилоятлар марказларига, 2027 йилдан эса бутун республикага татбиқ этилиши режалаштирилган.

Муаммонинг асл сабаби

Ислоҳотни ҳаракатга келтираётган асосий омиллар қуйидагилардан иборат:

• Иқтисодий ва бозор омиллари: Мамлакатдаги 8 миллиондан ортиқ турар ва нотурар жойлар ҳамда 7 миллион ер участкалари тўлиқ иқтисодий актив сифатида капиталлашувга эга эмас эди. Реал қийматнинг аниқланмагани банк тизимида гаров таъминотини холис баҳолашга ҳам халақит бериб келаётган эди.

• Институционал ва ҳуқуқий бўшлиқлар: Бозорда аниқ ва ягона маълумотлар базаси йўқлиги сабабли мулк нархлари сунъий равишда ошириб кўрсатилган ёки олди-сотди шартномаларида реал суммалар яширилган.

• Бюджет эҳтиёжлари: Маҳаллий бюджетлар даромад базасини кенгайтириш ва солиқ солишда адолат мезонини ўрнатиш зарур эди.

Кимга таъсир қилади?

• Аҳоли (мулкдорлар): Мулкнинг кадастр қиймати ошиши келажакда мол-мулк ва ер солиғи ҳисоб-китобига таъсир кўрсатади. Шу билан бирга, банкдан кредит олишда ёки компенсация ундиришда мулкдорлар фойдасига ишлайди.

• Тадбиркорлар ва инвесторлар: Тизимий баҳолаш орқали кўчмас мулкнинг холис ва прогноз қилинадиган қиймати пайдо бўлади.

• Давлат ташкилотлари ва маҳаллий ҳокимликлар: Маҳаллий бюджетга солиқ тушумлари манбаи кенгаяди.

• Истеъмолчилар ва харидорлар: Бозордаги реал нархлар ҳақида очиқ ва ишончли маълумот олиш имкониятига эга бўладилар.

Фактчекинг бўлими

Жамоатчиликда пайдо бўлаётган айрим қарашларни текшириб чиқамиз:

• 1-даъво: "Кўчмас мулк баҳоси 7–14 бараварга ошгани сабабли солиқлар ҳам шунча бараварга ошади."

  • Далил: Вазирлик фармонига кўра, оммавий баҳолаш натижаларидан келиб чиқиб, мол-мулк ва ер солиғи бўйича солиқ баъзаси қайта кўриб чиқилади ҳамда солиқ ставкаларини пасайтириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилади.

  • Хулоса: Номутаносиблик. Қиймат ошгани билан солиқ ставкаларининг пасайтирилиши кутилмоқда. Бироқ якуний оғирлик ставкалар қанчалик пасайишига боғлиқ.

• 2-даъво: "Оммавий баҳолаш натижалари қатъий ва уларни ўзгартириб бўлмайди."

  • Далил: Эълон қилинган натижалар 60 кунлик жамоатчилик муҳокамасига қўйилган. Мулкдорлар эътироз билдириши ёки мустақил баҳоловчини жалб қилиб, қайта кўриб чиқишни сўраши мумкин.

  • Хулоса: Янглиш. Қайта кўриб чиқиш ва эътироз билдириш механизмлари назарда тутилган.

Манфаатлар харитаси

• Ким ютади?

  • Давлат ва маҳаллий бюджетлар: Шаффофлик ортиши ва солиқ базаси кенгайиши ҳисобига тушумлар барқарорлашади.

  • Мулк эгалари (гаров ва компенсация масаласида): Мулкининг давлат томонидан тан олинган қиймати реал бозор нархларига яқинлашади.

• Ким йўқотади?

  • Латифундистлар ва йирик кўчмас мулк эгалари: Сунъий арзон кадастр нархлари орқали кам солиқ тўлаб келган субъектлар энди кўпроқ молиявий масъулиятга эга бўлади.

  • Паст даромадли уй эгалари: Агар солиқ ставкалари тўғри мувозанатлаштирилмаса, Марказий туманларда яшовчи кам таъминланган қатлам учун солиқ юки ортиши мумкин.

Яширин омиллар таҳлили

Мазкур ислоҳот ортида фақатгина солиқ соҳасини тартибга солиш эмас, балки мамлакатнинг умумий капиталлашув даражасини ошириш мантиғи ётибди. Кўчмас мулкнинг реал қиймати аниқланиши мамлакат ялпи бойлигини баҳолаш ва халқаро молиявий рейтингларда кўрсаткичларни яхшилашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, очиқ қолган асосий савол — янги солиқ ставкалари қандай табақаланишидир. Агар прогрессив солиқ солиш шкаласи жорий этилмаса, бир вақтнинг ўзида ягона уйга эга бўлган фуқаро ва ўнлаб квартираларга эга бўлган инвестор бир хил нисбатда солиққа тортилиши мумкин.

Ечимлар журналистикаси бўлими

• Мавжуд ечимлар ва хориж тажрибаси:

  Ривожланган мамлакатларда (масалан, Эстония, Германия) оммавий баҳолаш (Mass Appraisal) тизими геоахборот тизимлари (ГИС) ва сунъий интеллект алгоритмлари орқали амалга оширилади. Бунда аҳоли учун ижтимоий кафолатлар, яъни ягона турар жойи учун солиқ имтиёзлари ёки минимал солиқ солинмайдиган майдон ўрнатилади.

• Ечимнинг кучли томонлари: Инсон омили ва коррупцияни камайтиради, баҳолаш тезлиги ва қамровини оширади.

• Ечимнинг камчиликлари ва хавфлари: Автоматлаштирилган алгоритмлар индивидуал омилларни (масалан, уйнинг ички таъмири, авария ҳолатида эканини) тўлиқ ҳисобга ололмаслиги мумкин. Шу сабабли шикоятлар сони ортиши ва бюрократик тўсиқлар юзага келиши хавфи бор.

• PR ва манипуляция хавфи: «Солиқлар ошмайди» деган умумий баёнотлар ўзини оқлаши учун солиқ кодексига янги ўзгаришлар киритилиши ва ставкалар қабул қилингунига қадар кутиш лозим. Фақатгина баҳолаш натижасини кўрсатиб, ижтимоий ҳимоя механизмлари очиқланмаса, бу жамоатчиликда норозилик пайдо қилиши мумкин.

Sangzor.uz таҳлили

• Энг яхши сценарий: Солиқ ставкалари мутаносиб равишда пасайтирилади. Биринчи уй ёки ижтимоий ҳимояга муҳтож қатлам учун сақловчи ставкалар жорий этилади. Оммавий баҳолаш бозор шаффофлигини ошириб, гаров тизимини енгиллаштиради.

• Энг эҳтимолий сценарий: 60 кунлик муҳокама давомида минглаб эътирозлар тушади ва айрим ҳудудларда баҳолаш коэффициентлари қайта кўриб чиқилади. Солиқ ставкалари пасайтирилади, лекин умумий солиқ тушуми ҳажми ўсишда давом этади.

• Энг хавфли сценарий: Солиқ ставкалари ва имтиёзлар тизими кечиктирилади ёки номутаносиб белгиланади. Бунинг оқибатида аҳолининг солиқ юки ортиб, кўчмас мулк бозорида олди-сотдиларни яширин сўм-валюта ҳисоб-китобларига ўтказиш ҳолатлари кўпаяди.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз:

Тошкент тажрибаси 2026–2027 йилларда Нукус ва вилоят марказларига (шу жумладан Жиззах шаҳрига) кўчганда, маҳаллий бозорларда баҳолаш сифати бўйича эътирозлар кўпроқ чиқиши мумкин, сабаби ҳудудларда реал битимлар ҳақидаги рақамли база пойтахтдагидек шаклланмаган.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Қиймат кескин ошди: Тошкентда квартиралар кадастр қиймати 7,4 бараварга, ҳовли-жойлар эса 14 бараварга яқин ўсди.

2. Солиқлар автоматик тарзда 14 бараварга ошмайди: Давлат солиқ ставкаларини пасайтириш ва базани қайта кўриб чиқишга ваъда бермоқда.

3. Эътироз билдиришга 60 кун бор: Ҳар бир мулкдор ўз уйининг янги нархи билан танишиб, эътироз киритиши ёки мустақил баҳолатиши мумкин.

4. Гаров ва компенсацияда устунлик: Мулкнинг расмий баҳоси ошиши банкдан кредит олишда ва мулкни сотишда мулкдор фойдасига ишлайди.

5. Ислоҳот бутун мамлакатга ёйилади: Тошкентдаги экспериментдан сўнг 2026–2027 йилларда бу тизим вилоятлар марказларида ҳам жорий этилади.

Ҳакимжон Фозилов

Нега бу мавзу ҳозир ва ҳар бир ўқувчи учун муҳим?

Ўзбекистон иқтисодиёти муҳим трансформацион босқични бошдан кечирмоқда. Президентнинг тадбиркорлар билан анъанавий очиқ мулоқоти олдидан республика штаби ва масъул ташкилотлар томонидан 5 072 нафар бизнес вакили ўртасида ўтказилган масштабли сўровнома мамлакатдаги реал бизнес муҳитининг "диагнози"ни қўйиб берди.

Иқтисодий ўсиш ва иш ўринлари яратишнинг асосий чўққиси саналган хусусий сектор вакиллари (сўровномада қатнашганларнинг 93 фоизи маҳаллий хусусий корхоналар) ўзлари дуч келаётган оғриқли нуқталарни очиқ баён этди. Ушбу материал ўқувчига шунчаки статистикани эмас, балки нима учун тадбиркор дуч келаётган муаммолар бевосита истеъмолчи ҳамёнига, маҳсулот нархига ва мамлакатдаги умумий фаровонликка таъсир қилишини тушуниб олишга ёрдам беради.

Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий фони

Давлат ва бизнес ўртасидаги "очиқ мулоқот" формати сўнгги йилларда тадбиркорлик соҳасидаги муаммоларни юқори даражада муҳокама қилишнинг асосий институтига айланди. Авваллари тадбиркорлар ўз муаммолари билан маҳаллий идоралар ва бюрократия девори қаршисида ёлғиз қолар эди.

Аъанавий мулоқотлар доирасида республика штаби, Колл-марказ ва ботлар орқали минглаб мурожаатлар йиғилиши йўлга қўйилди. Хусусан, бу йил 6000 га яқин мурожаат тушгани, уларнинг 4200 дан ортиғи ижобий ҳал этилгани билдирилмоқда. Бироқ, йилдан-йилга мурожаатлар сони камаймаётгани муаммолар юзаки эмас, балки чуқур тизимли ва институционал хусусиятга эга эканини кўрсатади.

Муаммонинг асл сабаблари ва илдизлари

Сўровнома натижалари ва мурожаатлар таҳлили бизнеснинг ривожланишига тўсқинлик қилувчи асосий илдизларни очиб беради:

Иқтисодий ва молиявий омиллар

• Қиммат ва мураккаб кредитлар: Юқори фоиз ставкалари, гаров мулкининг банк томонидан паст баҳоланиши, талаб қилинадиган ҳужжатларнинг кўплиги ва расмийлаштириш жараёнининг узоқлиги.

• Таннарх ва инфляция босими: Корхоналарнинг 53 фоизида харажатлар ошган. Бунга хомашё нархининг кўтарилиши ва логистика харажатлари асосий сабаб бўлмоқда.

Инфратузилмавий омиллар

• Энергия танқислиги: Электр энергияси ва газ таъминотидаги тез-тез узилишлар, тармоқдаги кучланиш ва газ босимининг пастлиги, ноаниқ лимитлар ва тариф сиёсати.

• Ички самарадорлик ва паст инновация: Корхоналарнинг 28,5 фоизи самарадорликни ошириш бўйича умуман чора кўрмаган, 51 фоизи эса янги маҳсулот ёки инновацияларни жорий этмаган. 40 фоиз корхона сўнгги бир йилда мутлақо инвестиция киритмаган.

Институционал ва бюрократик омиллар

• Солиқ маъмурчилиги ва текширувлар: Солиқ соҳасидаги ислоҳотларга қарамай, текширувлар ва ҚҚС (қўшилган қиймат солиғи)ни қайтариш жараёнида муаммолар сақланиб қолмоқда.

• Суд қарорлари ижроси: Сўровномада қатнашганларнинг 73 фоизи Мажбурий ижро бюроси (МИБ) ва ижро жараёнидаги бюрократия бизнесга салбий таъсир қилаётганини таъкидлаган.

Кимга ва қандай таъсир қилади?

Тадбиркорларга: Фойда маржасининг торайиши, рақобатбардошликнинг йўқолиши ва инвестиция киритиш хавфининг ортиши.

Аҳоли ва истеъмолчиларга: Маҳсулот ва хизматлар таннархи ошиши сабабли нархларнинг қимматлашиши, иш ўринлари ва иш ҳақи ўсишининг секинлашиши.

Давлат ва солиқ тўловчиларга: Иқтисодий ўсиш суръатининг пасайиши, солиқ базасининг кенгаймаслиги ва субсидияларга бўлган эҳтиёжнинг ортиши.

Фактчекинг ва маълумотлар таҳлили

Манфаатлар харитаси


Яширин омиллар ва саволлар

• Ресурс ва тарифлар қайта тақсимоти: Энергия ва газ бўйича лимитлар ва тарифларнинг ўзгариши бозордаги айрим иштирокчилар учун имтиёз, бошқалари учун оғир юк бўлмоқда.

• Ички ва ташқи бозор тенгсизлиги: Экспортчи корхоналар (22,3%) сертификатлаш, логистика ва божхонадаги бюрократия сабаб хорижий бозорларда ўз позициясини йўқотмоқда.

• Очиқ қолган савол: Келгуси авлод технологиялари ва қайта тикланувчи энергия манбаларини жорий этмаётган 49-51% корхоналар тизимли рағбатлантириш йўқлиги сабабли шундай йўл тутяптими ёки сармоя ва билим етишмаслигиданми?

Ечимлар журналистикаси: Нима қилиш керак?

Таклиф этилаётган ечимлар ва уларнинг холис таҳлили

• Молиявий сектор: Кредит бериш тартибини соддалаштириш ва гаров талабларини юмшатиш.

  • Камчилиги: Марказий банк томонидан инфляцияни жиловлаш сиёсати фоиз ставкаларини кескин пасайтиришга йўл қўймайди.

• Муқобил энергия ва самарадорлик: Қайта тикланувчи энергия ва энергия тежамкор технологияларга ўтишга субсидия ва имтиёзлар ажратиш.

  • Камчилиги: Дастлабки капитал харажатлари юқори, кўплаб кичик бизнес вакилларида бунга маблағ йўқ.

• МИБ ва суд ижроси тизимини ислоҳ қилиш: Ижро тизимидаги бюрократияни қисқартириш, рақамлаштириш.

  • Камчилиги: Қонунчилик ўзгарса-да, жойлардаги ижрочиларнинг малакаси ва манфаатдорлиги пастлигича қолмоқда.

Sangzor.uz Таҳлили: Келажак сценарийлари

1. Энг эҳтимолий сценарий (Базавий)

Президент мулоқотидан сўнг кредитлаш ва солиқ маъмурчилиги бўйича навбатдаги енгилликлар пакети қабул қилинади. Энергия таъминотида хусусий сектор учун мақсадли лимитлар берилади. Иқтисодий ўсиш мўътадил сақланади, аммо чуқур таркибий муаммолар босқичма-босқич ҳал этилади.

2. Энг яхши сценарий (Оптимистик)

Энергия ва молия бозорлари тўлиқ либераллаштирилади. Корхоналарнинг 50% дан ортиғи рақамлаштириш ва энергия тежамкор технологияларга ўтади. Экспортчилар учун логистик ва божхона коридорлари максимал даражада соддалаштирилади.

3. Энг хавфли сценарий (Пессимистик)

Тарифлар ошиши ва энергия танқислиги давом этади. Корхоналар таннархни тушира олмай, рақобатбардошликни йўқотади. Кредит ресурсларининг қимматлиги инвестициялар ва модернизациянинг тўхтаб қолишига олиб келади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та асосий хулоса

1. Технология ва инновация — тирик қолиш шарти: 3 та ва ундан ортиқ самарадорлик чорасини қўллаган бизнеснинг таннархни тушириш имконияти 4,1 бараварга юқори.

2. Асосий ички душман — паст самарадорлик: Бизнес вакилларининг 28,5 фоизи самарадорликни ошириш бўйича ҳеч қандай чора кўрмагани ички захиралар ишлатилмаётганини кўрсатади.

3. Кредит ва энергия — асосий ташқи чекловлар: Тадбиркорлар учун энг катта тўсиқ — қиммат ва мураккаб кредитлар ҳамда энергетика тизимидаги узилишлар.

4. Суд ва ижро тизими ислоҳга муҳтож: 73% тадбиркорлар МИБ ва мажбурий ижродаги бюрократиядан азият чекмоқда.

5. Мулоқот бор, ижро назорати керак: Топшириқлар берилиши ижобий ҳол, бироқ уларнинг жойлардаги реал ижроси ва натижаси мустақил баҳоланиши шарт.

Мустақилликнинг 35 йиллиги бўсағасида Ўзбекистон солиқ тизими фискал босимни айланмадан олинадиган юқори солиқлардан даромадга йўналтирилган ставкаларни камайтириш ва жараёнларни рақамлаштириш моделига ўзгартирди. 2019 йилдаги солиқ концепцияси натижасида қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) 20 фоиздан 12 фоизга, жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи эса ягона 12 фоизлик ставкага туширилди. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги

Ислоҳотларнинг манбавий ва ҳуқуқий асоси

Мамлакат мустақилликнинг дастлабки йилларида юқори маъмурий ва фискал босим шароитида фаолият юритган. Бу ҳолат иқтисодиётнинг салмоқли қисми яширин секторга ўтиб кетишига олиб келган эди. Бурилиш нуқтаси сифатида Президентнинг 2018 йил 29 июндаги ПФ-5468-сонли Фармони билан қабул қилинган Солиқ концепцияси ҳамда 2020 йил 1 январдан кучга кирган Янги Солиқ кодекси хизмат қилди. Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси ҳужжатларида белгиланган ушбу ислоҳотлар меҳнатга ҳақ тўлаш фондидан олинадиган ажратмаларни қисқартирди.

Харидор ва сотувчи ўртасидаги занжирни кўриш имконини берувчи электрон ҳисобварақ-фактуралар (ЭҲФ) ҳамда онлайн назорат-касса машиналарининг (НКМ) жорий этилиши маъмурлаштиришни автоматиклаштирди. Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитаси маълумотига кўра, рақамлаштириш инсон омилини ва коррупция хавфини қисқартиришга хизмат қилмоқда.

Бизнес амалиёти ва автоматик тизимлар

Солиқ ставкаларининг туширилиши ва тизимнинг рақамлашуви реалистик мисолларда қандай акс этмоқда? Масалан, ишлаб чиқариш корхонаси илгари маҳсулот таннархидан ташқари айланмадан мажбурий ажратмалар ва юқори ставкали солиқларни тўлаган бўлса, амалдаги тизимда фақат қўшилган қиймат ва соф фойдадан солиқ тўлайди.Бу ҳолат корхонага айланма маблағларининг бир қисмини қайта инвестиция қилиш имконини беради.

Бироқ автоматик хавфни бошқариш тизимлари (Tax-Gap ёки авто-блок) ишлашида муаммолар мавжуд. Агар таъминот занжиридаги қайсидир учинчи томон солиқни тўлиқ амалга оширмаса, интизомли ишлаб чиқарувчининг ҳам ҚҚС ҳисобга олиш имконияти музлатиб қўйилиши мумкин. Бу эса тизимли таҳлил ва апелляция механизмларини янада такомиллаштиришни талаб этади.

Иқтисодий оқибатлар ва истиқбол

Жаҳон банки ва Халқаро валюта жамғармасининг фискал сиёсатга оид ҳисоботларида қайд этилишича, солиқ базасини кенгайтириш ва маъмурлаштиришни соддалаштириш хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг асосий шартларидан бири ҳисобланади. Жаҳон банки таҳлилларига кўра, солиқ тизимидаги прогноз қилинадиган муҳит бизнеснинг узоқ муддатли режалар тузишига ёрдам беради.

Шу билан бирга, ислоҳотларнинг кейинги босқичида маъмурий тартиб-қоидаларнинг барқарорлигини таъминлаш ва солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш устувор вазифа бўлиб қолмоқда.

Фискал тизимнинг самарадорлиги фақат йиғилган тушумлар миқдори билан эмас, балки солиқ тўловчиларнинг қонунчиликка ва давлат институтларига бўлган ишончи билан ўлчанади. Солиқ тизимининг келгуси ривожи рақамли назорат ва бизнес муҳитини эркинлаштириш ўртасидаги мувозанатни сақлаб қалишга боғлиқ.

АҚШ Сенати Россиянинг энергетика соҳасидан оладиган даромадларини чеклаш ва Москвага нисбатан босимни оширишга қаратилган кенг кўламли санкциялар пакетини кўпчилик овоз билан

АҚШ Сенатида бўлиб ўтган овоз бериш жараёнида икки партия (Республикачилар ва Демократлар) вакиллари томонидан қўллаб-қувватланган қонун лойиҳаси 86 та мувофиқ ва 11 та қарши овоз билан қабул қилинди. Янги чекловлар пакети Россия расмий мулозимлари, олигархлар, молия муассасалари ҳамда Россия нефть экспортига қўйилган чекловларни айланиб ўтишда фойдаланилаётган "яширин флот"га қаратилган.

Қонун лойиҳасига кўра, санкциялар доираси кенгайтирилиб, Россия томонидан амалдаги чекловларни айланиб ўтиш мақсадида байроқлари ўзгартирилган эскирган нефть танкерлари ҳам нишонга олинади. Бундан ташқари, ҳужжат Россия нефти ва газини сотиб олишни давом эттираётган давлатларга, хусусан, Хитой ва Ҳиндистон каби йирик харидорларга нисбатан 100 фоизгача божлар солиш имкониятини кўзда тутади.

Ушбу қонун кучга кирган тақдирда, санкциялар рўйхатига шахсан Россия президенти Владимир Путин ҳамда бошқа юқори мартабали мулозимлар киритилиши мумкин. Ҳужжатда шунингдек, агар президент Конгрессга чекловларни бекор қилиш миллий манфаатларга мос келишини тасдиқлаб берса, Оқ уйга санкцияларни вақтинча тўхтатиб туриш (waiver) ваколати ҳам берилган.

Сенат томонидан қабул қилинган ушбу қарор Дональд Трампнинг иккинчи президентлик муддати даврида тўрт йилдан ортиқ вақтдан бери давом этаётган уруш динамикасини ўзгартиришга қаратилган энг салмоқли қадам деб баҳоланмоқда. Қонун лойиҳаси ўтган йилнинг 11 июль куни вафот этган сенатор Линдси Грэм хотирасига номланган бўлиб, у вафотидан олдин Оқ уй билан матннинг қайта кўриб чиқилган варианти бўйича келишувга эришган эди. Қонун матнига Эроннинг энергетика ва қурол-яроғ соҳаларини молиялаштиришни чеклашга қаратилган ваколатларни узайтириш ҳам киритилган.

Сенатда маъқулланган ҳужжат эндиликда АҚШ Конгрессининг Вакиллар палатасига юборилади. Бироқ конгрессменларнинг ёзги таътили сабабли палатада овоз бериш жараёни камида сентябрь ойининг бошига қадар ўтказилмайди. Агар Вакиллар палатаси томонидан ҳам маъқулланса, қонун имзолаш учун АҚШ президентига тақдим этилади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги бирламчи бозордан электромобиль харид қилиш учун ажратиладиган автокредит фоизларининг бир қисмини давлат бюджети ҳисобидан компенсация қилиш бўйича Вазирлар Маҳкамаси қарори лойиҳасини

Ушбу ташаббус эълон қилинганидан сўнг жамоатчилик ва иқтисодчилар томонидан кескин танқидга учради. Экологлар ва ташаббускорлар буни «яшил иқтисодиёт»га ўтиш ва атроф-муҳитни асрашдаги муҳим қадам сифатида баҳолаётган бўлса, танқидчилар ушбу қарор давлат бюджети маблағларини аҳолининг ўзига тўқ қатлами фойдасига қайта тақсимлаш, деб ҳисоблашмоқда.

Нега айнан ҳозир бу масала муҳокама марказига чиқди? 2026 йилнинг 1 августидан кучга кириши таклиф этилаётган ушбу механизм жамиятга нима беради, кимлар бундан манфаатдор ва давлат бюджетига қанчалик оғирлик қилади? Ушбу аналитик материалда масаланинг яширин жиҳатлари, хавф-хатарлари ва муқобил ечимларини таҳлил қиламиз.

Масаланинг тарихи

Ўзбекистонда сўнгги йиллaрдa электромобиллар бозорини ривожлантириш ва уларни оммалаштириш бўйича бир қатор имтиёзлар жорий этилган эди. Агар илгари электромобилларга божхона ва акциз солиғи бўйича ноль ставкали имтиёзлар берилган бўлса, кейинчалик утилизация йиғими ва бошқа нотариф ғовлар пайдо бўлди.

Илгари мамлакатда электромобиллар асосан импорт ҳисобига шаклланган бўлса, сўнгги йилларда маҳаллий ишлаб чиқариш ва йиғишни йўлга қўйиш лойиҳалари фаоллашди. Жамоатчилик муҳокамасига қўйилган янги қарор лойиҳаси эса тўғридан-тўғри харидорнинг автокредитини бюджетдан субсидиялашни назарда тутади.

Қарор лойиҳасига кўра:

• Автомобиль қиймати 1000 БҲМдан (440 млн сўм) ошмаслиги;

• Кредит суммаси 300 млн сўмдан ошмаслиги;

• Кредит фақат бирламчи бозордан ва миллий валютада олинган бўлиши;

• Кредит тўловининг дастлабки 2 йилида фоиз ставкасининг 16 фоиздан ошган қисмини (максимал 8 фоизлик пункт) бюджетдан компенсация қилиш таклиф этилмоқда.

Муаммонинг асл сабаби

Ушбу ташаббуснинг илдизида бир нечта иқтисодий ва институционал омиллар ётибди:

• Иқтисодий омил: Электромобилларнинг бошланғич нархи анъанавий ички ёнув двигателли машиналарга қараганда юқори. Юқори кредит фоизлари (йиллик 22–28%) шароитида аҳолининг уларни харид қилиш харидорлик қобилияти чекланган.

• Бозор механизми ва рақобат: Маҳаллий йиғиш ва ишлаб чиқариш қувватлари пайдо бўлаётган бир пайтда, талабни сунъий равишда рағбатлантириш эҳтиёжи туғилмоқда.

• Ҳуқуқий ва бошқарув бўшлиқлари: Мамлакатда умумий солиқ ва божхона имтиёзларини қисқартириш сиёсати эълон қилинган бир шароитда, янги йўналишда тўғридан-тўғри субсидиялаш механизмининг киритилиши давлатнинг иқтисодий стратегиясидаги қарама-қаршиликларни кўрсатиб қўймоқда.

Кимга қандай таъсир қилади?

• Ўзига тўқ аҳоли: Энг камида 100-140 млн сўм бошланғич тўлов қилишга ва ойлик юқори кредит тўловларини тўлашга қурби етадиган фуқаролар тежаб қолиш имкониятига эга бўлади.

• Кам таъминланган аҳоли ва солиқ тўловчилар: Бюджет маблағлари ижтимоий соҳалардан кўра автокредит фоизларини ёпишга йўналтирилиши сабабли билвосита йўқотишга учрайди.

• Автосаноат ва сотувчилар: Бирламчи бозорда 440 млн сўмгача бўлган электромобилларни сотувчи дилерлар ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар сотув ҳажмини оширади.

• Тижорат банклари: Кафолатланган ва хавфсизроқ кредит портфелини шакллантириш имконига эга бўлишади.

Фактчекинг бўлими

1-даъво: Субсидия кам таъминланган ва ўрта қатламга электромобиль олишга ёрдам беради.

• Далил: 440 млн сўмлик (тахминан 34-35 минг доллар) автомобиль ва 300 млн сўмлик кредит бўйича ойлик тўловлар миқдори мамлакатдаги ўртача ойлик иш ҳақидан бир неча баравар юқори. Банкларнинг тўлов қобилияти талабларига кўра, бундай кредитларни фақат юқори даромадли шахслар ола oлади.

• Хулоса: ЁЛҒОН / БЎРТТИРИЛГАН. Субсидиядан, асосан, ўзига тўқ ва юқори даромадли аҳоли қатлами фойдаланади.

2-даъво: Бу қарор давлат бюджетига катта оғирлик туғдирмайди.

• Далил: Иқтисодчи Отабек Бакировнинг ҳисоб-китобларига кўра, максимал кредит ва компенсация миқдорида давлат бир қарз олувчи учун йилига 24 млн сўмгача (2 йилда 48 млн сўм) фоиз тўловларини қоплаб бериши мумкин. Дастур бўйича умумий бюджет харажати қарор лойиҳасида очиқланмаган.

• Хулоса: РАД ЭТИЛАДИ. Дастурнинг умумий қиймати ва бюджетга таъсири очиқланмагани сабабли, бу шаффофлик тамойилларига зиддир.

3-даъво: Мамлакатда солиқ ва божхона имтиёзлари даражаси юқори.

• Далил: Солиқ қўмитасининг маълумотларига кўра, 2025 йилда берилган солиқ ва божхона имтиёзларининг умумий ҳажми 178,2 трлн сўмга етган. Бу ЯИМнинг 9,6 фоизини ёки умумий тушумларнинг 49 фоизини ташкил этади.

• Хулоса: ТАCДИҚЛАНДИ. Мамлакатда имтиёзлар ва субсидиялар кўлами шундоқ ҳам жуда юқори.

Манфаатлар харитаси

+---------------------------------------------------------+ |  МАНФААТЛАР ХАРИТАСИ  | +---------------------------------------------------------+ | [ЮТУВЧИЛАР]  | | 1. Расмий автодилерлар (Бирламчи бозор сотувчилари) | | 2. Юқори даромадли харидорлар (Давлатдан 24 млн/йил) | | 3. Тижорат банклари (Давлат кафолатлаган фоизлар) | +---------------------------------------------------------+ | [ЙЎҚОТУВЧИЛАР]  | | 1. Солиқ тўловчилар (Солиқлари қайта солинади) | | 2. Иккиламчи бозор ва мустақил импортчилар | | 3. Ижтимоий соҳалар (Маориф, соғлиқни сақлаш) | +---------------------------------------------------------+ 

Яширин омиллар таҳлили

Ушбу лойиҳанинг қабул қилиниши ортида алоҳида лоббистик манфаатлар ётибдими?

1. Манфаатлар тўқнашуви: Мезонларнинг фақат 1000 БҲМ (440 млн сўм) ва бирламчи бозор билан чекланиши айнан муайян локал ишлаб чиқарувчилар ёки расмий импортёрларнинг моделларига тўғри келади.

2. Қайта тақсимлаш мантиқи: Солиқ тўловчиларнинг (жумладан, жамоат транспортида юрадиган фуқароларнинг) пули ҳисобидан шахсий электромобиль сотиб олаётган шахсларнинг кредити ёпилади.

3. Очиқ бўлмаган маълумотлар: Лойиҳада умумий нечта автокредит субсидияланиши ва бюджетдан жами қанча маблағ ажратилиши ҳақида аниқ ҳисоб-китоблар (Фискал баҳолаш) келтирилмаган.

Ечимлар журналистикаси: Муқобил вариантлар

Электромобилларни оммалаштириш ва экологияни яхшилаш учун фоизларни субсидиялаш ягона йўл эмас.

Муқобил ечимлар ва уларнинг таҳлили:

A. Утилизация йиғими ва нотариф ғовларни бекор қилиш

• Кучли томони: Бюджетдан тўғридан-тўғри харажат талаб қилмайди. Бозорда рақобатни оширади, барча электромобиллар (ҳатто 15-20 минг долларлик арзон моделлар) нархининг автоматик тушишига олиб келади.

• Камчилиги: Маҳаллий йиғиш заводларининг монопол мавқеига путур етказиши мумкин.

B. Инфратузилма ва қувватлаш станцияларини ривожлантириш

• Кучли томони: Бюджет маблағлари айрим шахсларга эмас, балки бутун жамият фойдаланадиган инфратузилмага (қувватлаш тармоқлари, трансформаторлар) йўналтирилади.

• Камчилиги: Натижаси дарҳол кўринмайди, узоқ муддатли инвестиция талаб этади.

C. Банк секторига арзон ва узоқ муддатли ресурс ажратиш

• Кучли томони: Тўғридан-тўғри субсидия ўрнига кредит муддатларини узайтириш (5–7 йилга) ва бошланғич тўловни камайтириш орқали тўловларни енгиллаштириш.

• Камчилиги: Банк тизимида молиявий хатарларни ошириши мумкин.

Sangzor.uz таҳлили: Сценарийлар ва Прогноз

• Энг эҳтимолий сценарий: Лойиҳа жамоатчилик эътирозлари сабабли қайта ишланади, максимал суммага ўзгартириш киритилиши ёки субсидиялаш шартлари кучайтирилиши мумкин, аммо концептуал жиҳатдан сақлаб қолинади.

• Энг яхши сценарий: Тўғридан-тўғри субсидиялашдан воз кечилиб, бозордаги сунъий тўсиқлар (утилизация йиғими) олиб ташланади ва бюджет маблағлари электр тармоқларини модернизация қилишга йўналтирилади.

• Энг хавфли сценарий: Қарор айнан шу кўринишда қабул қилинади. Бу бюджет дефицитининг ортишига, ижтимоий норозиликка ва бозорда муайян монополистларнинг янада мустаҳкамланишига олиб келади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Субсидия ҳаммага эмас: Таклиф этилаётган автокредит компенсациясидан асосан юқори даромадга эга, 440 млн сўмгача бўлган электромобилни сотиб олишга қурби етадиган шахслар фойдаланади.

2. Бюджетга оғирлик: Давлат бир харидор учун йилига 24 млн сўмгача фоизни қоплаб бериши мумкин, бу маблағлар оддий солиқ тўловчилар ҳисобидан шаклланади.

3. Чекланган бозор: Компенсация фақат бирламчи бозор учун амал қилади, бу эса алоҳида сотувчилар ва ишлаб чиқарувчиларга имтиёз яратади.

4. Танқидчилар муқобил таклиф қилмоқда: Иқтисодчилар ва жамоатчилик субсидия ўрнига утилизация йиғимини бекор қилишни ва тенг рақобат шароитини яратишни сўрамоқда.

5. Қарор ҳали қабул қилинмади: Ҳужжат ҳозирча фақат жамоатчилик муҳокамаси босқичида бўлиб, фуқаролар ўз фикр ва эътирозларини билдиришлари мумкин.
   
   Ҳакимжон Фозилов

Ўзбекистон аҳолисининг молиявий хулқ-атворида сезиларли таркибий ўзгаришлар юз бермоқда. 2024 йилга қадар миллий иқтисодиётда капитални сақлаш ва тезкор фойда олишнинг асосий воситаси бўлиб келган автореэкспорт ва қайта сотиш (спекуляция) модели Хитой электромобиллари импортининг кескин ортиши ва ички бозорда таклифнинг кўпайиши оқибатида ўз жозибадорлигини йўқотди. Натижада, эркин капиталнинг асосий қисми кўчмас мулк бозорига йўналтирилмоқда, бироқ ушбу соҳада ҳам даромадлилик даражаси пасайиб бормоқда. Бундай шароитда аҳоли ва кичик инвесторлар, хусусан Жиззах вилояти каби ривожланаётган ҳудудларда, муқобил ва барқарор пассив даромад манбаларини излашга мажбур бўлмоқда.

Муаммо: Ишламай қолган анъанавий молиявий моделлар

Узоқ йиллар давомида Ўзбекистонда автомобиль сотиб олиб, уни маълум муддатдан сўнг қимматроқ нархда сотиш энг оммабоп пассив даромад манбаи бўлиб келди. Бироқ бозорни либераллаштириш ва Хитой ишлаб чиқарувчиларининг кириб келиши нархларнинг барқарорлашувига ва спекулятив даромаднинг нолга тенглашишига олиб келди.

Шу билан бир вақтда, асосий капитал кўчмас мулк соҳасига оқиб кирди. Аммо, бозордаги таклифнинг ортиши ва ижара ставкаларининг капитал қийматига нисбатан секинроқ ўсиши сабабли кўчмас мулк ижарасидан олинадиган реал даромадлилик (Rental Yield) пасайди. Бу эса инвесторларни янги ечимларни излашга ва диверсификация қилишга ундамоқда.

Муқобил пассив даромад манбалари

Автомобиль бозоридаги даромадлилик тугагач ва кўчмас мулк соҳасида кириш бўсағаси (капитал миқдори) жуда юқори бўлиб қолгач, бозорда учта асосий муқобил ечим олдинга чиқди:

1. Банк депозитлари ва банклараро омонатлар: Миллий валютадаги юқори фоиз ставкалари эвазига капитални инфляциядан ҳимоя қилиш.

2. Вендинг ва автоматик хизмат кўрсатиш бизнес моделлари: Сув тозалаш (Аквабокс), кофе-автоматлар ва ўз-ўзига хизмат кўрсатилувчи автомойкалар.

3. Давлат ва корпоратив облигациялар: Тошкент Республика фонд биржаси (UZSE) орқали қимматли қоғозлар бозорига кириш.

Ечимлар амалда қандай ишламоқда?

• Молиявий депозитлар: Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра, қайта молиялаш ставкасининг мақбул даражада сақланиб қолиши миллий валютадаги омонатлар бўйича йиллик 19–22% атрофида даромадлиликни таъминламоқда. Мамлакатдаги йиллик инфляция даражаси 8–10% атрофида экани ҳисобга олинса, бу инвесторларга 9–12% атрофида реал пассив даромад беради.

• Автоматик хизматлар ва вендинг: Жиззах вилояти ва бошқа ҳудудлар марказларида урбанизация жараёни жадаллашиши ортидан маиший вендинг қурилмаларига талобот ортди. Масалан, ихчам сув тозалаш ёки кофе-агрегатлари 1 500 – 4 000 АҚШ доллари атрофидаги капитал билан бошланиб, ойлик 150 – 400 АҚШ доллари атрофида ярим пассив даромад келтирмоқда.

• Қимматли қоғозлар бозори: Давлат облигациялари ва йирик корпорацияларнинг қарз мажбуриятлари бўйича тўловлар йиллик 16–20% даромадлиликни кафолатламоқда.

Ечимларнинг заиф томонлари ва хавфлари

Ҳар бир молиявий инструмент муайян чекланишларга эга:

• Депозитлар: Сумнинг қадрсизланиши (девальвация) хавфи мавжуд. Агар миллий валютанинг хорижий валюталарга нисбатан қадрсизланиш суръати ортса, реал даромаддорлик пасаяди.

• Вендинг ва маиший хизматлар: Бу тўлиқ пассив бизнес эмас. Ускуналарни мунтазам техник назорат қилиш, хом ашё етказиш ва энг асосийси — тўғри локация (жой) танлаш талаб этилади. Локация хато танланса, капитал музлаб қолади.

• Кўчмас мулк: Кириш нархи жуда юқори ($30 000 дан бошланади) ва ликвидлилиги паст — зарурат туғилганда мулкни тез орада бозор нархида naqd pulga айлантириш қийин.

Сабоқлар: Ҳудудлар ва инвесторлар учун хулоса

Автомобиль спекуляцияси даврининг тугаши ва анъанавий бозорларнинг ўзгариши Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш зарурлигини кўрсатди.

1. Капитални бўлиш (Диверсификация): Барча маблағни фақат битта активга (масалан, фақат кўчмас мулк ёки фақат автомобилга) тикиш хавфли.

2. Кичик ва ўрта капитал учун янги йўналишлар: Жиззах каби ривожланаётган вилоятларда аҳоли зич жойлашган ҳудудларда автоматик хизмат кўрсатиш ва микро-инвестициялар юқори самара бермоқда.

Фактчекинг ва таҳлил блоки

• Даъво: Хитой электромобиллари импорти сабабли автомобилларни қайта сотиш бизнеси тугади.

  • Манбалар ва рақамлар: Статистика агентлиги ва Божхона қўмитаси маълумотларига кўра, 2023–2026 йилларда электромобиллар импорти кескин ортган. Ички бозорда таклифнинг кўпайиши иккиламчи бозордаги қайта сотиш маржасини нолга туширди. Факт ўз тасдиғини топди.

• Даъво: Банк омонатлари инфляцияни қоплаб, реал пассив даромад беради.

  • Манбалар ва рақамлар: Очиқ банк статистик маълумотларига кўра, тижорат банкларидаги сўмдаги омонатлар ставкаси (14-23.5%), Марказий банк томонидан қайд этилган расмий инфляция даражасидан (8-10%) юқори. Факт ва рақамлар мос келади.

Якуний хулоса

Ўзбекистонда тезкор ва меҳнатсиз бойиш имконини берувчи норасмий моделлар ўз ўрнини цивилизациялашган ва тизимли молиявий инструментларга бўшатиб бермоқда. Анъанавий активлар ўз жозибадорлигини йўқотаётган бир шароитда, инвесторлар учун асосий муваффақият омили бу — хавфларни тўғри баҳолаш ва капитални турли соҳаларга диверсификация қилишдан иборатдир.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлиллар институти 2027 йил учун мўлжалланаётган солиқ сиёсатининг асосий йўналишлари юзасидан ўз таклифларини жамоатчилик муҳокамасига

1. Муаммо ва таклиф этилаётган ечим

Муаммо: Амалдаги 12 фоизлик ягона даромад солиғи ставкаси 2019 йилдан бери амал қилиб келмоқда. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, даромадлар тенгсизлиги ортаётган шароитда ягона ставка солиқ адолатлилиги тамойилларига тўлиқ мос келмай қолмоқда. Юқори ва паст даромад олувчилар бир хил фоизда солиқ тўлаши ижтимоий тенгликни таъминлашда чекланган имкониятларга эга.

Ечим: Фискал таҳлиллар институти ўрта муддатли истиқболда жисмоний шахслар даромад солиғини босқичма-босқич прогрессив шкалага (даромад ортгани сайин солиқ ставкаси ошиши) қайтаришни таклиф этмоқда.

Шу билан бирга, 2027 йил учун базавий солиқ ставкаларини сақлаб қолиш тавсия этилмоқда:

• Фойда солиғи — 15 фоиз;

• Жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (базавий) — 12 фоиз;

• Қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) — 12 фоиз.

2. Далиллар: Иқтисодий асослар ва рақамлар

Институт томонидан тақдим этилган ҳисоб-китобларга кўра, таклиф этилаётган бошқа фискал ўзгаришлар қуйидагича молиявий натижаларни назарда тутади:

• Омонатлар солиғи: 2026 йил 1 май ҳолатига аҳолининг банклардаги омонатлари 170 триллион сўмни ташкил этган. Фоиз даромадларига 5 фоизлик солиқ солиш орқали бюджетга 1,4 триллион сўм қўшимча маблағ тушиши кутилмоқда.

• ҚҚС маъмурчилиги: ҚҚС самарадорлик коэффициентини 57 фоиздан 63 фоизга етказиш орқали бюджетга 5 триллион сўм қўшимча тушум таъминланиши мумкин.

• Кешбэк харажатларини қисқартириш: Барча учун 1 фоизлик кешбэкни бекор қилиш ва фақат ижтимоий ҳимояга муҳтож қатлам учун сақлаб қолиш орқали бюджет харажатлари 2,1 триллион сўмдан 100 миллиард сўмгача (қарийб 20 бараварга) камаяди.

3. Чекловлар ва хавф-хатарлар

Таклиф этилаётган ечимлар бир қанча чекловлар ва амалий қийинчиликларга эга:

Амалиётчи мутахассислар ва бухгалтерия нуқтаи назари

Солиқ тизимида фаолият юритган амалиётчи бухгалтер ва мутахассисларнинг таъкидлашича, 12 фоизлик ягона даромад солиғи тизимини сақлаб қолиш жуда муҳим. Ягона ставканинг асосий афзаллиги — унинг соддалигидадир. Прогрессив шкалага ўтиш қуйидаги муаммоларни келтириб чиқариши мумкин:

• Ҳисоб-китоблар мураккаблашуви: Бухгалтерлар учун иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловларни ҳисоблашда чалкашликлар ва хатоликлар хавфи ортади.

• Шаффофликнинг камайиши: Ягона ставкада солиқ тўловчи (мутахассис) ўз даромадидан қанча солиқ ушлаб қолинаётганини аниқ ва осон тушунади. Прогрессив тизимда эса бу шаффофлик сусайиши мумкин.

• Норасмий секторга ўтиш хавфи: Юқори ставка таҳдиди остидаги юқори малакали мутахассислар маошининг бир қисмини "конвертда" олишга ўтиши (яширин иқтисодиётга чекиниши) мумкин.

Хуфиёна иқтисодиёт омили

Солиқ маслаҳатчиси Мурод Муҳаммаджонов таъкидлаганидек, айрим соҳаларда бизнеснинг 90 фоиздан ортиғи норасмий секторда фаолият юритмоқда. Солиқ юкини ёки шкаласини ўзгартиришдан олдин хуфиёна иқтисодиётни қонуний майдонга олиб кириш бўйича самарали механизмларни жорий этиш зарур.

4. Сабоқлар ва хулоса

Институт томонидан илгари сурилган комплекс таклифлар давлат бюджети барқарорлигини таъминлашга қаратилган. Бироқ халқаро ва маҳаллий тажриба шуни кўрсатадики, солиқ ислоҳотларида маъмурий соддалик ва иқтисодий адолат ўртасидаги мувозанатни сақлаш жуда муҳим.

Хусусан, ижтимоий солиқ ставкасини умумий овқатланиш соҳасида 12 фоиздан 1 фоизга тушириш имтиёзидан корхоналарнинг атиги 30 фоизи фойдалангани ва расмий бандлик кутилгандек ошмагани шуни кўрсатадики, фақатгина ставкаларни ўзгартириш ҳамиша ҳам кутилган натижани бервермайди.

Фактчекинг блоки

Даъво: Прогрессив солиқ шкаласига ўтиш солиқ адолатини таъминлайди, омонатларга 5% солиқ солиш эса бюджетга 1,4 триллион сўм келтиради.

Манбалар: Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлиллар институти тақдимоти, Марказий банк очиқ маълумотлари (2026 йил май ҳолатига омонатлар 170 трлн сўм), Солиқ кодекси.

Рақамлар мувофиқлиги: Омонатлар ҳажми (170 трлн сўм) ва ўртача фоиз ставкаси (16%) бўйича йиллик даромад 27,2 трлн сўмни ташкил этади. Ундан 5% солиқ солинганда потенциал тушум тахминан 1,36–1,4 триллион сўмга тўғри келади. Рақамлар мантиқан бир-бирига мос.

Хулоса: Фискал таҳлиллар институти таклифлари математик ва статистик жиҳатдан асосланган, аммо маъмурий ижро ва бухгалтерия ҳисоби мураккаблашуви нуқтаи назаридан қўшимча муҳокамага муҳтож.

Тошкент шаҳрида ер ва муниципал активлардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, саноатни шаҳар ичида тартибли жойлаштириш ва экологик барқарорликни таъминлаш бўйича янги давлат-хусусий шерикчилиги механизми жорий этилмоқда.

Ўзбекистон пойтахтидаги жадал урбанизация ва иқтисодий ўсиш саноат майдонларининг етишмовчилиги, инфратузилманинг зўриқиши ҳамда яшил ҳудудларнинг камайиши каби қатор муаммоларни келтириб чиқарди. Ушбу муаммоларни ҳал этиш мақсадида 2026 йил 27 июль куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Тошкент шаҳрини 2026–2027 йилларда ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПҚ-279-сон қарори қабул қилинди. Ҳужжатда анъанавий маъмурий ёндашувлардан чекиниб, бозор механизмлари, девелопмент ва манзилли субсидиялашга асосланган ечимлар илгари сурилган.

Муаммога берилаётган комплекс ечимлар

Тошкент шаҳар ҳокимлиги, «Тошкент инвест компанияси» АЖ ва ихтисослашган дирекциялар ҳамкорлигида шаҳарсозлик ва саноатни ривожлантириш бўйича қуйидаги тизимли ечимлар амалиётга киритилмоқда:

1. Кўп қаватли саноат объектларини барпо этиш: Шаҳар ичидаги чекланган ер ресурсларидан оқилона фойдаланиш мақсадида горизонтал саноат зоналари ўрнига кўп қаватли саноат комплекслари қурилади. Ушбу мажмуаларда ишлаб чиқариш майдонлари билан бир қаторда коворкинг, лаборатория, логистика ва дуал таълим марказлари мужассамлаштирилади.

2. «Тайёр бизнес» (Ready Business) ва электрон аукционлар: Ер участкалари ва муниципал мулклар инвесторларга очиқ электрон аукционлар орқали, барча рухсат берувчи ва лойиҳа-смета ҳужжатлари тайёрланган ҳолда реализация қилинади. Инфратузилма харажатлари ҳам лойиҳанинг бошланғич қийматига киритилади.

3. «Квартиралар банки» ва реновация: Шаҳар реновацияси жараёнида мулкдорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳамда тезкор компенсация ажратиш учун «Тошкент инвест компанияси» АЖ томонидан турар ва нотурар жойлардан иборат махсус «квартиралар банки» шакллантирилади.

4. «15 дақиқалик шаҳар» ва экологик сув баланси: Аҳоли яшаш жойларидан 15 дақиқалик пиёда масофада кичик яшил боғлар ташкил этилади. Шаҳарда сув ресурсларини оқилона бошқариш учун Сув ресурсларини бошқариш маркази тузилиб, ёпиқ дренаж ва ёмғир сувларини йиғиш тизимлари ДХШ (давлат-хусусий шериклик) асосида амалга оширилади.

Ечимларнинг амалий механизми ва кутилаётган натижалар

Амалиётда ушбу модел доирасида тадбиркорларга Саноатни ривожлантириш жамғармаси ҳисобидан 1000 кв.метргача бўлган бино-иншоотларни харид қилиш учун 7 йил муддатга (2 йиллик имтиёзли давр билан) йиллик 10% ставкада миллий валютада кредитлар ажратилиши белгиланган. Шунга мос равишда, кўп қаватли саноат объектлари ва унга туташ хизмат кўрсатиш инфратузилмаси шаҳар Кенгаши қарорига кўра инфратузилма тўловларидан озод этилади.

Шунингдек, Тошкент давлат ўрмон хўжалигига ажратилган 310 гектар ер майдони алоҳида мақомга эга бўлиб, уни хусусийлаштириш, иккиламчи ижарага бериш ёки унда қурилиш ишларини олиб бориш тақиқланади. Бу кўкаламзорлаштириш кўламини бевосита ҳимоя қилишга хизмат қилади.

Чекловлар ва хавф-хатарлар

Лойиҳаларни амалга оширишда бир қанча табиий ва ташкилий чекловлар мавжуд:

• Капитал сиғими ва қайтиш муддати: Кўп қаватли саноат объектлари ва ёпиқ дренаж тизимлари катта ҳажмдаги тўғридан-тўғри инвестицияларни (масалан, Зангиотадаги питомник лойиҳаси учун 10 млн АҚШ доллари) талаб этади.

• Маъмурий мувофиқлаштириш мураккаблиги: ДХШ шартномалари ва оммавий савдоларга чиқариладиган 35 тадан ортиқ бозор ва савдо мажмуаларини трансформация қилиш жараёни хусусий сектор ва давлат идоралари ўртасида юқори даражадаги оператив мувофиқлаштиришни талаб қилади.

• Бозор тебранишлари: Аукционга чиқарилаётган «тайёр бизнес» лойиҳаларига хусусий инвесторлар томонидан бўлган талабнинг тебраниши молиялаштириш темпига таъсир кўрсатиши мумкин.

БОШҚА ҲУДУДЛАР УЧУН САБОҚЛАР

Тошкент тажрибаси шуни кўрсатадики, шаҳарнинг чекланган ер майдонлари шароитида самарадорликка эришиш учун саноатни вертикал (кўп қаватли) ривожлантириш ва муниципал активларни «Тошкент инвест компанияси» каби девелоперлик структуралари орқали бозорга чиқариш энг мақбул ечим ҳисобланади. Бошқа йирик шаҳарлар ва вилоят марказлари ҳам инфраструктуравий лойиҳаларни бюджетга оғирлик туширмаган ҳолда, ДХШ ва аукцион тушумлари ҳисобидан молиялаштириш моделини қўллашлари мумкин.

Фактчекинг блоки

Даъво: Тошкент шаҳри саноат субъектларига имтиёзли кредитлар ажратилади ва саноат ҳудудларидаги муайян объектлар инфратузилма тўловидан озод қилинади.

Манбалар нима дейди? Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 27 июлдаги ПҚ-279-сон қарори 5-банди «б» ва «г» кичик бандлари.

Рақамлар мос келадими? Ҳа, қарорга мувофиқ 1000 кв.метргача бўлган майдонни сотиб олиш учун 7 йил муддатга (2 йил имтиёзли давр) йиллик 10% ставкада (банк маржаси 4%) кредит берилиши ҳамда саноат объектлари инфратузилма тўловидан озод этилиши ҳужжатда аниқ белгиланган.

Фактлар қандай хулосага олиб келади? Даъво тўлиқ асосли ва расмий ҳужжат нормаларига мос келади.

Қабул қилинган янги тартиб ва механизмлар Тошкент шаҳрида саноат, урбанизация ва экологик мувозанатни таъминлашга қаратилган комплекс ёндашувни ифодалайди. Ислоҳотларнинг муваффақияти белгиланган мастер-режаларнинг ўз вақтида бажарилиши ва шаффоф аукцион тизимининг ишлашига боғлиқ бўлади.

Жиззах шаҳридаги йирик текстил корхонасида 2022 йилдан буён мунтазам содир этиб келинган ва 91 дона электр двигатели ҳамда тикув машиналарининг йўқолишига олиб келган йирик ўғрилик ҳолати Ички ишлар органлари

Ички назорат ва тезкор ҳаракат механизми

Саноат корхоналарида мол-мулкни сақлаш ва муҳофаза қилиш ички хавфсизлик хизматлари, видеокузатув тизимлари ва даврий инвентаризация назоратига таянади. Жиззахдаги ҳолатда уч йил давомида тизимли равишда амалга оширилган ўғрилик айнан ички хавфсизлик ва назорат механизмларининг издан чиққанини кўрсатди.

Муаммога нисбатан қўлланилган тезкор ечим механизми қуйидаги босқичлардан иборат бўлди:

• "112" ягона диспетчерлик тизими орқали тезкор мурожаат: Корхона хўжалик мудири томонидан марказлаштирилган тизимга хабар берилиши ҳуқуқ-тартибот органларининг зудлик билан жараёнга аралашувини таъминлади.

• Видеоаналитика ва архив ёзувларини рақамли таҳлил қилиш: Жиззах вилояти ИИБ Тезкор-қидирув хизмати томонидан транспорт воситаларининг ҳаракати, давлат рақамлари ва кечки навбатчилик жадваллари ўзаро солиштириб чиқилди.

• Кенг қамровли тезкор-қидирув тадбирлари: Жиноят занжирига алоқадор бўлган барча бўғинлар — ўғриликни содир этганлар, ташувчилар ва ноқонуний металлом қабул қилиш пункти эгаси аниқланиб, ашёвий далиллар олиб қўйилди.

Натижалар ва амалий фактлар

Ички ишлар вазирлиги ҳамда Жиззах вилояти ИИБ Тергов бошқармаси тақдим этган маълумотларга кўра, рақамли таҳлил ва тезкор тадбирлар натижасида қуйидаги аниқ далиллар қўлга киритилди:

• Жиноят занжири тўлиқ фош этилди: Боёвут туманида яшовчи қоровул, унинг уч нафар маҳалладоши ҳамда Бекобод туманидаги металлом қабул қилиш пункти эгасининг ноқонуний ҳаракатлари аниқланди.

• Ашёвий далиллар қайтарилди: Бекобод туманидаги қабул пунктидан 4 та электр двигатели ва 7 та тикув машинаси ашёвий далил сифатида олиб қўйилди.

• Транспорт ва вақт мослиги: Сирдарё давлат рақамига эга автомобилларнинг кечаси кириб, тонгда чиқиб кетиш вақтлари видеокузатув ва навбатчилик дафтарлари орқали тўлиқ ўз тасдиғини топди.

Ечим ва тизимнинг заиф томонлари

Воқеанинг тезкорлик билан фош этилиши муваффақиятли олиб борилган тезкор-қидирув тадбирларининг натижаси бўлса-да, саноат хавфсизлиги нуқтаи назаридан бир қатор жиддий чеклов ва камчиликлар кўзга ташланади:

• Инвентаризация тизимининг кечикиши: 2022 йилдан бери 91 дона йирик ускуна (электр двигателлари ва тикув машиналари) ўғирлаб кетилганига қарамай, муаммонинг уч йилдан сўнг пайқалиши корхонада даврий аудиторлик ва инвентаризация назорати бўш ташкил этилганини кўрсатади.

• Инсон омилига ҳаддан ташқари қарамлик: Назоратни тўлиқ биргина қоровул ёки маҳаллий ходимларга топшириб қўйиш хавфсизлик тизимини ички жиноий келишувларга заиф қилиб қўяди.

• Металлом қабул қилиш пунктларидаги назоратсизлик: Давлат томонидан саноат ва маиший мулкларни ноқонуний металлом сифатида қабул қилишга қарши чоралар кўрилаётганига қарамай, айрим хусусий пунктларда манбаси ноаниқ бўлган ускуналарни текширувсиз қабул қилиш амалиёти сақланиб қолмоқда.

Сабоқлар: Саноат ва ҳудудлар учун хулосалар

Жиззахдаги текстил корхонасида содир бўлган ушбу ҳолат бошқа саноат корхоналари ва ҳудудлар учун қуйидаги муҳим сабоқларни тақдим этади:

1. Рақамли ва интеллектуал видеокузатувга ўтиш: Oддий видеокузатув камералари етарли эмас. Корхоналар кириш-чиқиш жойларида автотранспорт рақамларини автоматик таниб олувчи (ANPR) ва тунги ҳаракатларни қайд этувчи интеллектуал AI-камераларни жорий этиши зарур.

2. Марказлаштирилган ва мустақил аудиторлик назорати: Асосий воситалар ва асбоб-ускуналар ҳолатини ҳар чоракда ёки ярим йилда камида бир маротаба мустақил комиссия томонидан инвентаризациядан ўтказиш шарт.

3. Металлом қабул қилиш пунктларида масъулиятни ошириш: Саноат ускуналарини қабул қилувчи шахсларнинг масъулиятини кучайтириш ва ушбу объектларда мунтазам рейдлар ўтказиш ноқонуний бозор талабини кескин камайтиради.

Фактчекинг

• Даъво: Жиззахдаги текстил корхонасидан 3 йил давомида 91 дона электр двигатели ва тикув машиналари ўғирланган ва бунда ички хавфсизлик ходими иштирок этган.

• Манбалар нима дейди? Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги ҳамда Жиззах вилояти ИИБ Тезкор-қидирув хизмати тарқатган расмий хабарда ушбу фактлар тўлиқ тасдиқланган.

• Рақамлар мос келадими? Корхона томонидан берилган аризада 91 дона мулк йўқолгани айтилган. Тезкор тадбир давомида Бекобод туманидаги қабул пунктидан 4 та электр двигатели ва 7 та тикув машинаси ашёвий далил сифатида топилган. Тергов бошқармаси қолган мулклар бўйича зарар миқдори ва сони яна ортиши мумкинлигини маълум қилган.

• Фактлар қандай хулосага олиб келади? Воқеа реал фактларга асосланган. Тезкор-қидирув хизматининг рақамли таҳлили жиноятни фош этган, бироқ корхона ичида уч йил давомида назоратсизлик ҳукм сургани ҳам ўз исботини топган.

2026 йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистонда ўртача ойлик номинал ҳисобланган иш ҳақи илк бор 7 миллион сўмлик довондан ўтиб, 7 091,1 минг сўмни ташкил этди ҳамда 2025 йилнинг мос даврига нисбатан 18,4 фоизга ошди. Бироқ Президент ҳузуридаги

Тармоқлар кесимида даромадлар таҳлили

Иқтисодиётнинг турли тармоқларида меҳнатга ҳақ тўлаш даражаси капитал сиғими ва бозор талабига қараб кескин фарқланмоқда. Банк, суғурта, лизинг ва кредит ташкилотлари энг даромадли соҳа бўлиб қолмоқда — ўртача 19 100,2 минг сўм. Соҳа ичида қайта суғурталашдан ташқари, ёрдамчи молиявий фаолиятда ҳам кўрсаткич 24 895,9 минг сўмга етган.

Иккинчи ўринни эгаллаган ахборот ва алоқа соҳасида ўртача маош 17 417,4 минг сўмни ташкил этиб, компьютер дастурлаш ва маслаҳат хизматларида 22 234,7 минг сўмга тенг бўлди. Логистика ва транспорт сектори эса 22,8 фоизлик кўрсаткич билан энг юқори ўсиш суръатини қайд этди ҳамда ўртача ойлик 11 070,0 минг сўмни (омбор хўжалигида 12 314,4 минг сўм) ташкил этди.

Сaноат соҳасида ўртача иш ҳақи 8 267,0 минг сўм атрофида шаклланган:

• Тоғ-кон саноати: 11 709,5 минг сўм.

• Ишлаб чиқариш саноати: 7 867,3 минг сўм.

Ижтимоий соҳалардаги вазият ва ички дисбаланс

Аҳоли фаровонлиги ва инсон капиталини ривожлантиришда муҳим ўрин тутадиган ижтимоий соҳаларда маошлар республика ўртача даражасидан пастлигича қолмоқда. Соғлиқни сақлаш тизимида ўртача ойлик 4 440,3 минг сўм бўлса, таълим соҳасида бу рақам 4 977,1 минг сўмни ташкил этади.

Таълим тизимининг ўзида ҳам кадрлар малакаси ва молиялаштириш манбаларига қараб ички тафовут мавжуд:

• Олий таълим: 12 047,1 минг сўм.

• Техник ва профессионал таълим: 5 372,2 минг сўм.

• Умумий ўрта таълим: 4 669,4 минг сўм.

• Мактабгача таълим: 2 720,9 минг сўм.

Моделлаштирилган мисол ва Меҳнат кодекси меъёрлари

Вазиятни амалий мисол орқали тушуниш мумкин. Пойтахтдаги давлат мактабгача таълим ташкилотида фаолият юритаётган тарбиячи ойига ўртача 2,7 миллион сўм маош олади. Шу билан бирга, молиявий сектордаги қайта суғурталаш мутахассисининг ойлик даромади 26 миллион сўмдан ошади.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг тегишли моддаларида меҳнатнинг миқдори ва сифатига қараб тенг қийматли меҳнат учун тенг ҳақ тўлаш принципи мустаҳкамланган. Бироқ бозор иқтисодиёти шароитида молия, IT ва транспорт каби капитал айланмаси юқори бўлган хусусий сектор тармоқлари бюджетдан молиялаштириладиган соҳаларга қараганда юқорироқ маош таклиф этмоқда. Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) ҳисоботларида ҳам бюджет ва нобюджет соҳалари ўртасидаги бундай узилишлар малакали кадрларнинг ижтимоий сектордан чиқиб кетишига олиб келиши таъкидланади.

Ўзбекистонда ўртача ойлик иш ҳақининг 7 миллион сўмдан ошиши иқтисодий фаолликнинг ижобий кўрсаткичи бўлса-да, соҳалар ўртасидаги 4,3 баробарлик тафовут меҳнат бозорида ижтимоий-иқтисодий дисбаланс мавжудлигини кўрсатади.

Даромадлар ўртасидаги бундай фарқ шароитида бўлажак мутахассисларнинг касб танлови қанчалик ўзгармоқда? Ижтимоий соҳа вакиллари даромадини бозор даражасига етказиш учун қайси омиллар энг муҳим ҳисобланади?

Жиззах вилояти аграр тармоғи жиддий сув танқислиги хавфи билан тўқнаш келмоқда: вилоятнинг умумий кўрсаткичи 57 фоизни ташкил этгани ҳолда, Зарбдор (22%), Дўстлик (33%), Зафаробод (36%) ва Пахтакор (47%) туманларида сув тежовчи технологияларни жорий этиш режаси кескин ортда қолмоқда

Вилоятдаги 259 минг гектар суғориладиган майдоннинг 148,2 минг гектарида сув тежовчи технологиялар ўрнатилганига қарамай, туманлар ўртасидаги номутаносиблик тизимли хавфни келтириб чиқармоқда. Зарбдор ёки Дўстлик каби ҳудудлардаги паст кўрсаткичлар туфайли сув ресурслари самарасиз сарфланмоқда ва аҳоли ҳамда фермерлар ўртасида ресурс танқислиги ортмоқда.

Шунингдек, очиқ ариқ ва каналлардаги эскириш, лойқаланиш ҳамда буғланиш оқибатида етказиб бериш тизимининг ўзида катта ҳажмдаги сув исроф бўлмоқда. Бу эса келажакда экинлар ҳосилдорлиги пасайишига ва тупроқ мелиоратив ҳолати ёмонлашувига олиб келиши мумкин.

Ечимлар: Инфратузилма ва рақамлаштириш

Юзага келган муаммоларни ҳал этиш мақсадида комплекс инфратузилмавий ва рақамли тадбирлар амалга оширилмоқда. Президентнинг 2025 йил 27 декабрдаги ПҚ-393-сонли қарори билан 2026 йилда 8 та ирригация ва 5 та мелиорация объектини реконструкция қилишга 213,7 миллиард сўм йўналтирилган.

Сув йўқотилишини камайтириш ва жараённи назорат қилиш учун қуйидаги аниқ чоралар кўрилмоқда:

• Кластер ва фермерлар балансидаги 2330 километр ички ариқларни бетонлаштириш ва "Мирзачўл", "Пахтакор", "Бахмал" туманларидаги каналларни қайта қуриш.

• Назоратни рақамлаштириш мақсадида 664 та "Ақлли сув" ҳамда 1030 та "Дайвер" қурилмаларини ўрнатиш ва 15 та йирик сув хўжалиги объекти бошқарувини автоматиклаштириш.

• Жорий йилда яна 235 та "Дайвер" ускунаси ҳамда 20 та насос станциясига онлайн назорат тизимларини жорий этиш.

Инфратузилмадаги реконструкция ишлари ва ажратилаётган йирик маблағлар сув йўқотишларини камайтиришга хизмат қилади. Бироқ ортда қолаётган туманларда сувдан фойдаланиш маданияти ва фермерларнинг ёндашуви тез орада ўзгармаса, ажратилаётган ресурслар ва ўрнатилаётган технологиялар кутилган тўлиқ самарани бера оладими?

Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармони ҳамда Олий Мажлис Қонунчилик палатаси маъқулови билан Шерзод Ходжаев энергетика вазири лавозимига тайинланди. У 2022 йил сентябридан бери идорага раҳбарлик қилиб келган Жўрабек Мирзамаҳмудов ўрнини эгаллади. Ўзбекистон Республикаси Президенти матбуот хизмати (https://president.uz) берган хабарга кўра, бунга қадар Шерзод Ходжаев Энергетика бозорини ривожлантириш ва тартибга солиш агентлиги директори лавозимида ишлаб келаётган эди. Ушбу кадрлар алмануви энергетика тизимидаги таркибий ислоҳотларни жадаллаштириш ва тармоқни бозор тамойиллари асосида қайта ташкил этиш зарурати фонида юз берди.

Жўрабек Мирзамаҳмудов давридаги ислоҳотлар ва мавжуд муаммолар

Жўрабек Мирзамаҳмудовнинг қарийб тўрт йиллик раҳбарлиги даврида соҳада бир қатор муҳим ўзгаришлар амалга оширилди. Хусaсан, қайта тикланувчи энергия манбаларига эътибор кучайтирилиб, қуёш ва шамол электр станциялари бўйича йирик халқаро лойиҳалар ишга туширилди, мамлакат электр энергиясининг соф экспортчисига айланди ҳамда тариф ислоҳотлари амалга оширилди. Шунингдек, "Росатом" давлат корпорацияси билан ҳамкорликда кам қувватли атом электр станцияси қурилиши бўйича келишувларга эришилди.

Бироқ, тармоқдаги институционал ва инфратузилмавий муаммолар тўлиқ бартараф этилмади. Осиё тараққиёт банки (https://adb.org) ва Жаҳон банки (https://worldbank.org) ҳисоботларида қайд этилишича, Ўзбекистоннинг тақсимлаш тармоқлари ва трансформатор пунктларининг эскириш даражаси юқорилигича қолмоқда. Бу ҳолат, айниқса, ёзги ва қишки тиғиз вақтларда тизимда узилишлар юзага келишига сабаб бўлмоқда. Бундан ташқари, ички газ ишлаб чиқариш ҳажмининг пасайиши натижасида мамлакат газ импорт қилувчи давлатга айланди.

Шерзод Ходжаевнинг фаолият йўли ва янги босқич вазифалари

Шерзод Ходжаев энергетика соҳасида бой тажрибага эга мутахассис ҳисобланади. У меҳнат фаолиятини 1998 йилда дастурчи-муҳандис сифатида бошлаб, "Ўзбекенерго" ДАК тизимида раҳбарлик лавозимларида ишлаган. 2019−2023 йилларда энергетика вазири ўринбосари бўлиб фаолият юритган Ходжаев, 2023 йил октябрь ойида ташкил этилган Энергетика бозорини ривожлантириш ва тартибга солиш агентлигига раҳбарлик қилиб келаётган эди.

Янги вазир олдида турган асосий вазифа — Энергетика вазирлиги (https://minenergy.uz) томонидан бошланган либераллаштириш жараёнларини ниҳоясига етказиш ва рақобатбатдош энергетика бозорини шакллантиришдан иборат. Соҳадаги мутахассисларнинг таъкидлашича, асосий эътибор фақат генерация қувватларини оширишга эмас, балки тақсимлаш тармоқларини модернизация қилиш ва йўқотишларни камайтиришга қаратилиши керак.

Энергетика вазирлигидаги раҳбариятнинг янгиланиши соҳада тўпланиб қолган инфратузилмавий муаммоларни ҳал этишга бўлган интилишни кўрсатади. Шерзод Ходжаевнинг соҳани тартибга солувчи регулятор органдан вазирлик раҳбарлигига ўтиши либераллаштириш жараёнларининг давом этишидан далолат беради.

Айни пайтда, янги раҳбарият даврида белгиланган ислоҳотлар қай даражада самарали амалга оширилиши ва тизимнинг мавсумий бардошлилиги тизимдаги реал натижаларни белгилаб беради.

Ўзбекистонда 2026 йилнинг 1 июлидан бошлаб болалар нафақаси, моддий ёрдам ва ногиронлик тўловларининг янги қуйи миқдорлари кучга кирди. Айни пайтда Статистика агентлиги мамлакат аҳолиси 38,5 миллион кишидан ошганини маълум қилди. Ижтимоий нафақалар индексацияси аҳолининг кам таъминланган қатламлари харид қобилиятини сақлаб қалишга қаратилган бўлса-да, демографик ўсиш шароитида бюджет харажатларининг барқарорлиги ва хусусий сектордаги иш ўринлари динамикаси ўртасидаги номутаносиблик асосий таҳлилий масала бўлиб қолмоқда.

Ижтимоий тўловларнинг янги тартиби ва молиявий омиллар

Янги тартибга кўра, 3 ёшгача бўлган бир нафар фарзанд учун нафақа 386 000 сўм, 3 ёшдан 18 ёшгача бўлган фарзанд учун 295 000 сўм этиб белгиланди. Оиланинг иккинчи фарзандига 177 000 сўм, учинчи ва ундан кейинги ҳар бир фарзандига 118 000 сўм қўшилади. Ёшга доир нафақа 878 000 сўмни, I гуруҳ ногиронлик нафақаси эса 1 209 000 сўмни ташкил этмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотларига кўра, ижтимоий тўловлар миқдорининг оширилиши инфляция даражаси ҳамда минимал истеъмол харажатлари кўрсаткичларига мувофиқлаштирилган. Бироқ, аҳоли жон бошида ижтимоий ажратмалар ҳажми ортиши давлат бюджети даромадлар қисмига бевосита боғлиқ.

Демографик босим ва хусусий сектор имкониятлари

Статистика агентлиги тақдим этган 2026 йил 1 июль ҳолатига кўра демографик кўрсаткичларда доимий аҳоли сони 38 519,5 минг кишини ташкил этди. Аҳолининг 18,9 миллиондан ортиғи қишлоқ жойларида истиқомат қилади, бу эса аграр ҳудудларда бандлик ва ижтимоий ҳимоя тизимига бўлган талабни янада оширади.

Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банкининг минтақавий ҳисоботларида таъкидланишича, аҳоли сони жадал ўсаётган ривожланаётган иқтисодиётларда фақатгина тўловларни ошириш орқали камбағалликни қисқартириб бўлмайди. Агар меҳнат бозорида доимий ва юқори даромадли иш ўринлари яратилмаса, ижтимоий нафақалар бюджетга узоқ муддатли молиявий юклама олиб келади.

Жиззах вилояти мисолида оладиган бўлсак, саноат зоналари ва қишлоқ хўжалигини қайта ишлаш корхоналари томонидан яратилаётган бўш иш ўринлари меҳнат бозорига кириб келаётган ёшлар оқимини пўлатиб ёпиши зарур. Аксинча ҳолатда, "Ижтимоий ҳимоя ягона реестри" орқали нафақа олувчи оилалар улуши камаймайди.

Ижтимоий нафақаларнинг оширилиши аҳолининг заиф қатламларини қисқа муддатли пасайишлардан ҳимоя қилишда муҳим аҳамиятга эга. Бироқ, аҳоли сони йилига миллионга яқинга кўпаяётган шароитда, асосий эътибор ижтимоий тўловларни кенгайтиришга эмас, балки аҳолининг ўз даромадига эга бўлишини таъминлайдиган иқтисодий инфратузилмани ривожлантиришга қаратилиши лозим.

Бюджет маблағларининг манзилли ва самарали сарфланиши, шунингдек, ҳудудларда тадбиркорлик муҳитини яхшилаш мазкур ислоҳотларнинг узоқ муддатли муваффақиятини белгилаб беради.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 23 июлдаги

Уй-жой ва зичлик: Кўп қаватли биноларнинг ортиши

Бош режага асосан, шаҳардаги уй-жой фонди умумий майдони 3,04 миллион квадрат метрдан 9,66 миллион квадрат метргача оширилади. Бунда киши бошига тўғри келадиган турар жой майдони кўрсаткичи 15,9 кв.м дан 21,0 кв.м га кўтарилиши белгиланган.

Уй-жой қурилишида сифат жиҳатидан жиддий ўзгаришлар назарда тутилган:

1. Мавжуд якка тартибдаги (1–2 қаватли) уй-жойларнинг умумий фондаги улуши 70,3 фоиздан 39,6 фоизга туширилади.

2. Янги қуриладиган уй-жойларнинг асосий қисмини кўп қаватли бинолар ташкил этади: 4–5 қаватли уйлар улуши 30,9 фоизни, 9–12 қаватли уйлар 14,5 фоизни ҳамда 16 қаватдан юқори бинолар 4,2 фоизни эгаллайди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 30 январдаги ПҚ-35-сонли қарорида Жиззах вилоятини ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришни жадаллаштириш чора-тадбирлари белгиланган бўлиб, ушбу шаҳарсозлик ислоҳотлари ҳудудга инвестицияларни жалб этишга қаратилган. Аммо турар жойларнинг вертикал ўсиши ижтимоий ва муҳандислик объектларига тушадиган юкни бир неча баробарга оширади.

Коммунал ва муҳандислик тизимига оғирлик

Демографик ва ҳудудий кенгайиш коммунал тармоқларни кескин модернизация қилишни талаб этади. Бош режанинг техник-иқтисодий кўрсаткичларига мувофиқ:

• Ичимлик суви таъминоти: Кунлик истеъмол ҳажми 32,36 минг куб метрдан 107,64 минг куб метргача ошади.

• Оқова сув (канализация) тизими: Тозалаш иншоотининг ўтказувчанлик қуввати кунига 30 минг куб метрдан 75 минг куб метргача етказилиши кўзда тутилган.

• Электр энергияси: Йиллик истеъмол кўрсаткичи 496,5 млн кВт/соатдан 1 428,1 млн кВт/соатгача ўсади.

Халқаро тикланиш ва тараққиёт банки (ИБРД) ҳамда Осиё тараққиёт банки (ОТБ)нинг марказий Осиё шаҳарлари урбанизациясига оид ҳисоботларида таъкидланишича, инфратузилма тармоқлари аҳоли ўсишидан орқада қолган тақдирда, ичимлик суви ва энергия танқислиги хавфи ортиши мумкин.

Ижтимоий ва экологик омиллар

Бош режага кўра, ижтимоий соҳа объектлари аҳоли эҳтиёжига мослаштирилади. Мактабгача таълим ташкилотларидаги ўринлар сони 11 849 дан 29 440 га, умумтаълим мактабларида 34 357 дан 78 200 га, шифохоналардаги койкалар сони эса 2 323 дан 11 413 га етказилиши белгиланган.

Экология соҳасида аҳоли жон бошига тўғри келувчи умумий фойдаланишдаги яшил майдонларни 2,61 кв.м дан 10 кв.м гача ошириш, шунингдек, Сангзор дарёси қирғоғи бўйлаб дам олиш масканлари ва яшил ҳудудларни ташкил этиш режалаштирилган. Шу билан бирга, шаҳардаги сизот сувлар сатҳини пасайтириш майдони 10,5 гектардан 1 233 гектарга кенгайтирилиши лозим.

Реал ҳолат мисолида кўрадиган бўлсак, Шароф Рашидов туманининг Жиззах шаҳрига қўшиб олинаётган 24 та маҳалласидаги мавжуд йўл, сув ва иссиқлик тизимлари шаҳар стандартлари даражасида эмас. Қарорга кўра, Жиззах вилояти ҳокимлиги икки ой муддатда комплекс чора-тадбирлар дастурини Вазирлар Маҳкамасига киритиши шарт.

Жиззах шаҳрининг янги бош режаси ҳудуднинг саноат ва демографик салоҳиятини оширишга қаратилган стратегик ҳужжатдир. Реализация жараёнининг муваффақияти ваъда қилинган объектлар ва муҳандислик коммуникацияларининг ўз вақтида ҳамда сифатли барпо этилишига боғлиқ. Ривожланиш режалари аҳолининг турмуш даражасини оширишга хизмат қиладими ёки инфратузилмавий қийинчиликларни келтириб чиқарадими — бу жараённинг амалий ижроси ва очиқлигига боғлиқ бўлиб қолади.

Тошкент ва Самарқандни боғлайдиган янги 282 километрлик пулли автомагистраль қурилиши Хитойнинг

Лойиҳанинг иқтисодий ва инфратузилмавий аҳамияти

Айни пайтда мавжуд Тошкент — Самарқанд трассаси мамлакатдаги энг гавжум транспорт артерияси ҳисобланади. Янги олти тасмали магистраль Сергели туманидаги Тошкент ҳалқа йўлидан бошланиб, Сирдарё ва Жиззах вилоятлари орқали ўтиб, Самарқандгача давом этади.

Автомобиль йўллари қўмитаси маълумотларига кўра, трасса бўйлаб 92 та кўприк, 28 та йўл ўтказгич ва 60 та туннель туридаги ўтиш жойлари қурилади. Текис ҳудудларда максимал тезлик соатига 150 км гача рухсат этилиши режалаштирилган. Лойиҳанинг амалга оширилиши кунига 60–80 минг автомобиль ўтказиш қувватини яратади ҳамда юкларни ташиш таннархини 20–24 фоизга камайтиради.

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги маълумоти:

"Қурилиш якунлангач, аҳолида муқобил танлов бўлади: пулли трассадан фойдаланиш ёки мавжуд бепул йўлдан юриш. Трасса интеллектуал транспорт тизимлари ва хавфсизликни таъминловчи тезкор таблолар билан жиҳозланади."

Лойиҳада маҳаллий маҳсулотлар, хусусан, Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган цемент, бетон ва инерт материаллар улуши камида 50 фоизни ташкил этиши белгиланган. Бўстонлиқ, Фарғона водийси ва Андижон йўналишларида ҳам кейинчалик пулли магистраллар қуриш назарда тутилган.

Пудратчи танлови ва халқаро тажриба хавфлари

Танлов якунларига кўра пудратчи сифатида танланган COVEC компанияси China Railway Group`нинг шуъба корхонаси бўлиб, 88 та мамлакатда тажрибага эга. Бироқ халқаро тажрибада ушбу компания билан боғлиқ мураккаб ҳолатлар ҳам кузатилган.

Хусусан, компания Польшадаги A2 автомагистралининг 49 км участкасини 447 миллион долларга қуриш бўйича тендерда ғолиб чиққан, аммо лойиҳа харажатлари дастлабки баҳолашдан 76 фоизга ошиб, 786 миллион долларга етгани сабабли шартнома бекор қилинган. Бу ҳолат халқаро инфратузилма лойиҳаларида бюджет ортиши хавфи мавжудлигини кўрсатади.

Тошкент — Самарқанд трассасининг асосий кўрсаткичлари

Молиявий юклама ва тариф шаклланиши

Пулли йўлнинг ўзини оқлаши ва фуқаролар учун мақбул бўлиши тўғридан-тўғри белгиланадиган тарифларга боғлиқ. Агар тарифлар юқори белгиланса, асосий автотранспорт оқими мавжуд бепул йўлда қолиши ва янги трассанинг тижорий самарадорлиги пасайиши мумкин.

Иккинчи босқичда жалб қилинадиган оператор харажатларни қоплаш ва фойда олиш учун тариф сиёсатини бозор шароитларига мослаштириши лозим. Шу билан бирга, йирик хорижий қарз маблағларининг жалб этилиши давлат бюджети ва ташқи қарзга бўлган таъсирни пухта таҳлил қилишни талаб этади.

Тошкент — Самарқанд пулли автомагистрали мамлакат транспорт тизимини замонавийлаштириш ва ҳудудлараро савдо-иқтисодий алоқаларни тезлаштириш йўлидаги муҳим қадамдир. Шунга қарамай, лойиҳанинг муваффақияти пудратчи томонидан қурилиш харажатларини дастлабки бюджет доирасида ушлаб туриш ва аҳоли харидоргирлик қобилиятига мос келувчи адолатли тарифларни белгилашга бевосита боғлиқдир.

Янги пулли йўл хизматидан фойдаланиш учун қанча тўлашга тайёрсиз?

Жиззах вилоятида транспорт инфратузилмасини яхшилаш ва автомобил йўллари сифатини замон талабларига мослаштириш ишлари фаол босқичга кирди. Айни пайтда Шароф Рашидов тумани ҳудудидан ўтувчи давлат аҳамиятига эга бўлган D-050 (4R38) «М39 автомобил йўли (962-км) – Учтепа – Жиззах – М39 автомобил йўли (1013-км)» йўлининг 9,2-километридаги йўл ўтказгичда

Йўл ўтказгични реконструкция қилиш ишлари шунчаки режали тадбир эмас, балки аниқ таҳлилий ўрганишларнинг амалий натижасидир. Жиззах вилояти ҳокими Улуғбек Мустафоев ҳудуддаги муаммоларни шахсан ўрганиб чиққандан сўнг ушбу йўналишда жиддий ўзгаришлар бошланди. Мазкур капитал таъмирлаш лойиҳаси Жиззах аҳли учун узоқ йиллардан бери оғриқли бўлиб келган логистика муаммоларини тизимли равишда ҳал этишга қаратилган.

Муаммоларнинг аниқланиши ва амалий чоралар

Жиззах вилояти ҳокимлиги расмий маълумотларига кўра, Учтепа ҳудудидаги йўл ўтказиш кўприги ва унинг атрофидаги боғ ҳудудлари анчадан бери ташландиқ ҳолатда қолган эди. Вилоят раҳбари томонидан ўтказилган тафтиш давомида ушбу ҳудудда ёриткичларнинг ишламаслиги, кириш йўлларининг талабга жавоб бермаслиги каби камчиликлар танқид остига олинди.

М39 халқаро автомобил йўли бўйидаги инфратузилмани тартибга солиш ҳам ислоҳотларнинг ажралмас қисми ҳисобланади. Ҳудуддаги дам олиш масканлари, меҳмонхоналар ва умумий овқатланиш шохобчаларининг ҳолати, йўлларни ёритиш воситаларини янгилаш ҳамда Жиззах шаҳри марказий кўчаларига замонавий тежамкор технологияларни жорий этиш режалаштирилган.

Таҳлилий нигоҳ: Вилоят раҳбарининг илк синовлари

Улуғбек Мустафоев 2024 йил 19 декабрдан буён вилоят бошқарувига келган бўлиб, унинг фаолиятидаги асосий урғу маҳаллий инфратузилмани соғломлаштиришга қаратилмоқда. Жиззах вилоятининг ривожланиш суръати давлат раҳбари томонидан белгилаб берилган инвестициявий ва ижтимоий мажбуриятларга тўғридан-тўғри боғлиқдир.

Қурилиш соҳаси экспертларининг фикрича, ушбу йўл ўтказгичнинг сифатли капитал таъмирланиши тумандаги юк ташиш ва йўловчи оқими хавфсизлигини камида 30 фоизга оширади. Бироқ инфратузилмани тўлиқ янгилаш вақт ва тизимли назоратни талаб қилади. Фақатгина сифатли қурилиш материаллари ва қатъий назорат орқали ушбу лойиҳанинг узоқ муддатли барқарорлигини кафолатлаш мумкин.

Жиззахда йўл инфратузилмасини янгилаш ишлари бошланди, аммо бу жараён қанчалик шаффоф ва тез амалга оширилади? Сиз ушбу таъмирлаш ишлари ҳудуддаги тирбандлик ва хавфсизлик муаммоларини батамом ҳал қила олади деб ҳисоблайсизми?

Ўзбекистонда пенсияларни ҳисоблаш тизимини тубдан ислоҳ қилиш таклиф этилмоқда. Президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган янги

Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасининг 2026 йил 1 апрель ҳолатидаги маълумотларига кўра, Ўзбекистонда пенсия олувчилар сони 4 327,6 минг нафардан ошди. Қизиқарлиси, Жиззах вилояти аҳолиси таркибида пенсионерлар улуши республикада энг паст кўрсаткич бўлиб, бор-йўғи 9,5 фоизни ташкил этади (1,56 миллион аҳолидан 148,2 минг нафари пенсионер). Таққослаш учун, Навоий ва Бухоро вилоятларида бу кўрсаткич 13 фоиздан юқори. Бу Жиззахда меҳнатга лаёқатли ёшлар ва келажакда пенсия тизимига кириб келувчи фаол қатлам улуши жуда юқори эканлигини англатади. Демак, таклиф этилаётган ислоҳотлар айниқса жиззахлик ёш мутахассисларнинг келажакдаги ижтимоий таъминоти учун муҳим аҳамиятга эга.

Янги тартибга кўра, 2027 йилдан бошлаб пенсия ҳисоблашда инобатга олинадиган иш ҳақининг юқори чегараси амалдаги 6 миллион сўмдан 6,6 миллион сўмга оширилади. Ҳозирги тизимда инсон қанча кўп ойлик олмасин, пенсия ҳисоблашда фақатгина 6 миллион сўмгача бўлган қисми инобатга олинади. Лимитнинг оширилиши юқори малакали кадрлар учун қўшимча рағбат бўлади.

Жамғариб бориладиган тизимдаги янги имкониятлар

Бугунги кунда фуқаролар иш ҳақининг бор-йўғи 0,1 фоизи жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварағига (Халқ банки) ўтказилади. Ушбу маблағларга йиллик 10 фоиз устама тўланади, бу эса инфляция шароитида тижорат банклари омонатларидан қарийб икки баробар кам демакдир. Шу боис давлат аҳолини фаол иштирок этишга ундаш учун шериклик тизимини таклиф қилмоқда.

Агар фуқаронинг ойлик маоши 7,6 миллион сўмгача бўлса ва у ўз хоҳиши билан даромадининг 5 фоизини жамғариб бориладиган ҳисобига ўтказса, давлат унга яна 2,5 фоиз қўшимча маблағ қўшиб беради. Ойлиги 7,6 миллион сўмдан юқори бўлганлар учун эса ижтимоий солиқнинг ошган қисмидан 1 фоизи жамғариб бориладиган тизимга йўналтирилади.

Ислоҳотларнинг иқтисодий асослари ва демография

Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки экспертларининг хулосаларига кўра, ислоҳотлардан кўзланган яна бир мақсад — пенсия жамғармаларини иқтисодиёт учун «узоқ муддатли ресурс»га айлантиришдир. Хусусий ва корпоратив пенсия тизимларининг йўлга қўйилиши молиявий бозорни барқарорлаштиради.

Бироқ тизим олдида жиддий муҳокамалар ҳам турибди. Хусусан, Пенсия жамғармаси томонидан эркаклар учун пенсия ёшини 60 ёшдан 63 ёшгача, аёллар учун эса 55 ёшдан 58 ёшгача босқичма-босқич ошириш масаласи кўриб чиқилмоқда. Бу чора мамлакатдаги демографик юкламани камайтириш ва жамғарма барқарорлигини таъминлаш учун зарур деб баҳоланмоқда. Жиззах вилояти мисолида олганда, меҳнат бозоридаги ёшлар улушининг кўплиги қисқа муддатда жамғарма тушумларини таъминласа-да, узоқ муддатли ислоҳотларсиз келажакда тизим устига тушадиган молиявий босимни енгиш қийин бўлади.

Таклиф этилаётган ўзгаришлар фуқароларнинг ўз кексалиги учун масъулиятини оширишга қаратилган тизимли қадам сифатида баҳоланмоқда. Ушбу янгиликлар сизнинг келажакдаги молиявий режаларингизга қандай таъсир қилади ва сиз 5 фоизлик жамғариш тизимида иштирок этишга тайёрмисиз?

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Яширин иқтисодиётни қисқартириш институти Soliq иловаси орқали чекларни рўйхатдан ўтказганлик учун тўланадиган 1 фоизлик солиқ кешбэки тизимини бекор қилишни

Даъво ва реал ҳолат: рақамлар нима дейди?

Институт таҳлилларига кўра, солиқ кешбэки механизми солиқ маданиятини шакллантиришга қаратилган вақтинчалик инструмент эди. Маълумотлар солиштирилганда рақамлар қуйидаги динамикани кўрсатади: 2022 йилда кешбэк тўловлари ҳажми 820 млрд сўмни ташкил этган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 1,5 трлн сўмдан ошиб, 2026 йилда 1,813 трлн сўмдан зиёд бўлиши кутиляпти. Таққослаш учун, 2026 йилда мактабгача таълим ташкилотлари қурилиши учун давлат бюджетидан 900 млрд сўм ажратилиши режалаштирилган бўлиб, бу прогноз қилинаётган кешбэк суммасидан икки баробар камдир.

Иккинчи томондан, айланмадан олинадиган солиқ тушумларининг ўсиш суръати 2022 йилдаги 52,3 фоизлик кўрсаткичдан 2025 йилга келиб 8,5 фоизгача тушиб кетган. Бу фактчекинг нуқтаи назаридан даъвонинг тўғрилигини исботлайди: бюджет харажатлари геометрик прогрессияда ўсиб бораётган бир пайтда, солиқ тушумларининг мутаносиб равишда ортиши кузатилмаяпти. Яъни, оммавий рағбатлантиришнинг иқтисодий самарадорлиги пасайиб бормоқда.

Расмий секторни субсидиялаш муаммоси

Тизимнинг яна бир заиф жиҳати шундаки, ажратилаётган бюджет маблағларининг салмоқли қисми аслида яширин иқтисодиёт ривожланган соҳаларга эмас, балки фаолияти аллақачон шаффоф бўлган йирик солиқ тўловчилар ҳиссасига тўғри келмоқда. Масалан, 2026 йил май ойида харидорларга тўланган жами 146,6 млрд сўмлик кешбэкнинг 15,7 млрд сўми (10,7 фоизи) фақатгина ТОП-10 та йирик савдо бренди (Korzinka, Havas, Olma, Safia ва бошқалар) чеклари учун ҳисобланган. Бу давлат бюджети кешбэк мавжуд бўлмаган тақдирда ҳам қонуний амалга оширилиши муқаррар бўлган операцион харидларни субсидиялаётганини англатади. Бундан ташқари, тизимда фақат сохта ҳисоб-китоб амалиётлари орқали чек шакллантириб, бюджетдан асоссиз пул ундиришга уриниш каби инсофсизлик ҳолатлари ҳам учрамоқда.

Контекст ва халқаро тажриба

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) ҳамда Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) тавсияларига кўра, солиқ интизоми доимий моддий рағбатлантириш ҳисобига эмас, балки хавфни бошқариш тизимлари (Big Data), электрон ҳисобварақ-фактуралар ва рақамли маркировкалаш орқали таъминланиши лозим. Бугунги кунда Ўзбекистон солиқ органларининг технологик инфратузилмаси сезиларли даражада кенгайган бўлиб, назорат жараёнига истеъмолчини жалб қилмасдан туриб ҳам яширин айланмани автоматик аниқлаш имконияти мавжуд. Рақамли платформалар ва маркетплейсларнинг ривожланиши эса анъанавий чакана савдодан фарқли равишда, ўз-ўзидан юқори даражадаги шаффофликни яратмоқда.

Лотерея тизимига ўтиш қанчалик фойдали?

Яширин иқтисодиётни қисқартириш институти «ҳар бир чек рағбатлантирилади» тамойилидан «фақат юқори хавфга эга сегментлар назорат қилинади» моделига ўтишни таклиф этмоқда. Шунга кўра, умумий овқатланиш корхоналари ва кичик чакана савдо нуқталари каби яширин айланма эҳтимоли юқори бўлган соҳалар чеклари учун давлат лотереялари ташкил этилиши мумкин.

Институт ҳисоб-китобларига асосан, автомобиллар ва йирик пул мукофотлари ўйналадиган бундай лотереяларни молиялаштириш учун йилига 100 млрд сўмгача маблағ етарли бўлади. Натижада давлат бюджети харажатлари қарийб 20 баробарга қисқаради ва айни пайтда аҳолининг муаммоли соҳалардан чек талаб қилишга бўлган қизиқиши сақланиб қолади. Шуни таъкидлаш лозимки, кам таъминланган аҳоли қатламини қўллаб-қувватлашга қаратилган ижтимоий реестрдаги шахсларга йўналтирилган манзилли ҚҚС қайтариб бериш тизими ўзгаришсиз қолади.

Хулоса ўрнида айтганда, солиқ кешбэки тизими ўзининг дастлабки вазифасини бажариб, аҳолида чек олиш одатини маълум даражада шакллантира олди. Бироқ рақамли бошқарув воситалари ривожланган шароитда бюджет маблағларининг самарадорлиги устувор масалага айланади. Оммавий молиявий рағбатлантиришнинг тугатилиши истеъмолчиларнинг кундалик солиқ интизомига қандай таъсир кўрсатиши ва лотерея тизими яширин секторни қай даражада жиловлай олиши эса вақт ва амалиётга боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Россиядаги нефтни қайта ишлаш заводларига қилинган ҳужумлар ортидан юзага келган бензин танқислиги Марказий Осиё минтақасига, хусусан, Ўзбекистон ва Қирғизистон ички бозорига жиддий босим ўтказмоқда. Вазиятни барқарорлаштириш мақсадида Қозоғистон ҳукумати чегара назоратини кескин кучайтирди ва сўнгги икки сутка ичида республикадан ёнилғи-мойлаш материалларини (ЁММ) ноқонуний олиб чиқиб кетишга бўлган 61 та уринишнинг олди олинди. Қозоғистон Республикаси Бош вазири Олжас Бектенов ҳукумат йиғилишида ички бозор барқарорлигини таъминлаш устувор вазифа эканини таъкидлаб, чекловларни яна ярим йилга узайтиришни топширди.

Қозоғистон чегарасидаги вазият: Аномал ўсиш ва тезкор чоралар

Қозоғистон Республикаси Молия вазири ўринбосари Ержан Бижанов тақдим этган расмий маълумотларга кўра, сўнгги икки кун ичида чегара пунктларида қўшимча баклар ва канистраларда 3 тоннадан ортиқ ёқилғи олиб чиқиб кетилиши тўхтатилган. Бундан ташқари, давлат даромадлари органлари хизмат кўрсатиш ҳажми аномал даражада ўсган 62 та автоёнилғи қуйиш шохобчаси (АЁҚШ) ва 22 та кичик нефтни қайта ишлаш заводи (НҚИЗ) фаолиятини текширишни бошлади.

Мамлакат Ички ишлар вазири Ержан Саденовнинг маълум қилишича, йил бошидан буён автомобиль ўтказиш пунктларида умумий ҳажми 40 минг литрдан ортиқ бўлган нефть маҳсулотларини ноқонуний олиб чиқиб кетишга бўлган 593 та уриниш бартараф этилган. Ушбу рақамлар чегараолди ҳудудларида контрабанда хавфи нақадар юқори эканини кўрсатади. Ҳозирда республикада ёнилғини автомобиль ва темир йўл транспорти орқали хорижга олиб чиқишга расмий тақиқ амал қилмоқда.

Сабаб ва оқибат: Россиядаги танқисликнинг минтақага таъсири

Халқаро экспертларнинг фикрича, Марказий Осиёдаги бугунги вазият бевосита ташқи омиллар билан боғлиқ. "Bloomberg" ахборот агентлиги хабарига кўра, Россия ҳудудидаги нефтни қайта ишлаш заводларига дронлар ҳужуми уюштирилиши натижасида ички бозорда ёнилғи етишмовчилиги юзага келган. Июнь ойи охирига келиб, Россия Федерацияси ҳудудларининг қарийб 90 фоизида бензин таъминотида чекловлар жорий этилди. Натижада Москва Қозоғистон билан 50 минг тонна ҳажмдаги АИ-92 автобензинини импорт қилиш бўйича музокаралар олиб боришга мажбур бўлди ва кейинчалик бензин ҳамда авиация керосини экспортига вақтинчалик тўлиқ тақиқ қўйди.

Ушбу таъминот занжиридаги узилишлар Марказий Осиё давлатларига зудлик билан таъсир кўрсатди. "Bloomberg" таҳлиллари Хитойнинг минтақадаги иқтисодий таъсири ортиб бораётганига қарамай, Марказий Осиё давлатлари ҳали ҳам Россия нефть маҳсулотларига юқори даражада боғлиқ бўлиб қолаётганини кўрсатмоқда. Вазият шу даражага етдики, Қирғизистон ёнилғи таъминотини барқарор сақлаш учун қўшнилардан кўмак сўраган, Ўзбекистон ички бозорида эса бензин нархининг сезиларли даражада ошиши кузатилган.

Мисол ва эҳтимолий оқибатлар таҳлили

Агар Қозоғистон ва Россия томонидан жорий этилган экспорт тақиқлари узоқ муддат давом этса, бу Ўзбекистон ёнилғи бозорида таклифнинг камайишига ва натижада нархларнинг янада кўтарилишига олиб келиши мумкин. Масалан, Ўзбекистонда хусусий АЁҚШлар томонидан импорт қилинадиган юқори октанли бензин маҳсулотларининг нархи тўғридан-тўғри халқаро ва минтақавий таъминотга боғлиқ. Контрабандага қарши чегара чекловларининг кучайиши эса яширин бозор ривожланишининг олдини олишга хизмат қилади, бироқ қонуний импорт ҳажмини чеклайди.

Қозоғистон Энергетика вазири Ерлан Аккенженовнинг таъкидлашича, айни пайтда мамлакатдаги нефть қайта ишлаш заводлари режали режимда ишламоқда ва ички захиралар етарли. Бироқ қўшни давлатлардаги нархлар фарқи ва юқори талаб сабабли маҳсулотнинг ташқи бозорга "оқиб кетиши" хавфи сақланиб қолмоқда. Қозоғистон ҳукуматининг чегараларда тун-у кун патруллик тизимини жорий этгани мана шу хавфни жиловлашга қаратилган.

Россия Федерацияси ички бозорни барқарорлаштириш мақсадида бензин ва авиакеросин экспортини тўлиқ чеклади. Мамлакат президенти Владимир Путин нефтни қайта ишлаш заводлари максимал қувватда ишлаётганига қарамай, ҳудудларда тақчиллик кузатилаётгани сабабли ушбу қарор қабул қилинганини маълум қилди. Бундан ташқари, чекловлар келгусида дизел ёқилғисига ҳам татбиқ этилиши мумкин. Ушбу вазият Россия ёнилғисига юқори даражада қарам бўлган Марказий Осиё давлатлари, хусусан, Ўзбекистон ва Қирғизистон бозоридаги нарх-наво ҳамда таклиф ҳажмига бевосита таъсир кўрсатиши кутилмоқда.

Интеграциялашган иқтисодий макон бўлган Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) доирасида ушбу тақиқнинг қўлланилиш даражаси ҳозирча расман очиқланмаган. Аммо Қирғизистон Нефт трейдерлари уюшмаси маълумотларига кўра, мамлакат истеъмол қиладиган нефть маҳсулотларининг қарийб 90 фоизи тўғридан-тўғри Россиядан импорт қилинади. Чекловларнинг ушбу йўналишда тўлиқ кучга кириши қўшни давлатларда муқобил таъминот занжирларини излаш заруратини юзага келтиради.

Ўзбекистон бозори учун ҳам мазкур қарор муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистон Республикаси Статистика агентлиги ҳисоботларига кўра, мамлакат ички эҳтиёжнинг муайян қисмини хорижий ёнилғи, жумладан, Россия нефть маҳсулотлари ҳисобидан қоплайди. Ички бозорда АИ-92 ва ундан юқори маркали бензин нархларининг барқарорлиги кўп жиҳатдан ташқи импорт ҳажмига боғлиқ. Россиянинг экспортни тўхтатиши маҳаллий биржалардаги котировкаларнинг ўзгаришига ва импортёрларнинг логистика йўналишларини қайта кўриб чиқишига сабаб бўлади.

Россия матбуот котиби Дмитрий Песков ҳукумат айни пайтда бошқа давлатлардан нефть маҳсулотлари импорт қилиш бўйича музокаралар олиб бораётганини айтган бўлса-да, аниқ шерикларни номламади. Халқаро энергетика агентлиги (IEA) таҳлилларига кўра, Россиянинг ички бозоридаги дефицит заводлардаги мавсумий таъмирлаш ишлари ва логистика муаммолари билан изоҳланади. Бу эса ташқи бозорга чиқариладиган ҳажмнинг камайишидан далолат беради.

Юзага келган вазият Ўзбекистон ва минтақа давлатлари учун энергетик мустақилликни мустаҳкамлаш ва маҳаллий қайта ишлаш қувватларини кенгайтириш қанчалик муҳимлигини кўрсатмоқда. Ташқи етказиб берувчиларнинг чекловлари маҳаллий бозорда муқобил Эрон ёки Туркманистон йўналишларини фаоллаштиришни талаб этиши мумкин. Минтақавий бозор ушбу йирик иқтисодий ўзгаришга қандай мослашиши ва ички нархларни қандай назорат қилиши яқин ойлардаги энг муҳим масала бўлиб қолади.

Ўзбекистон Сенати 2026 йил 5 февралдаги ялпи мажлисида мамлакатда исломий банк фаолиятини жорий этишга қаратилган янги қонунни маъқуллади. Ушбу ҳужжат исломий молия муассасалари учун алоҳида лицензиялаш, Солиқ кодексига махсус ўзгартиришлар ва ААОИФИ (AAOIFI) халқаро стандартлари асосида ишлаш механизмини

Ҳуқуқий тўсиқлар ва тизимдаги туб бурилиш

Шу пайтгача Ўзбекистон банк тизими фақат анъанавий, яъни олдиндан белгиланган собит фоиз (рибо) ставкаларига асосланган кредитлаш моделида ишлаб келган. Исломий молия эса пулнинг ўзини товар сифатида сотишни тақиқлайди ва даромадни фақат реал иқтисодий фаолият ҳамда хавф-хатарларни (рискларни) бўлишиш эвазига олишни талаб қилади. Амалдаги банк қонунчилиги ва Солиқ кодексида тижорат банкларининг савдо фаолияти билан шуғулланиши ҳамда фойда ва зарарни мижоз билан баҳам кўриши тартибга солинмаган эди.

Янги қонун билан иккита кодекс ва еттита қонунга ўзгартиришлар киритилмоқда. Марказий банк раиси ўринбосари Аброр Турдалиевнинг тушунтиришича, янги тизимда анъанавий омонатлардан фарқли равишда "инвестицион омонат" институти ташкил этилади. Бунда банк омонатчига кафолатланган фоиз тўламайди, балки маблағни лойиҳаларга тикиб, кўрилган фойда ёки зарарни мижоз билан шартнома асосида тақсимлайди.

Фактчекинг: Талаб ва рақамлар ўзини оқлайдими?

• Даъво: Ўзбекистонда исломий молия хизматларига реал талаб мавжуд ва у йирик инвестиция олиб кела олади.

• Манбалар таҳлили: БМТ Тараққиёт дастури (UNDP) ўтказган ижтимоий сўровномаларга кўра, Ўзбекистондаги аҳолининг 68 фоизи ва тадбиркорларнинг 60 фоизи диний эътиқодлари сабабли анъанавий банклар хизматидан фойдаланмаслигини билдирган. Иқтисодий кўрсаткичлар ҳам ўсишни тасдиқламоқда: Марказий банк маълумотларига кўра, микромолия ташкилотлари томонидан кўрсатилган исломий молиялаштириш (муробаҳа, ижара) ҳажми қисқа даврда 14 баробарга ошиб, 8,6 миллиард сўмга етган.

• Рақамлар мослиги: "Ўзбекистон-2030" стратегияси доирасида 2030 йилга қадар камида 3 та тижорат банкида исломий хизматларни ишга тушириш белгиланган. 2026 йил қонунчилик базасини шакллантириш даври бўлгани боис, илк банк тармоқлари 2027–2028 йилларда пайдо бўлиши режаси реал иқтисодий жараёнларга мос келади.

• Хулоса: Талаб юқори ва у айниқса Жиззах каби аграр ва тадбиркорлик ривожланаётган ҳудудларда яширин капитални расмий айланмага олиб чиқишга хизмат қилади.

Регионал таъсир: Жиззах тадбиркорлари учун бу нима беради?

Ҳудудий нуқтаи назардан олиб қараганда, янги тизим ишлаб чиқариш ва савдо сектори учун янги истиқболлар очади. Масалан, Жиззах вилоятида Муробаҳа (насия савдо) модели асосида тадбиркор ускунани банк орқали устама ҳақи эвазига бўлиб тўлашга сотиб олиши мумкин. Бунда солиқ юки оғирлашмаслиги учун янги қонун билан банклар мижозга сотадиган товарларга қўйиладиган устамалар қўшилган қиймат солиғидан (ҚҚС) озод қилинмоқда. Бу лойиҳалар таннархини пасайтиради.

Хулоса

Исломий банк тизимининг жорий этилиши Ўзбекистон молия бозорида соғлом рақобатни юзага келтиради. Давлат томонидан халқаро ААОИФИ стандартларининг қабул қилиниши хорижий инвестициялар оқимини тезлаштириши мумкин. Бироқ янги воситаларнинг самарадорлиги аҳолининг молиявий саводхонлиги ва рискларни тўғри баҳолай олиш қобилиятига бевосита боғлиқ бўлиб қолади. Молиявий тизимдаги бундай диверсификация ички бозорни қанчалик барқарорлаштиришини эса вақт кўрсатади.

SpaceX космик компаниясининг дастлабки оммавий жойлаштируви (IPO) доирасида 75 миллиард доллар маблағ йиғилгани ортидан Илон Маск дунё тарихидаги илк триллионерга айланди. Ишончли

Анъанавий молиявий баҳолаш меъёрларининг бузилиши

Молиявий бозор экспертлари SpaceX капитализациясининг рекорд даражада ўсишини фундаментал иқтисодий кўрсаткичлар билан эмас, балки «Илон премиум» (Elon premium) омили билан изоҳламоқдалар. Renaissance Capital таҳлилий маркази катта стратеги Мэтт Кеннедининг таъкидлашича, компаниянинг 1,5–2 триллион долларлик бозор қиймати анъанавий баҳолаш методологияларига мос келмайди. Вазият кўпроқ инвесторларнинг шахс феноменига бўлган ишончига таянади.

Бугунги кунда Маск бойлигининг асосий қисми SpaceX ҳиссасига тўғри келади ва у ердаги улуши 866 миллиард долларга баҳоланмоқда. Иқтисодчилар ушбу ҳолатни юқори хавфли тренд сифатида баҳоламоқдалар, чунки компания ҳали ҳам катта миқдорда капитал талаб қилади, у тақдим этаётган технологияларнинг тижорий самарадорлиги эса тўлиқ исботланмаган.

Корпоратив бошқарув хавфлари ва сиёсий омиллар

Миллиардер фаолиятининг кенгайиши фақат молиявий рекордлар билан чекланмайди. Forbes Wealth нашри таҳририяти маълумотларига кўра, активларнинг бундай юқори концентрацияси корпоратив бошқарув тизимида манфаатлар тўқнашувини келтириб чиқармоқда. Хизматлар ва ишлаб чиқаришнинг ягона шахсга боғланиб қолиши акциядорлар учун хавотирли сигналдир.

Шунингдек, Маскнинг сиёсий майдондаги фаоллиги, хусусан, АҚШ Давлат самарадорлиги департаментидаги (DOGE) роли ва ундан кейинги сиёсий келишмовчиликлар Tesla компаниясининг барқарорлигига салбий таъсир кўрсатди. Расмий статистикага кўра, сиёсий баҳслар ортидан 2025 йилда жаҳон бозорида Tesla электромобиллари савдоси сезиларли даражада камайган ва истеъмолчилар томонидан бойкотлар кузатилган.

Жамоатчилик муносабати ва «Эйнштейн» феномени

Бизнес таҳлилчилари Маскнинг жамоатчилик билан алоқалар (PR) стратегиясини феноменал деб баҳоламоқдалар. У Уоррен Баффет каби халқчил образ яратмаган бўлса-да, ижтимоий тармоқлар ва Х (собиқ Twitter) платформаси орқали миллионлаб инвесторларнинг содиқлигини сақлаб қолмоқда. Йирик молиявий институтлар ҳам унга бўлган муносабатини ўзгартиришга мажбур бўлди. Жумладан, JPMorgan Chase бош ижрочи директори Жейми Даймон илгари Маск билан судлашган бўлса, бугунги кунга келиб уни «давримизнинг Эйнштейни» деб атамоқда.

Шунга қарамай, акциядорлик бозорлари тарихи капиталнинг ҳаддан ташқари виртуаллашуви ва шахсга сиғиниш омиллари оқибатда йирик молиявий пуфакчалар (bubbles) пайдо бўлишига олиб келишини кўрсатган. Анъанавий автомобилсозлик ва космик саноат вакиллари Маскнинг муваффақиятини тан олсалар-да (масалан, General Motors собиқ вице-раиси Боб Лутц унинг муҳандислик салоҳиятини юқори баҳолаган), узоқ муддатли истиқболда барқарорлик барибир молиявий ҳисоботларга боғлиқ бўлиб қолади.

Хулоса ва мустақил мушоҳада

Илон Маскнинг триллионерлик мақомига эришиши замонавий капитализм ва инвестиция маданияти янги босқичга ўтганидан далолат беради. Эндиликда компанияларнинг қиймати фақатгина уларнинг бугунги даромади билан эмас, балки келажакни ўзгартира олиш ваъдаси билан ўлчанмоқда. Мазкур вазиятда бизнес эгалари ва инвесторлар учун муҳим савол туғилади: «Шахс премияси»га асосланган активлар иқтисодий инқирозлар даврида ўз қийматини сақлаб қола оладими ёки молиявий бозорлар яна анъанавий классик баҳолаш усулларига қайтишга мажбур бўладими? Бу борада мустақил хулоса чиқариш ҳар бир инвесторнинг стратегик таҳлилига ҳавола.

Ўзбекистоннинг Жиззах вилояти Фориш туманида умумий қиймати 9,5 миллиард долларгача баҳоланаётган, дунёда ягона бўлган интеграциялашган атом электр станцияси (АЭС) қурилишининг

Ноёб конфигурация ва технологик жиҳатлар

Жиззах АЭС лойиҳасининг асосий хусусияти унинг дунё ядро энергетикасида муқобили йўқлигидадир. "Ўзатом" агентлиги ва Россиянинг "Росатом" давлат корпорацияси ўртасидаги келишувга кўра, станция икки турдаги реактор тизимини ўз ичига олади. Биринчиси – ҳар бири 55 мегаватт (MW) қувватга эга иккита РИТМ-200Н кичик модулли реактори, иккинчиси – ҳар бири 1 гигаватт (GW) қувват берадиган иккита йирик ВВЭР-1000 реакторларидир.

РИТМ-200Н технологияси аслида Россиянинг ядровий музёрар кемаларида қўлланиб келинган тизимнинг қуруқлик учун мослаштирилган версияси ҳисобланади. Халқаро атом энергияси агентлиги (АЕҲА — IAEA) бош директори Рафаэл Гросси ушбу ноёб комбинацияни юқори баҳолаган. Бироқ экспертлар ушбу технологиянинг тўлақонли референт (амалиётда тўлиқ синаб кўрилган) эмаслигига эътибор қаратмоқда. Масалан, "Росатом" ушбу тизимни биринчи бўлиб Ёқутистонда қўллашни режалаштирган, аммо у ердаги станцияни ишга тушириш муддати 2031 йилгача сурилган. Жиззахдаги илк блок эса ундан олдинроқ, яъни 2029 йилда иш бошлаши кутилмоқда. Бу ҳолат Ўзбекистонни мазкур янги технология синовдан ўтказиладиган биринчи глобал майдонга айлантиради.

Лойиҳанинг молиявий юки ва кредит тизими

"Ўзатом" бош директори Азим Аҳмедхўжаевнинг маълум қилишича, лойиҳанинг максимал қиймати 9,5 миллиард доллар этиб белгиланган. Бу маблағнинг катта қисми (85-90 фоизи) ташқи қарз ва имтиёзли кредитлар ҳисобига шакллантирилади. Ҳозирги кунда БРИКС Янги тараққиёт банки ва Россия молиявий институтлари билан музокаралар олиб борилмоқда.

Иқтисодий таҳлилчиларнинг қайд этишича, бундай йирик ҳажмдаги ташқи қарз давлат бюджети ва узоқ муддатли макроиқтисодий барқарорликка таъсир кўрсатмай қолмайди. Лойиҳа қийматини маҳаллийлаштириш, яъни қурилиш материаллари ва ишчи кучини ички бозордан жалб қилиш ҳисобига пасайтириш кўзда тутилган. Бу эса ўз навбатида маҳаллий пудратчи корхоналар учун катта иқтисодий имкониятдир.

Хавфсизлик ва назорат механизми

Ядровий объектлар қурилишида хавфсизлик масаласи энг олий устувор вазифа ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси Жиззахдаги майдонда РИТМ-200Н реакторини ўрнатиш учун расмий лицензия тақдим этди.

Станция қурилиши ва кейинчалик ундан фойдаланиш жараёнлари АЕҲАнинг халқаро стандартлари асосида доимий мониторинг қилиб борилади. Россия томони реактор ёқилғисини узлуксиз етказиб бериш ва ишлатиб бўлинган ядро материалларини утилизация қилиш мажбуриятини ўз зиммасига олган. Бу Жиззах вилояти ва атроф-муҳит экологик хавфсизлигини таъминлашда муҳим кафолат ҳисобланади.

Жиззах иқтисодиёти ва инфратузилмасига таъсири

Реал ҳолат таҳлили шуни кўрсатадики, АЭС нафақат энергетика, балки Жиззах вилояти саноати ривожига ҳам кучли туртки беради. Станция қурилиши даврида минглаб янги иш ўринлари яратилади. Келажакда ишлаб чиқариладиган арзон ва барқарор электр энергияси ҳудуддаги тўқимачилик, автомобилсозлик ва кимё саноати корхоналарининг энергияга бўлган тақчиллигини тўлиқ қоплайди. Бундан ташқари, ядровий технологиялар тиббиёт ва қишлоқ хўжалигида маҳсулотларни стерилизация қилиш ҳамда зараркунандаларга қарши курашишда янги босқични бошлаб беради.

Хулоса

Жиззахда интеграциялашган АЭС барпо этилиши Ўзбекистон иқтисодиёти учун стратегик аҳамиятга эга бўлган қадамдир. Лойиҳа бир томондан энергия тақчиллиги муаммосини узил-кесил ҳал қилиш имкониятини берса, иккинчи томондан мамлакат зиммасига катта молиявий мажбуриятлар ва кам синалган технологик тизим билан ишлаш масъулиятини юклайди. Халқаро назорат ва маҳаллий хавфсизлик органларининг талаблари қай даражада қатъий бажарилиши лойиҳанинг муваффақиятини белгилаб беради. Сизнингча, ушбу улкан лойиҳа Ўзбекистоннинг технологик мустақиллигини таъминлайдими ёки ташқи молиявий қарамликни оширадими?

Миллий статистика агентлигининг 2026 йил 1 январ ҳолатидаги

Ҳудудий демография: Кўрсаткичлар нимани англатади?

Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши ҳудудлар кесимида сезиларли даражада фарқ қилади. Тошкент шаҳри (32,7 ёш), Бухоро вилояти (31,1 ёш) ва Тошкент вилояти (31 ёш) аҳолисининг нисбатан "қарироқ" экани ушбу ҳудудларда туғилиш даражасининг пасайгани ва урбанизация жараёнининг тезлашгани билан изоҳланади. БМТ Аҳолишунослик жамғармаси (UNFPA) маълумотларига кўра, йирик шаҳарларда яшаш таннархининг юқорилиги ва аёлларнинг ижтимоий фаоллиги ортиши оила қуриш ҳамда фарзанд кўриш ёшини кечиктиради.

Республиканинг жанубий ҳудудлари — Қашқадарё (27,7 ёш) ва Сурхондарё (27,4 ёш) эса энг ёш аҳолига эга. Бу ушбу вилоятларда анъанавий оила институтининг кучлилиги ва туғилиш коэффициентининг юқорилиги сақланиб қолаётганидан далолат беради. Жиззах вилоятидаги 28,4 ёш кўрсаткичи ҳам ҳудудда меҳнат ресурсларининг катта қисми ёшлардан иборат эканини англатади.

Иқтисодий таъсир: Меҳнат бозори ва Жиззах мисоли

Аҳолининг ўртача ёши 29,5 ёш бўлиши иқтисодиёт учун "демографик дераза" ҳисобланади. Жаҳон банки таҳлилларига кўра, меҳнатга лаёқатли аҳоли улушининг юқори бўлиши ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) ўсишига ижобий таъсир кўрсатади. Бироқ бунинг учун давлат янги иш ўринлари яратиши шарт.

Масалан, Жиззах вилоятида аҳолининг ўртача ёши республика даражасидан ёш бўлиши ҳудудга тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб этиш ва саноат зоналарини кенгайтиришни талаб қилади. Агар таълим ва иш ўринлари ўртасидаги мутаносиблик таъминланмаса, ушбу ёш қатлам ишсизлик ёки ташқи меҳнат миграцияси хавфини юзага келтиради.

Халқаро таққосланма таҳлил

Ўзбекистон Марказий Осиё минтақасида энг йирик ва демографик жиҳатдан динамик ривожланаётган давлатдир. Маълумот учун, Евроиттифоқ мамлакатларида аҳолининг ўртача ёши 44 ёшдан ошган бўлиб, у ерда "демографик қариш" инқирози кузатилмоқда. Ўзбекистондаги ҳозирги кўрсаткич иқтисодий фаолликни ошириш учун улкан имкониятдир. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика агентлигининг қайд этишича, мамлакат аҳолиси йилига ўртача 700-800 минг кишига кўпаймоқда, бу эса ижтимоий инфратузилмага бўлган босимни оширади.

Ижтимоий соҳадаги чақириқлар: Мактаб ва тиббиёт

Ёш аҳоли тузилмаси таълим тизимига бўлган талабни доимий равишда юқори даражада ушлаб туради. Ўзбекистон Республикаси Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги маълумотларига кўра, сўнгги йилларда янги мактаб ўринларига бўлган эҳтиёж кескин ортган. Жиззах каби аҳолиси ёш ҳудудларда янги боғчалар ва мактаблар қурилиши суръати демографик ўсишга мос келиши лозим. Олий таълим тизимида ҳам қамровни ошириш ва меҳнат бозори талабларига мос кадрлар тайёрлаш долзарб вазифа бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши 29,5 ёш экани мамлакатнинг катта инсоний капиталга эга эканини исботлайди. Шаҳарлар ва вилоятлар ўртасидаги ёш тафовути эса иқтисодий стратегияни ҳар бир ҳудуднинг хусусиятидан келиб чиқиб белгилашни тақозо этади. Жиззах ва жанубий вилоятлардаги ёш демографик муҳит сифатли таълим ва янги иш ўринлари билан таъминлансагина, мамлакат тараққиётининг локомотивига айланади. Бу жараёнда фақат рақамларга эътибор қаратиш эмас, балки инсон капиталининг сифатига сармоя киритиш муҳимдир. Мамлакатдаги бугунги демографик ҳолат иқтисодий юксалиш учун имкониятми ёки ижтимоий тизим учун юк? Бу саволнинг жавоби бугун қабул қилинаётган стратегик қарорларга боғлиқ.

Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Жиззах вилоят ҳудудий бошқармаси ҳузурида "Жиззах тадбиркорлар клуби" (JBC)

Иқтисодий таҳлилларга кўра, кичик ва ўрта бизнес субъектларининг ўсишида нафақат молиявий ресурслар, балки сифатли консалтинг ва тўғри ташқи муҳит ҳам муҳим рол ўйнайди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Бизнесни ривожлантириш дастури" ва тегишли фармонларида тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлашда номолиявий кўмак ва инфратузилма яратиш устувор вазифа сифатида белгиланган. JBC клуби томонидан таклиф этилаётган 66 турдаги бепул хизматлар рўйхатига юридик консултация, халқаро кўргазмаларда иштирок этиш ва Б2Б уchrashuvларни ташкил этиш каби йўналишлар киради. Бу эса корхоналарнинг операцион харажатларини камайтиришга хизмат қилади.

Жаҳон банки ва Халқаро молия корпорацияси (IFC) тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ёпиқ бизнес клублари ва профессионал тармоқлар (networking) аъзоси бўлган тадбиркорларнинг янги бозорларга чиқиш ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш эҳтимоли бошқа мустақил субъектларга нисбатан анча юқори. Жиззах вилоятида янги ташкил этилган ушбу платформа маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун хорижий шериклар топиш ва экспорт географиясини кенгайтиришда кўприк вазифасини бажариши кутилмоқда.

Инвестиция миқдори ва тоифалар қуйидагича тақсимланган:

Масалан, Жиззахда фаолият юритаётган ўрта ҳажмдаги тўқимачилик корхонасини олайлик. Ушбу корхона ташқи бозорга чиқиш учун одатда маркетинг тадқиқотлари, юридик ҳужжатларни тайёрлаш ва халқаро сертификатлаш масалаларида алоҳида аутсорсинг хизматларига маблағ сарфлайди. Клуб доирасида Савдо-саноат палатасининг бепул хизматларидан фойдаланиш орқали мазкур корхона йиллик харажатларини сезиларли даражада оптималлаштириши ва тежалган маблағни ишлаб чиқаришни кенгайтиришга йўналтириши мумкин.

Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси маълумотларига кўра, бундай ҳудудий клубларнинг ташкил этилиши давлат ва бизнес ўртасидаги тўғридан-тўғри мулоқотни яхшилайди. Профессионал муҳитнинг мавжудлиги тадбиркорларга нафақат тажриба алмашиш, балки соҳадаги тизимли муаммоларни биргаликда ҳал этиш имконини беради.

Хулоса қилиб айтганда, "Жиззах тадбиркорлар клуби" маҳаллий бизнес вакиллари учун янги имкониятлар эшигини очмоқда. Бироқ, ушбу платформанинг узоқ муддатли самарадорлиги у тақдим этаётган хизматларнинг сифати ва аъзолар ўртасидаги амалий келишувлар сонига бевосита боғлиқ бўлиб қолади. Маҳаллий тадбиркорлар ушбу имкониятдан қай даражада унумли фойдалана олишларини эса вақт кўрсатади.

2026 йилнинг I чораги учун Жиззах вилояти маҳаллий бюджетидан ажратилган чегараланган маблағлар ҳажми жами 1,14 триллион сўмдан ортиқни ташкил этди. Маблағларнинг энг катта қисми давлат тиббий суғуртаси ва ҳудудларни ободонлаштириш дастурларига йўналтирилган бўлиб, ушбу рақамлар вилоят ҳокимлиги

Соғлиқни сақлаш ва тиббий суғурта — мутлақ устуворлик

Бюджет маблағларининг энг катта улуши соғлиқни сақлаш тизимини трансформация қилишга қаратилган. Хусусан, Жиззах вилояти Иқтисодиёт ва молия бош бошқармаси Давлат тиббий суғурта жамғармасига I чоракда 361,99 миллиард сўм маблағ ажратилган. Бу умумий чораклик маҳаллий бюджет харажатларининг қарийб 31,7 фоизини ташкил этади.

Бундан ташқари, инвестициявий лойиҳалар доирасида Жиззах шаҳридаги болалар кўп тармоқли тиббиёт марказини реконструкция қилиш ва лойиҳа-смета ҳужжатларини ишлаб чиқиш учун 13,13 миллиард сўмлик капитал қўйилмалар алоҳида йўналтирилган ("2026 йил 1 чорак 1-илова.xlsx"). Бундай йирик молиялаштириш тиббий хизматлар сифатини ошириш ва соҳада рақамли тиббий суғурта тизимини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

"Янги Ўзбекистон" МФЙлари ва оғир ҳудудлар дастури

Маҳаллий бюджет параметрларининг ички таҳлили шуни кўрсатадики, маблағлар фақатгина ижро этувчи органлар таъминотига эмас, балки бевосита маҳаллаларнинг қиёфасини ўзгартиришга сафарбар этилган. Тақсимланмаган лимитлар доирасида қуйидаги мақсадли маблағлар шакллантирилган:

• Янги Ўзбекистон қиёфасидаги МФЙлар учун: 117,78 миллиард сўм;

• Янги Ўзбекистон қиёфасидаги туманлар учун: 79,82 миллиард сўм;

• Оғир МФЙлар дастури доирасида: 82,00 миллиард сўм;

• Оғир туманлар дастури доирасида: 47,53 миллиард сўм.

Ушбу маблағлар ҳудудлардаги ички йўлларни таъмирлаш, ичимлик суви тармоқларини тортиш ва ижтимоий соҳа объектларини яхшилашга сарфланиши назарда тутилган. Бу эса Бюджет кодекси ҳамда Ўзбекистон Республикасининг "Бюджет очиқлиги тўғрисида"ги қонунчилик талабларига мос равишда маҳаллий даражадаги муаммоларни тезкор ҳал этиш имконини беради.

Ижро этувчи ва назорат органлари таъминоти ҳаражатлари

Бюджет тақсимотида давлат органлари ва бошқармалар фаолиятини молиялаштириш ҳам муҳим ўрин тутади. Биринчи чорак давомида вилоят Давлат солиқ бошқармасига 20,86 миллиард сўм (шундан 16,00 миллиард сўми иш ҳақи тўловлари), вилоят ҳокимлигига (Бюджет аппарати) 7,95 миллиард сўм ва Халқ депутатлари Жиззах вилояти кенгаши котибиятига 3,20 миллиард сўм маблағ ажратилган.

Реал вазият нуқтаи назаридан ёндашганда, маҳаллий ижро органлари фаолиятининг молиявий барқарорлиги ҳудудда солиқ тушумларини ундириш ва давлат дастурлари ижросини назорат қилиш самарадорлигига бевосита таъсир кўрсатади. Масалан, солиқ бошқармаси харажатларининг катта қисми меҳнатга ҳақ тўлашга йўналтирилгани соҳада кадрлар салоҳиятини сақлаб қолиш ва яширин иқтисодиётга қарши курашиш тизимини кучайтириш билан изоҳланади.

Инфратузилма ва драйвер лойиҳалар

Вилоят иқтисодиётининг асосини ташкил этувчи сув хўжалиги ва ирригация тизимларига ҳам жиддий эътибор қаратилган. Туятортар-Қўйли ирригация тизими бошқармасига 8,53 миллиард сўм, Зомин ирригация тизими бошқармасига эса 6,81 миллиард сўм ажратилган бўлиб, ушбу маблағларнинг салмоқли қисми бошқа жорий харажатлар, яъни техник тизимларни сақлаш ва сув йўлларини тозалашга қаратилган. Шунингдек, 2025-2026 йилларда белгиланган "драйвер лойиҳалар" учун 36,70 миллиард сўмлик лимит сақлаб қолинган.

Хулоса ва мулоҳаза

Жиззах вилоятининг 2026 йил I чораклик маҳаллий бюджет параметрлари таҳлили ҳудудда молиявий ресурслар кўпроқ ижтимоий ва инфратузилмавий йўналишларга кўчирилаётганини кўрсатмоқда. Тиббий суғурта ва маҳаллаларни ривожлантириш дастурларига ажратилган маблағларнинг устуворлиги аҳоли турмуш даражасини тўғридан-тўғри яхшилашга хизмат қилади.

Бироқ, маҳаллий бюджет маблағларининг сарфланиши устидан жамоатчилик назоратини кучайтириш ва ҳар бир ажратилган сўмнинг якуний натижадорлигини баҳолаб бориш вилоят истиқболи учун жуда муҳимдир. Бу жараёнда фуқароларнинг "Очиқ бюджет" портали орқали фаол иштирок этиши маблағларнинг янада шаффоф тақсимланишини таъминлайди.

Ҳакимжон Фозилов

Ўзбекистонда 2026 йил 1 апрелдан жорий этилган айрим маҳсулотларни фақат банк картаси орқали сотиш талаби умумий овқатланиш ва меҳмонхона хизматлари учун бекор қилинди. Президентнинг 2026 йил 26 майдаги

Ислоҳотнинг бошланиши: ПФ-246-сон Фармон ва қатъий талаблар

Жараён 2025 йил 10 декабрдаги ПФ-246-сон Фармон билан бошланган эди. Ушбу ҳужжат яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш мақсадида 2026 йил 1 апрелдан бошлаб олтита йўналишда тўловларни фақат нақдсиз шаклда амалга оширишни назарда тутган:

• Барча давлат хизматлари ва коммунал тўловлар;

• Алкоголь ва тамаки маҳсулотлари савдоси;

• Автотранспорт учун ёқилғи (АЁҚШлар);

• Қиймати 25 миллион сўмдан юқори бўлган товар ва хизматлар;

• Кўчмас мулк ва транспорт воситалари олди-сотдиси.

Солиқ қўмитаси маълумотларига кўра, ушбу механизмни жорий этиш учун 28,8 мингта маҳсулот ва хизмат идентификация кодлари (МХИК) бўйича нақд тўловларни блоклаш имконияти яратилган. Республика бўйлаб 229,8 мингта онлайн назорат-касса техникалари (99%) янги талабларга мослаштирилган эди.

Ҳудудий тарғибот ва ресурслар сарфи

2026 йилнинг биринчи чораги давомида республиканинг барча ҳудудларида, хусусан, Сурхондарё, Хоразм, Бухоро вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикасида солиқ органлари томонидан минглаб тадбиркорлар билан учрашувлар ўтказилди. Масалан, Сурхондарёда 386 та АЁҚШ ва 254 та алкоголь савдоси билан шуғулланувчи субъектлар билан тушунтириш ишлари олиб борилган.

Бироқ, таҳлиллар шуни кўрсатадики, ушбу жараён учун сарфланган маъмурий ресурслар ва кенг кўламли тарғибот ишлари кутилган барқарор натижани бермади. Ислоҳотни дастлаб кичик бир ҳудудда (масалан, битта шаҳар ёки туман) экспериментал синовдан ўтказмасдан, бирданига бутун республика миқёсида татбиқ этилиши бозорда маълум қийинчиликларни юзага келтирди.

Реалистик ёндашув: Икки ойлик синов ва чекловларнинг бекор бўлиши

1 апрелдан кучга кирган қатъий нақдсиз тўлов тизими умумий овқатланиш ва туризм соҳасида нақд пул тушуми кўрсаткичларига салбий таъсир кўрсатди. Истеъмолчиларнинг кўпчилиги, айниқса хорижий туристлар ва чекка ҳудудлардаги аҳоли, ресторан ва меҳмонхоналарда нақд пул ишлатиш имконияти чекланганидан норозилик билдирган.

2026 йил 21 апрель куни Савдо-саноат палатасида тадбиркорлар билан ўтказилган очиқ мулоқотда ушбу муаммолар юзага чиқди. Тадбиркорлар нақд пулсиз ҳисоб-китобларнинг мажбурийлиги айланма маблағларнинг камайишига олиб келаётганини таъкидлашди. Натижада, ҳукумат вазиятни танқидий қайта кўриб чиқди.

Янги босқич: ПФ-100-сон Фармон ва берилган енгилликлар

2026 йил 26 майда имзоланган ПФ-100-сон Фармон билан кичик бизнес учун сезиларли маъмурий ва иқтисодий енгилликлар берилди. Асосий ўзгаришлар 1 июндан кучга кирди:

1. Нақд пул қайтиши: Меҳмонхона ва умумий овқатланиш жойларида алкоголь ва тамакини нақд пулга сотишга қайта рухсат берилди.

2. Солиқ имтиёзлари: Умумий овқатланиш корхоналари учун тўланган ҚҚСнинг 40 фоизини қайтариб бериш тизими жорий этилди (нақд ёки нақдсиз улушидан қатъи назар).

3. Меҳнат муносабатлари: Ходимларни кунлик ва муайян муддатга соддалаштирилган тартибда мобил илова орқали расмийлаштириш имкони яратилди.

Бундан ташқари, 2027 йилдан бошлаб алкоголь сотиш ҳуқуқи учун йиғимлар бирлаштирилиб, ставкаси базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 фоизи этиб белгиланиши кутилмоқда.

Хулоса ва мулоҳаза

Ўзбекистондаги ушбу икки ойлик жараён рақамлаштириш ва яширин иқтисодиётга қарши курашда фақат маъмурий босим ва қатъий тақиқлар доим ҳам самара бермаслигини кўрсатди. Ислоҳотларни жорий этишдан аввал экспертлик таҳлили ва маҳаллий даражадаги экспериментлар муҳимлиги яққол намоён бўлди.

Ҳукуматнинг тадбиркорлар фикрини тинглаб, қисқа муддатда чекловларни бекор қилгани иқтисодий сиёсатнинг мослашувчанлигидан далолат беради. Бироқ, келгусида ресурсларни самарали сарфлаш учун ҳар бир янгиликнинг ижтимоий ва иқтисодий оқибатларини олдиндан прогноз қилиш зарурлиги долзарб бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистон Жаҳон савдо ташкилотига (ЖСТ) аъзо бўлиш йўлида стратегик жиҳатдан муҳим босқични забт этди: Ҳиндистон билан бозорга кириш бўйича икки томонлама музокаралар расман якунланиб, тегишли протокол имзоланди

Музокаралар хронологияси ва техник жиҳатлар

Ўзбекистон ва Ҳиндистон ўртасидаги музокараларнинг асосий параметрлари 2024 йилда келишиб олинган эди. Бироқ, якуний протоколни имзолаш учун томонлардан ҳужжат матнини батафсил мувофиқлаштириш ва техник текширувдан ўтказиш талаб этилди. Бу жараён нафақат божхона тарифларини пасайтиришни, балки хизматлар бозорига кириш шартларини ҳам ўз ичига олади.

Жараённинг мураккаблиги икки давлатнинг иқтисодий тузилмаси ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига қўйиладиган фитосанитария талаблари билан боғлиқ. Азизбек Ўрунов LinkedIn саҳифасида қайд этишича, протоколнинг асл нусхаларидан бири ЖСТ котибиятига умумлаштириш учун юборилган. Бу халқаро дипломатик процедуранинг ажралмас қисми бўлиб, Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзолиги бўйича ишчи гуруҳи доирасидаги ҳисоботларда акс этади.

Дипломатик корпус ва халқаро ҳамкорлик

Музокараларнинг муваффақиятли якунланишида икки давлат дипломатик ваколатхоналарининг роли катта бўлди. Хусусан, Ўзбекистоннинг Ҳиндистондаги элчиси Сардор Рустамбоев ва Ҳиндистоннинг Ўзбекистондаги элчиси Смита Пант бошчилигидаги жамоаларнинг меҳнати алоҳида эътироф этилди. Бундан ташқари, ЖСТ доирасидаги доимий вакиллар — Анитха Нандхини Равинтхеранатх, Гаурав Гупта ва элчи Сентхил Пандианлар техник ва ҳуқуқий маслаҳатлар билан жараённи тезлаштиришга ҳисса қўшишган.

Ҳиндистон каби йирик иқтисодиётнинг Ўзбекистон аъзолигини қўллаб-қувватлаши бошқа ЖСТ аъзолари учун ҳам ижобий сигнал ҳисобланади. Бу Ўзбекистоннинг ташқи савдо режими шаффофлашаётгани ва халқаро қоидаларга мослашаётганининг белгисидир.

Рақамлар ва динамика: ЖСТ сари жадал қадамлар

Президент Шавкат Мирзиёев томонидан ЖСТга кириш жараёнини тезлаштириш бўйича берилган топшириқлар ўз самарасини бермоқда. Охирги йиллардаги динамика қуйидагича кўриниш олган:

• Музокаралар ҳажми: Бир йилнинг ўзида 40 дан ортиқ музокаралар раунди ўтказилган.

• Ҳужжатлар алмашинуви: Ишчи гуруҳи йиғилишларида 200 дан ортиқ саволларга жавоблар ва 30 дан зиёд ташқи савдога оид норматив ҳужжатлар тақдим этилган.

• Якуний натижа: 2025 йил давомида 11 та давлат билан музокаралар муваффақиятли тугатилди.

• Умумий кўрсаткич: Ҳозирга келиб 33 та мамлакат билан икки томонлама келишувга эришилган.

Бу статистик маълумотлар Ўзбекистоннинг халқаро савдо майдонидаги мавқеи мустаҳкамланаётганини кўрсатади. 2026 йил охиригача ЖСТнинг тўлақонли аъзоси бўлиш режаси энди фақат истак эмас, балки аниқ ҳисоб-китобларга асосланган стратегик мақсадга айланди.

Таҳлил: Ҳиндистон билан келишув нима беради?

Ҳиндистон — дунёдаги энг тез ривожланаётган иқтисодиётлардан бири. Ўзбекистон учун ушбу бозор билан имтиёзли савдо режимини ўрнатиш бир нечта йўналишда фойдали:

1. Экспорт диверсификацияси: Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, текстиль ва кимё саноати товарлари Ҳиндистон бозорига пастроқ божлар билан кириш имкониятига эга бўлади.

2. Технология ва инвестиция: Ҳиндистоннинг IT ва фармацевтика соҳасидаги етакчилиги Ўзбекистонга инвестициялар оқимини кўпайтириши мумкин.

3. Логистика ва транзит: ЖСТ қоидалари савдодаги тўсиқларни камайтириш орқали Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги транспорт йўлаклари самарадорлигини оширади.

Масалан, агар илгари ўзбек мева-сабзавотлари Ҳиндистонга киришда юқори божлар ёки мураккаб сертификатлаш жараёнларига дуч келган бўлса, ЖСТ доирасидаги стандартлар бу жараёнларни соддалаштиради.

Хулоса: Кейинги бекат қаерда?

Ҳиндистон билан музокараларнинг якунланиши Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлишидаги энг йирик тўсиқлардан бирининг олиб ташланганини англатади. Эндиликда асосий эътибор қолган давлатлар билан келишувларга эришиш ва миллий қонунчиликни ЖСТ талабларига тўлиқ мувофиқлаштиришга қаратилади.

ЖСТга аъзолик — бу нафақат янги имкониятлар, балки миллий ишлаб чиқарувчилар учун жиддий рақобат ҳамдир. Давлат томонидан олиб борилаётган бу ислоҳотлар маҳаллий тадбиркорларни халқаро стандартларга тайёрлаш ва иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширишга хизмат қилиши керак. Ўзбекистоннинг ушбу йўналишдаги қатъияти мамлакатнинг глобал иқтисодий занжирларга мустаҳкам боғланишини таъминлайди.

Жиззах вилояти делегациясининг Хитойга 17–24 май кунларига белгиланган ташрифи нафақат вилоят, балки мамлакат иқтисодий ҳаётида муҳим воқеликка айланмоқда. Хўш, бу сафардан оддий жиззахликка нима фойда? Биз фақат "расмий суратлар"ни кўряпмизми ёки жараён ортида вилоятнинг кейинги 10 йиллик тақдири ҳал бўляптими?

Нега айнан Хитой ва нега айнан ҳозир?

Бугун дунё иқтисодиётининг юраги Хитойда уриб тургани ҳеч кимга сир эмас. Лекин Жиззах учун бу сафар шунчаки "тажриба алмашиш" эмас. Бу — аниқ лойиҳалар, тайёр пул ва энг замонавий технологиялар учун кураш майдони. Вилоят ҳокими Улуғбек Мустафоев бошчилигидаги делегация Хитойнинг энг йирик саноат марказлари — Хенан, Чунцин ва Сиан шаҳарларида музокаралар олиб бормоқда.

Бу ташрифнинг муҳимлиги шундаки, у нафақат давлатлараро, балки "ҳудуд ва ҳудуд" тамойили асосида қурилган. Яъни, Жиззах вилояти Хитойнинг алоҳида провинциялари билан тўғридан-тўғри "дўстлашмоқда". Бу дегани, бюрократик тўсиқлар камроқ, натижа эса тезроқ бўлади.

Хенан ва Чунцин: Жиззах учун янги "драйверлар"

Сафарнинг илк кунлариёқ Хенан провинциясида 70 дан ортиқ йирик инвесторлар билан учрашув ўтказилгани бежиз эмас. “Huali” ва “Wodashe E Industrial” каби гигантлар билан мулоқот — бу Жиззахда эртага янги ишлаб чиқариш линиялари пайдо бўлишидан дарак.

Айниқса, Чунцин шаҳридаги “Changan Automobile Global R&D Center” билан имзоланган меморандум алоҳида эътиборга лойиқ. Энди Жиззах нафақат автомобил йиғадиган, балки соҳага илғор муҳандислик ечимларини олиб кирадиган марказга айланиши мумкин. Бу эса ёшлар учун нуфузли ва юқори маошли иш ўринлари деганидир.

ОДАМЛАР НИМАНИ БИЛИШНИ ИСТАЯПТИ? (Энг муҳим саволларга жавоблар)

1. Қанча инвестиция келиши кутиляпти?

Ҳозирча аниқ рақамлар ҳисобланмоқда, бироқ музокаралар миқёси юзлаб миллион долларлик лойиҳалар ҳақида бормоқда. Бу фақат "қоғоздаги пул" эмас, балки қурилиш материаллари, асбоб-ускуналар ва хомашё кўринишидаги реал капиталдир.

2. Қайси туманлар кўпроқ фойда кўради?

Инвестициялар асосан Жиззах эркин иқтисодий зонаси ва туманлардаги кичик саноат зоналарига йўналтирилади. Демак, Шарoф Рашидов, Дўстлик ва Ғаллаорол каби туманларда янги қурилишлар суръати ошади.

3. Янги иш ўринлари қачон пайдо бўлади?

Лойиҳаларни амалга ошириш цикли одатда 6 ойдан 1,5 йилгача давом этади. Демак, 2026-йилнинг охири ва 2027-йил бошида вилоятда минглаб янги бўш иш ўринлари эълон қилинишини кутиш мумкин.

4. Бу сафар аввалгиларидан нимаси билан фарқ қилади?

Бу сафар делегация таркибида нафақат раҳбарлар, балки тадбиркорлар ҳам бор. Улар Хитойнинг ишлаб чиқариш маданиятини ичидан ўрганишяпти. Натижалар эса вилоят ҳокимлиги ахборот хизмати томонидан очиқроқ ёритилмоқда.

Хитойдан нимани ўрганишимиз керак?

Хитойлик ҳамкорларнинг бир жиҳати бизни ҳайратда қолдиради: Тезкорлик. Улар чиқиндиларни қайта ишлаш корхонасини шундай ташкил қилишганки, у нафақат экологияни тозалайди, балки шаҳарга арзон электр энергияси ҳам беради. Делегация Хенанда айнан шундай корхона фаолиятини кўздан кечиргани — Жиззахда яқин келажакда "яшил" энергетика соҳасида инқилоб бўлишига ишора.

Шунингдек, Хитойнинг логистика ва қишлоқ хўжалигини қайта ишлаш тажрибаси Жиззах учун сув ва ҳаводек зарур. Биз мева-сабзавотни шунчаки сотишдан тўхтаб, уни "Made in Uzbekistan" бренди остида дунё бозорига олиб чиқиш технологиясини Хитойдан олиб келишимиз керак.

Ахборот сиёсатида янги нафас: Видеорепортажлар ва очиқлик

Жамоатчилик бугун "учрашув ўтказилди" деган қуруқ хабарларга ишонмайдиган бўлиб қолган. Одамлар жараённи кўришни истайди. Жиззах вилояти ҳокимлиги ахборот хизмати бу сафар янги форматларга қўл ургани сезилмоқда.

Жойидан тайёрланаётган тезкор видеорепортажлар, интервьюлар ва делегациянинг ҳар бир қадамини ёритиб борилиши — бу аҳоли билан очиқ мулоқотнинг белгиси. Албатта, ҳали қилинадиган ишлар кўп. Масалан, бошқа вилоятлар тажрибасида кўрганимиздек, жонли эфирлар ва тадбиркорларнинг бевосита фикрлари аудитория ишончини янада оширади. Аммо Жиззахнинг бугунги "ахборот сиёсати" вилоят имижини янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилаётгани ҳақиқат.

Хулоса ўрнида: Натижа қачон бўлади?

Хитой сафари — бу шунчаки протокол учрашувлар эмас, бу Жиззахнинг иқтисодий мустақиллиги учун навбатдаги қадам. Ҳоким Улуғбек Мустафоев ва делегация аъзолари қўлида бугун катта имконият бор: Хитойнинг пули ва технологиясини Жиззахнинг ишчи кучи ва хом ашёси билан бирлаштириш.

Энди асосий вазифа — Хитойда имзоланган меморандумларни Жиззах тупроғида ҳақиқий заводларга айлантириш. Одамлар натижани кутмоқда. Очиқлик эса бу натижаларга бўлган ишончни мустаҳкамлайди. Жиззах учун янги истиқболлар эшиги очилди, энди ундан дадил кириш қолди.

Хакимжон Фозилов

Тошкент бозорларида 5 минг сўмлик колбаса маҳсулотларининг пайдо бўлиши ва ижтимоий тармоқлардаги баҳс-мунозаралар истеъмол бозоридаги назорат тизимининг заиф нуқталарини кўрсатди. Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси (СЭС) маҳсулотнинг таркиби ва ишлаб чиқарувчиси номаълумлигини тасдиқлаб, сотувчиларга нисбатан жарима қўллаган бўлса-да, мазкур чораларнинг етарлилиги ва таркиб бўйича лаборатория хулосасининг йўқлиги жамоатчиликда ҳақли эътирозларни уйғотмоқда.

Иқтисодий мантиқсизлик ва нарх таҳлили

Бозор иқтисодиёти қонунларига кўра, маҳсулотнинг таннархи унинг таркибий қисмлари баҳосидан паст бўлиши мумкин эмас. Жорий йилнинг май ойи ҳолатига кўра, Ўзбекистонда гўшт маҳсулотларининг ўртача нархи қуйидагича:

• Мол гўшти: 1 кг учун 130 000 – 140 000 сўм.

• Товуқ гўшти: 1 кг учун 35 000 – 39 000 сўм.

Агар 500 граммлик колбаса 5 000 сўмдан сотилаётган бўлса, демак, унинг 1 килограмми 10 000 сўмни ташкил этади. Бу товуқ гўшти нархидан 3,5 баравар, мол гўштидан эса 13–14 баравар арзон демакдир. Иқтисодий экспертларнинг фикрича, бундай нарх маҳсулот таркибида гўшт мавжуд эмаслигини ёки сифатсиз ўринбосарлардан фойдаланилганини билдиради.

Фактчекинг: Даъво ва воқелик

Даъво: Маҳсулот хавфсиз ва истеъмолга яроқли.
Манба: Ижтимоий тармоқлардаги сотувчилар баёноти.
Текширув: СЭС Тошкент шаҳар бошқармаси маҳсулотнинг келиб чиқишини тасдиқловчи ҳужжатлар йўқлигини маълум қилди. Ўзбекистон Республикасининг "Озиқ-овқат маҳсулотининг сифати ва хавфсизлиги тўғрисида"ги Қонунининг 14-моддасида ишлаб чиқарувчиси, таркиби ва яроқлилик муддати кўрсатилмаган маҳсулотларни сотиш тақиқланган.
Хулоса: Маҳсулот амалдаги қонунчилик бўйича ноқонуний ва хавфли ҳисобланади.

Истеъмолчилар хавотири: Нега таркиби очиқланмаяпти?

Тошкент шаҳри ва бошқа ҳудудлардаги истеъмолчилар учун ҳам долзарб бўлган асосий савол — маҳсулотнинг айнан нимадан тайёрланганидир. СЭС ваколатлари доирасида маҳсулотни мусодара қилиш ва йўқ қилиш билан чекланган. Бироқ, лаборатория текшируви натижаларининг эълон қилинмаслиги турли тахминларни (соя, целлюлоза ёки суяк уни қўшилиши каби) кўпайтирмоқда.

Бизнес-омбудсман билан боғлиқ ҳуқуқий чекловлар назорат органларининг тадбиркорлик субъектлари фаолиятига тезкор аралашишини чеклаши мумкин. Аммо "Аҳолининг санитария-эпидемиологик осойишталиги тўғрисида"ги Қонуннинг 5-моддасига биноан, инсон ҳаётига хавф туғилганда тезкор чоралар кўрилиши шарт.

Тизимли муаммо: Огоҳлантириш кифоями?

СЭС томонидан қўлланган жарима ва огоҳлантиришлар "рецидив" (такрорий) ҳолатларнинг олдини олишда самарасиз бўлиб қолмоқда. Ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари таъкидлаганидек, кунига 1000 тадан ортиқ маҳсулот сотадиган тузилма учун кичик миқдордаги жарима иқтисодий жазо ҳисобланмайди.

Журналистик суриштирувлар шуни кўрсатадики, бундай маҳсулотлар кўпинча антисанитария ҳолатидаги яширин цехларда ишлаб чиқарилади. Маҳсулот қадоғида маълумотларнинг йўқлиги ишлаб чиқарувчининг жавобгарликдан қочишга бўлган ҳаракатидир.

Хулоса ва мулоҳаза

5 минг сўмлик колбаса воқеаси — фақатгина бир маҳсулот муаммоси эмас, балки озиқ-овқат хавфсизлиги устидан назоратнинг тизимли заифлигидир. Истеъмолчи сифатида арзон нарх ортидаги хавфни англаш, соғлиқни иқтисодий тежамкорликдан устун қўйиш муҳим.

Мутасадди ташкилотлардан эса жарима билан чекланмай, маҳсулот таркиби бўйича шаффоф лаборатория хулосасини тақдим этиш ва ноқонуний ишлаб чиқариш занжирини бутунлай йўқ қилиш кутилади. Сизнингча, арзон озиқ-овқат маҳсулотлари устидан назоратни кучайтириш учун яна қандай чоралар кўриш керак?

Яқин Шарқдаги геосиёсий инқироз, хусусан, Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши Ўзбекистон халқаро юк оқимларининг қарийб 40 фоизига салбий

Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши: Глобал инқирознинг маҳаллий иқтисодиётга зарбаси

2026 йилнинг бошидан буён Исроил, Эрон ва АҚШ ўртасидаги кескинликнинг ортиши натижасида жаҳон савдосининг чорак қисми ва суюлтирилган газ ҳажмининг 19 фоизи ўтадиган Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши глобал логистика инқирозини келтириб чиқарди. Бу жараён денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имконияти бўлмаган ва сўнгги йилларда Эрон портлари билан фаол интеграциялашиб бораётган Ўзбекистон учун кутилмаган молиявий ва инфратузилмавий қийинчиликларни юзага келтирди.

Давлат статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2025 йил якуни бўйича Ўзбекистон ва Эрон ўртасидаги тўғридан-тўғри савдо айланмаси 579 миллион долларни (умумий айланманинг 0,7 фоизи) ташкил этган бўлса-да, бу йўналишнинг стратегик транзит аҳамияти анча юқори эди. Ўзбекистон ташқи савдо айланмасининг қарийб 6 фоизи айнан Яқин Шарқ мамлакатлари — Туркия, БАА ва Эрон ҳиссасига тўғри келади. Эрон ҳудуди орқали ўтувчи йўлаклар сафдан чиқиши биринчи навбатда мамлакатнинг 47,35 миллиард доллик импорт салоҳиятига зарба берди.

Тарифлар ва муддатлар: Логистика занжирлари қанчага қимматлашди?

Экспертлар ва бозор иштирокчиларининг таъкидлашича, Эрон коридорининг ёпилиши транзит ва тижорат харажатларининг кескин ортишига сабаб бўлди. Starways Logistics компанияси тақдим этган рақамларга кўра, илгари Эрон орқали ўтадиган Тошкент–Мерсин (Туркия) йўналишидаги юк транспорти нархи одатда 2 200 долларни ташкил этган бўлса, ҳозирда ташувчилар муқобил ва айланма йўллардан, шунингдек, қиммат паромалардан фойдаланишга мажбур бўлаётгани туфайли бу кўрсаткич 4 200 долларга етган.

Юк ташиш турлари бўйича анъанавий тарзда қуйидаги тақсимот мавжуд эди:

• Автомобиль транспорти — 50–65%

• Темир йўл транспорти — 25–40%

• Денгиз транспорти (мултимодал занжир қисми) — 5–15%

• Авиация (шошилинч юклар) — 1–2%

CargoDeal логистика компанияси таҳлилига кўра, айни пайтда автомобиль транспорти энг катта босим остида қолган. Муқобил йўналишлар масофа ва вақт жиҳатидан ўртача 20 фоизга узунроқ бўлиб, чегаралардаги тирбандликлар ва паром йўналишларидаги навбатлар сабабли етказиб бериш муддатлари яна 7–10 кунга чўзилди. Бандар-Аббос портида қолиб кетган юкларнинг тақдири эса алоқа ва интернет узилишлари сабабли ноаниқлигича қолмоқда.

Муқобил йўлаклар: Орттирилган юкни ким ўз зиммасига олмоқда?

Юзага келган вазиятда Ўзбекистон ташқи савдо оқимларини бошқа йўналишларга йўналтиришга мажбур бўлмоқда. Асосий муқобил сифатида Қозоғистон ёки Туркманистон орқали Каспий денгизи, Озарбайжон ва Грузияни боғлайдиган Орта коридор (Транскаспий халқаро транспорт маршрути) чиқмоқда. Бизнес вакилларининг катта қисми ўз юкларини Россия, Кавказ ва Хитой йўналишлари томон қайта тақсимламоқда.

Бироқ, Орта коридор инфратузилмаси тўсатдан келиб тушган бундай йирик ҳажмдаги юкларни қабул қилишга тўлиқ тайёр эмас эди. Бу эса ўз навбатида логистика марказлари ва ўтказиш пунктларида тирбандликни, тарифларнинг беқарорлигини келтириб чиқарди. Қўшимча равишда, жаҳон бозоридаги хомашё нархлари беқарорлиги ортидан Ўзбекистон товар-хомашё биржасида дизель ёнилғиси нархи бир неча сессияда 17,5 фоизга, йиллик ҳисобда эса 24 фоизга ошди. Бу омил йўналишга қараб умумий харажатларни яна 10 фоиздан 25 фоизгача оширмоқда.

Иқтисодий оқибатлар ва эҳтимолий сценарийлар

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази экспертларининг хулосаларига кўра, транспорт харажатларининг ортиши тўғридан-тўғри истеъмол товарлари ва хомашёнинг таннархига таъсир ўтказади. Масалан, Туркиядан олиб келинадиган тайёр маҳсулотлар ёки бутловчи қисмлар таннархи маҳаллий бозорда 5–8 фоизгача қимматлашиши мумкин. Бизнес вакилларининг айланма маблағлари айланиш даври узайгани сабабли кўплаб компаниялар ҳозирда кутиш позициясини эгаллаб, янги шартномалар тузишни кечиктирмоқда.

Жаҳон банки ва Халқаро транспорт вазирлари форуми ҳисоботларида таъкидланишича, ушбу инқироз Ўзбекистон учун COVID-19 пандемияси давридаги чекловларни ёдга солади. Ўшанда ҳам таъминот занжирлари узилган ва бозор тез фурсатда мослашишга мажбур бўлган эди. Ҳозирги шароитда ҳам маҳаллий тадбиркорлар ва давлат сектори логистикани диверсификация қилиш тезлигини оширишлари талаб этилади.

Яқин Шарқдаги геосиёсий инқироз Ўзбекистон учун энг қисқа ва арзон денгиз йўли ҳисобланган Эрон коридорининг заиф томонларини кўрсатди. Мавжуд муқобил вариантлар ҳозирча на нарх ва на етказиб бериш муддати бўйича аввалги тизимни тўлиқ алмаштира олмайди. Бу вазият маҳаллий бизнес ва давлат ташкилотларини транспорт йўналишларини фақатгина битта минтақага боғлаб қўймасликка, миллий логистика стратегиясини узоқ муддатли диверсификация қилиш ва ички захираларни шакллантириш устида мустақил фикр юритишга ундайди.

Ўзбекистонда 2025 йилнинг 1 июнидан бошлаб электр энергияси ва табиий газ тарифлари навбатдаги босқичда ўзгаради. Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 16 апрелдаги 204-сонли қарори билан тасдиқланган мазкур ўзгаришлар аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари учун энергия ресурслари нархини ўртача 10 фоизга оширишни назарда тутади. Ушбу қарор энергетика секторини молиявий соғломлаштириш, тизимни модернизация қилиш ва энергия тақчиллигига барҳам бериш стратегиясининг ажралмас қисми ҳисобланади. Энг муҳим янгилик шундаки, тарифларнинг ўсиши билан биргаликда ижтимоий ҳимоя механизмлари ҳам кучайтирилмоқда.

Энергетика ва Иқтисодиёт ва молия вазирликлари томонидан берилган расмий изоҳларга кўра, тарифларни қайта кўриб чиқишдан асосий мақсад — соҳага хусусий инвестицияларни жалб қилиш ва энергия таъминоти сифатини оширишдир. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда, хусусан Жиззах вилоятида саноатлашиш суръати ва аҳоли сонининг ўсиши энергия истеъмолига бўлган талабни кескин оширди. Масалан, маиший техникалар, кондиционерлар ва электромобиллар сонининг кўпайиши мавжуд нимстанция ва тармоқларга ортиқча юклама бўлиб тушмоқда.

Янги тариф тизимига кўра, маиший истеъмолчилар учун 1 кВт/соат электр энергиясининг базавий нархи 600 сўмдан 650 сўмга кўтарилади. Табиий газ бўйича эса иситиш мавсумида 500 кубометргача бўлган истеъмол учун нарх 1000 сўмдан 1100 сўмгача ўзгаради. Муҳим жиҳати, “ижтимоий норма” тизими сақлаб қолинган бўлиб, у кам таъминланган ва тежамкор истеъмолчиларни кескин молиявий юкламадан ҳимоя қилади.

Жиззах вилояти мисолида таҳлил қиладиган бўлсак, ҳудуддаги “Жиззах” эркин иқтисодий зонасида фаолият юритаётган йирик саноат корхоналари ва кичик бизнес вакиллари учун энергия харажатларининг ошиши маҳсулот таннархига таъсир қилиши табиий. Бироқ, Энергетика вазирлиги вакилларининг таъкидлашича, нархларнинг бозор механизмларига яқинлаштирилиши тизимдаги авариявий ҳолатларни камайтиришга хизмат қилади. Корхоналар учун электр энергиясининг 1 кВт/соати 1100 сўм, табиий газнинг 1 кубометри эса 2000 сўм этиб белгиланиши, соҳани субсидиялаш учун сарфланаётган бюджет маблағларини тежаш ва уларни инфратузилмани янгилашга йўналтириш имконини беради.

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банки экспертлари Ўзбекистондаги энергетика ислоҳотларини ижобий баҳолаб, энергия субсидияларини босқичма-босқич камайтириш иқтисодий барқарорлик учун зарурлигини қайд этишган. Бу чора энергия самарадорлигини оширишга ундайди — истеъмолчилар тежамкор технологияларга ўтишни бошлайдилар. Масалан, Жиззахнинг чўл ҳудудлари ва қишлоқ туманларида қуёш панелларини ўрнатишга бўлган қизиқишнинг ортиши айнан шундай иқтисодий омиллар билан боғлиқ.

Ижтимоий ҳимоя масаласига тўхталадиган бўлсак, ҳукумат томонидан Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги орқали махсус компенсация механизми ишлаб чиқилган. Ижтимоий реестрга киритилган оилалар учун иситиш мавсумида газ ва электр учун сарфланган харажатларнинг бир қисми қоплаб берилади. Электр энергияси бўйича базавий меъёрдан ташқари 150 кВт/соатгача, газ бўйича эса қишда 250 кубометргача бўлган ҳажм учун давлат томонидан молиявий кўмак берилиши кўзда тутилган. Бу Жиззах вилоятидаги эҳтиёжманд қатламнинг коммунал тўловлар оғирлигини сезмаслигини таъминлайди.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, 1 июндан кучга кирадиган янги тарифлар Ўзбекистон энергетика тизимининг мустақиллиги ва ишончлилигини таъминлашга қаратилган стратегик қадамдир. Нархларнинг ошиши қисқа муддатли истиқболда харажатларнинг кўпайишидек кўринса-да, узоқ муддатда узлуксиз энергия таъминоти ва иқтисодий ўсиш учун пойдевор бўлади. Эндиги асосий вазифа — ушбу ислоҳотлар натижасида йиғиладиган маблағларнинг мақсадли сарфланиши, яъни эскирган симёғочлар, трансфарматорлар ва газ қувурларининг ҳақиқатда янгиланиши устидан жамоатчилик назоратини ўрнатишдан иборат.

«Ўзбекистон темир йўллари» акциядорлик жамияти Сирдарё ва Жиззах вилоятларини боғловчи, узунлиги 28 километрдан иборат Ховос–Даштобод янги электрлаштирилган темирйўл линияси

Ушбу лойиҳа нафақат икки туманни боғлайди, балки мамлакатнинг асосий транспорт артерияси ҳисобланган марказий йўналишдаги тирбандликларни камайтиришга хизмат қилади. Давлат статистика агентлиги ва соҳа экспертларининг қайд этишича, Ўзбекистонда юк ташиш ҳажмининг сезиларли қисми темирйўл транзитига тўғри келади. Ховос ва Даштобод ўртасидаги янги линия юк поездларининг айланиб ўтиш масофасини қисқартириши ҳисобига етказиб бериш вақтини 15-20 фоизгача тежаш имконини бериши мумкин. Бу эса ички бозорда маҳсулот таннархининг пасайишига билвосита таъсир кўрсатувчи омилдир.

Инфратузилмавий контекстда ушбу қурилиш Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил ноябрь ойидаги соҳани ривожлантириш бўйича берган топшириқлари ижроси ҳисобланади. 2026–2030 йилларга мўлжалланган стратегик дастурга кўра, Ўзбекистонда жами 151 км янги темирйўл қуриш ва 182 км линияни электрлаштириш кўзда тутилган. Ховос–Даштобод линияси ушбу занжирнинг муҳим халқаси бўлиб, у Нурафшон–Пискент–Бўка–Бекобод ва Янгиер йўналишлари билан интеграциялашиши кутилмоқда. Бу логистик «тўртбурчак» Тошкент ва Воҳа вилоятлари ўртасидаги юк оқимини мувозанатлаштиради.

Лойиҳанинг техник тавсифига тўхталадиган бўлсак, 203-сонли тажриба йўл машина станциясининг жалб этилиши иш сифати ва тезлигини кафолатлайди. Электрлаштирилган тизимнинг жорий этилиши эса экологик жиҳатдан иссиқхона газлари чиқиндисини камайтиришга хизмат қилиб, «яшил логистика» тамойилларига мос келади. Экспертларнинг фикрича, бу каби қисқа, аммо стратегик муҳим участкаларнинг ишга туширилиши темирйўл тармоғининг «инфаркт» нуқталарини, яъни ўта юкланган станцияларни бўшатишга ёрдам беради.

Жиззах вилояти, хусусан Даштобод шаҳри учун бу лойиҳа иқтисодий жонланиш демакдир. Темирйўл атрофида янги логистик хаблар ва омборхоналар ташкил этилиши учун замин яратилади. Аввалроқ Тошкент вилоятида Байтқўрғон–Паркент йўналишининг фойдаланишга топширилгани ва бу ҳудуднинг сайёҳлик салоҳиятини оширгани каби, Ховос–Даштобод йўналиши ҳам Жиззахнинг саноат ва экспорт имкониятларини кенгайтиради.

Хулоса ўрнида айтиш мумкин — Ховос–Даштобод темирйўли шунчаки 28 километрлик рельс эмас, балки Ўзбекистон темир йўлларининг келажакдаги 1000 километрлик модернизация режасининг дебочасидир. Юк ташиш вақтининг қисқариши ва ҳаракат хавфсизлигининг таъминланиши мамлакатнинг транзит жозибадорлигини оширади. Бироқ, лойиҳанинг тўлиқ самарадорлиги унинг бошқа йўналишлар билан қанчалик тез интеграциялашишига боғлиқ бўлиб қолади. Сизнингча, маҳаллий транспорт инфратузилмасининг бундай кенгайиши Жиззах вилояти тадбиркорлари учун қандай янги имкониятларни очади?

Ўзбекистон Солиқ қўмитаси 2025 йил якунлари бўйича мамлакатдаги блогерлик фаолиятининг молиявий кўламини эълон қилди. Унга кўра, энг фаол 6 нафар блогер йил давомида 2,7 миллиард сўм расмий даромад кўриб, бюджетга 110,4 миллион сўм солиқ тўлаган. Умумий ҳисобда мамлакатдаги блогерлик бозорининг йиллик ҳажми 760,2 миллиард сўм (тахминан 62 миллион доллар) деб баҳоланмоқда, бироқ соҳадаги ҳуқуқий мақом ва амалдаги даромадлар ўртасидаги номутаносиблик асосий муаммо бўлиб қолмоқда.

Солиқ органлари томонидан шакллантирилган 110 нафар энг фаол блогерлар рўйхати соҳанинг ички тузилмасини очиб берди. Таҳлилларга кўра, контент яратувчиларнинг 50 фоизи (55 нафари) ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида рўйхатдан ўтган. 33 нафари якка тартибдаги тадбиркор мақомида бўлса, 22 нафари ҳануз жисмоний шахс сифатида фаолият юритмоқда. Солиқ қўмитаси экспертларининг таъкидлашича, ўзини ўзи банд қилган шахс мақоми ходим ёллаш ҳуқуқини бермайди, ваҳоланки кўплаб блогерлар администратор ва операторлар жамоаси билан ишламоқда.

Реклама бозорининг шаффофлигини ўрганиш мақсадида олиб борилган мониторинг натижасида "топ-6" блогер томонидан бир йилда 360 та сторис ва 184 та реклама пости жойлаштирилгани аниқланди. Электрон ҳисобварақ-фактуралар асосида шаклланган 2,7 миллиард сўмлик кўрсаткич фақатгина расмий қайд этилган даромадларни акс эттиради. Экспертларнинг фикрича, реал даромадлар ва бюджетга тушумлар ўртасидаги тафовут блогерларнинг ҳануз соддалаштирилган солиқ режимларида қолаётгани билан изоҳланади.

Ҳозирда Ўзбекистон ушбу соҳани тартибга солишда халқаро тажрибага, хусусан, даромадлар устидан қатъий назорат ўрнатган давлатлар амалиётига эътибор қаратмоқда. Солиқ қўмитаси блогерларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш ва уларни тадбиркорлик субъектлари сифатида тўғри классификация қилиш устида ишламоқда. Бу нафақат бюджет тушумларини кўпайтириш, балки реклама берувчилар ва ижрочилар ўртасидаги муносабатларни қонуний асосга ўтказишга хизмат қилади.

Блогерлик фаолиятининг иқтисодий аҳамияти ошиб бораётган бир даврда, соҳа вакилларининг ижтимоий масъулияти ва солиқ мажбуриятларини англаши муҳим аҳамият касб этади. Даромадларнинг шаффофлашуви рақобат муҳитини соғломлаштиради ва реклама бозорининг инвестициявий жозибадорлигини оширади. Сизнингча, блогерлар учун алоҳида солиқ режими жорий этилиши керакми ёки мавжуд тартиблар етарлими?

2026 йилнинг биринчи чораги якунларига кўра, Ўзбекистон саноатида зиддиятли ҳолат кузатилмоқда: табиий газ қазиб олиш 15 фоизга, нефть қазиш эса 2 фоизга қисқарган бўлса-да, электр энергияси ва автомобил бензини ишлаб чиқаришда ўсиш қайд этилди. Статистика агентлиги ҳисоботига кўра, уч ой давомида 289,3 трлн сўмлик саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарилиб, йиллик ўсиш 8 фоизни ташкил этган. Бу кўрсаткичлар мамлакат энергетика тизими хом ашё қазиб олишдан кўра, мавжуд ресурсларни қайта ишлаш ва муқобил манбаларга таяниш босқичига ўтаётганини кўрсатмоқда.

Хом ашё базасидаги пасайиш: Рақамлар нима дейди?

Жорий йилнинг январь-март ойларида энергетика ресурсларини қазиб олишда сезиларли пасайиш кузатилди. Хусусан:

• Табиий газ: 9,6 млрд куб метр қазиб олинган бўлиб, бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 1,7 млрд куб метрга ёки 15 фоизга камдир.
  Нефть: Қазиб олиш ҳажми 160,8 минг тоннадан 157,3 минг тоннага тушган.
  Кўмир: 1,1 млн тонна қазиб олинган, бу эса ўтган йилги кўрсаткичдан 100 минг тоннага кам.
  
  

Бу пасайиш фонида саноатнинг умумий ўсиши қайта ишлаш тармоғи ҳисобига таъминланмоқда. Масалан, Навоий вилояти 73,5 трлн сўмлик маҳсулот билан етакчилик қилаётган бўлса, Сурхондарё вилоятида бу кўрсаткич энг паст — 3,8 трлн сўмни ташкил этган.

Ишлаб чиқаришдаги ўсиш ва энергия самарадорлиги

Ресурслар қазиб олиш камайганига қарамай, тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми ортган. Электр энергияси ишлаб чиқариш 21,9 млрд кВт соатдан 22,93 млрд кВт соатга етган. Бензин ишлаб чиқариш 313,2 минг тоннани ташкил этиб, ўтган йилги 304,3 минг тонналик кўрсаткичдан ошган. Айниқса, дизель ёқилғиси ишлаб чиқаришда 55 фоизлик кескин ўсиш (280,9 минг тонна) қайд этилди.

Ушбу ўсишнинг асосий сабабларидан бири энергия тежамкорлиги ва қайта тикланувчи энергия манбаларига (ҚТЭМ) бўлган эътибордир. Президентнинг 2026 йил 30 апрелдаги фармонига кўра, жорий йилда 4,3 млрд кВт соат электр ва 2,8 млрд куб метр газни тежаш режалаштирилган.

Тежамкорлик йўналишлари:

• Йирик қуёш ва шамол станциялари ҳисобидан 1,3 млрд куб метр газ тежалади.

• Маҳаллаларда кичик қуёш панеллари ўрнатиш орқали 35 млн куб метр газ иқтисод қилинади.

• 25 та йирик корхонада энергия аудити орқали 1,6 млрд кВт соат ток тежалиши кутилмоқда.

Автомобиль саноати ва маҳаллий истеъмол

Саноат ўсишининг яна бир драйвери — автомобиль ишлаб чиқариш. Уч ойда 108 769 дона енгил автомобиль ишлаб чиқарилиб, ўсиш 11,5 мингтани ташкил этган. Моделлар кесимида Cobalt (38 397 дона) етакчи, бироқ Damas ва Onix ишлаб чиқаришда қисқариш кузатилган. Янги брендлар — Kia (7 105 та) ва BYD (5 111 та) бозордаги улушини ошириб бормоқда. Автомобиллар сонининг ортиши табиий равишда бензин ва дизелга бўлган талабни оширади, бу эса нефть қазиш камайган шароитда ёқилғи импорти ёки қайта ишлаш чуқурлигини оширишни тақозо этади.

Фактчекинг: Рақамлар ўртасидаги боғлиқлик

Даъво: Газ қазиш камайса, электр ишлаб чиқариш қандай ошади?
Манба таҳлили: Статистика қўмитаси газ қазиш 15 фоизга камайганини тасдиқлайди. Электр энергияси ўсиши эса янги ишга туширилаётган қуёш ва шамол станциялари ҳамда модернизация қилинган ИЭСлар самарадорлиги билан изоҳланади. Президент фармонида яшил энергия ҳисобидан 4,3 млрд кВт соат қўшимча ток олиниши белгилангани буни тасдиқлайди.
Хулоса: Рақамлар бир-бирига зид эмас, балки энергетика баланси ўзгараётганини кўрсатади.

Стратегик вазифалар ва келажак

Ҳукумат 2026 йил 1 июлдан давлат ташкилотлари учун биноларнинг энергия самарадорлиги бўйича "C" тоифасидан паст бўлмаслик талабини жорий қилмоқда. Шунингдек, халқаро молия институтларидан 200 млн доллар миқдорида инвестиция жалб қилиш кўзда тутилган. Жиззах вилояти каби ҳудудларда ҳам ҚТЭМ лойиҳаларини кенгайтириш орқали энергия тақчиллигини камайтириш мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон иқтисодиёти хом ашё қазиб олиш ҳажмига қарамликдан аста-секин воз кечмоқда. Бироқ газ ва нефть қазишдаги давомли пасайиш энергия хавфсизлиги учун хавф туғдириши мумкин. Сизнингча, маҳаллий газ қазиб олишни тиклаш муҳимми ёки бор эътиборни "яшил энергетика"га қаратиш керакми?

Ўзбекистон аграр секторида ер ажратиш тизими тубдан ўзгаришлар остонасида турибди. 2026 йилнинг 1 майидан бошлаб республиканинг барча ҳудудларида, жумладан, Жиззах вилоятида ҳам қишлоқ хўжалиги ерларини ижарага бериш фақат онлайн аукционлар орқали амалга ошириладиган бўлди. Президентнинг

Янги нарх сиёсати ва аукцион тартиби

Ер ресурсларидан фойдаланишда бозор механизмларини жорий этиш мақсадида белгиланган янги қоидалар иккита асосий йўналишга бўлинган. Биринчиси — интенсив боғдорчилик ва чорвачилик учун мўлжалланган 50 гектардан 500 гектаргача бўлган майдонлар. Бундай ерларнинг аукциондаги бошланғич баҳоси норматив қийматнинг 50 фоизини ташкил этади.

Агар лот биринчи савдода сотилмаса, механизм сотувчи эмас, балки харидор манфаатига ишлай бошлайди. Ҳар бир такрорий аукционда нарх 10 фоизга пасайтирилади. Бу Жиззах каби аграр салоҳияти юқори, аммо ўзлаштириш харажатлари катта бўлган ҳудудлар учун маҳаллий тадбиркорларга ерни арзонроқ қўлга киритиш имконини беради.

Яйлов ва лалми ерлар: 1 фоизли имтиёз кимга берилади?

Фармондаги энг диққатга сазовор жиҳатлардан бири — яйлов ва пичанзорларни ўзлаштиришга бўлган ёндашувдир. Маълумки, Жиззах вилоятининг айрим туманларида лалми ерлар ва кенг яйловлар мавжуд бўлиб, уларни қишлоқ хўжалиги оборотига киритиш катта сармоя талаб қилади. Давлат буни ҳисобга олиб, бошланғич нархни норматив қийматнинг 1 фоизига туширди.

Бу қадам Жаҳон банки ва Халқаро қишлоқ хўжалигини ривожлантириш жамғармаси (IFAD) каби ташкилотларнинг ер деградациясига қарши курашиш ва яйловлардан самарали фойдаланиш бўйича тавсияларига мос келади. Арзон бошланғич нарх тадбиркорга бор маблағини ер ижарасига эмас, балки суғориш тизимини қуриш ва замонавий агротехнологияларни жорий этишга йўналтириш имконини беради.

Йирик инвесторлар учун «яшил йўлак»

Қиймати 10 миллион доллардан ортиқ бўлган лойиҳалар учун ерларни тўғридан-тўғри ажратиш тизими Ўзбекистон инвестиция муҳитини халқаро стандартларга яқинлаштиришга хизмат қилади. Экспертларнинг фикрича, бундай имтиёз йирик кластерлар ва хорижий капитал иштирокидаги корхоналар учун бюрократик тўсиқларни камайтиради.

Бироқ, бу ерда ҳам қатъий назорат мавжуд: пахтачилик ва ғаллачилик йўналишида ишлаётган субъектлар ер майдонининг ярмидан воз кечган тақдирдагина қолган қисмига 49 йиллик ижара ҳуқуқини сақлаб қолиши мумкин. Бунда асосий талаб — солиқ ва кредит қарздорлигининг йўқлиги. Бу тизим иқтисодий жиҳатдан норентабел бўлган ёки ерни шунчаки «банд қилиб» турган субъектларни бозордан чиқариб юборишга хизмат қилади.

Процессуал тезкорлик ва шаффофлик

Янги тизимнинг яна бир муҳим жиҳати — муддатлардир. Биринчи аукцион хабарнома эълон қилингандан 15 кун ўтиб, такрорий савдолар эса бор-йўғи 1 кун ичида ўтказилади. Бу аввалги ойлаб давом этадиган расмиятчиликларга чек қўяди.

Мутахассисларнинг (масалан, Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва Кадастр агентлиги маълумотларига таянган ҳолда) таъкидлашича, ерни электрон аукцион орқали бериш инсон омилини минималлаштиради. Бу эса коррупция хавфини камайтириб, ҳақиқий ер эгаси бўлишни истаган фермер ва тадбиркорларга тенг имконият яратади.

Хулоса ва мулоҳаза

Янги тартиб — бу давлатнинг ер ресурсларидан максимал фойда олиш эмас, балки уни эгасига топшириш орқали ишлаб чиқаришни кўпайтириш истагидир. Жиззахлик фермерлар ва потенциал инвесторлар учун бу ўз бизнес режаларини қайта кўриб чиқиш учун қулай фурсат. Бошланғич нархнинг пастлиги ва жараённинг тезкорлиги соҳада рақобатни кучайтириши тайин. Бироқ, ер олиш — бу ишнинг ярми, холос. Кейинги масъулият ерни оқилона бошқариш ва ваъда қилинган инвестицияларни амалга оширишда қолади. Сизнингча, маҳаллий тадбиркорлар 10 миллион долларлик лойиҳалар билан йирик ер майдонларини ўзлаштиришга тайёрми?

Ўзбекистонда 2026 йилнинг биринчи чорагида меҳнат фаолияти билан боғлиқ 198 та бахтсиз ҳодиса қайд этилиб, улар оқибатида 62 киши ҳалок бўлди. Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги

Статистик таҳлил: 2025 ва 2026 йиллар қиёси

Давлат меҳнат инспекцияси тақдим этган рақамлар меҳнат бозоридаги хавфсизлик ҳолатини чуқур таҳлил қилишни талаб этади. 2025 йил давомида республикада жами 849 та бахтсиз ҳодиса текширилган бўлса, уларнинг 216 таси ўлим билан якунланган ва жами 248 киши ҳаётдан кўз юмган.

2026 йилнинг илк уч ойидаги кўрсаткич (62 та ўлим) 2025 йилги ўртача чораклик кўрсаткичга (тахминан 62 та ўлим) тенг келмоқда. Бу эса соҳада вазият барқарорлашганини эмас, балки тизимли муаммолар сақланиб қолаётганини кўрсатади.

Жадвал: Бахтсиз ҳодисаларнинг соҳалар кесимидаги тақсимоти (2025–2026 йил 1-чорак)

2026 йилнинг бошида саноат тармоғида ҳодисалар сонининг кескин ўсиши (71 та) кузатилмоқда. Бу техник ва технологик янгиланишлар жараёнида инсон омили ва хавфсизлик қоидаларига риоя қилиш оқсаётганидан далолат бериши мумкин.

Ҳудудий манзара: Жиззах ва қўшни вилоятлар

Республика миқёсида Тошкент шаҳри етакчилик қилаётган бўлса-да (44 та ҳодиса), Жиззах вилоятида жорий йилнинг биринчи чорагида 5 та бахтсиз ҳодиса қайд этилган. Солиштириш учун, қўшни Сирдарёда 13 та, Самарқандда эса 13 та ҳодиса юз берган.

Жиззах вилоятидаги паст кўрсаткич, бир томондан, ҳудуддаги саноат объектларининг бошқа вилоятларга нисбатан зичлиги билан боғлиқ бўлса, иккинчи томондан, назорат тадбирларининг таъсири бўлиши мумкин. Бироқ, ҳар қандай ҳолатда ҳам инсон ҳаёти йўқотилиши тизимли ислоҳотлар зарурлигини англатади.

Ҳуқуқий оқибатлар ва янги талаблар

2025 йилда юз берган ҳодисалар ортидан 432 нафар мансабдор шахсга нисбатан жиноий иш қўзғатилгани соҳадаги жавобгарлик нақадар жиддий эканини кўрсатади. Вазирлар Маҳкамаси томонидан 2025 йил декабрида тасдиқланган «Ташкилотларда меҳнатни муҳофаза қилиш ишларини ташкил этиш тартиби тўғрисида»ги низом иш берувчилар зиммасига янги мажбуриятларни юклайди.

Экспертларнинг фикрича, меҳнат муҳофазаси фақат жарима ёки жазо билан эмас, балки корхоналарда хавфсизлик маданиятини шакллантириш орқали яхшиланади. Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) стандартларига кўра, бахтсиз ҳодисаларнинг 80 фоизи олдини олиш мумкин бўлган ташкилий камчиликлар сабабли келиб чиқади.

Хулоса

Меҳнат вазирлигининг огоҳлантиришича, меҳнат хавфсизлиги ҳар бир иш жойида устувор масала бўлиши шарт. 2026 йилнинг илк статистикаси шуни кўрсатмоқдаки, қурилиш ва саноат объектларида назоратни кучайтириш, ишчиларнинг малакасини ошириш ва техник регламентларга қатъий риоя қилиш — ҳаёт-мамот масаласидир. Сиз ишлаётган ёки раҳбарлик қилаётган ташкилотда хавфсизлик чоралари қай даражада таъминланган? Бу савол бугун ҳар бир иш берувчи ва ходим учун кун тартибида туриши лозим.

Саноатлашган Жиззах: Аграр ўтмишдан юқори технологияларга

Сўнгги ўн йил ичида Жиззах вилоятининг иқтисодий қиёфаси тубдан ўзгарди. Илгари фақат қишлоқ хўжалигига ихтисослашган ҳудудда бугунги кунда автомобилсозлик ва юқори технологик ишлаб чиқариш етакчи ўринга чиқди. Президент ҳузурида ўтказилган ҳисобот йиғилишида қайд этилишича, ҳудудда яратилган имтиёзлар ва инфратузилма (электр, газ ва логистика) инвестициявий жозибадорликни оширган.

Маълумотларга кўра, вилоятда саноатнинг улуши 50 фоиздан ошиб, тез орада 60 фоизга етиши кутилмоқда. Бу кўрсаткич нафақат маҳаллий аҳоли учун янги иш ўринлари, балки вилоят бюджетига тушумларнинг барқарор ўсишини ҳам англатади.

Экспорт географияси: Қозоғистон ва Афғонистон йўналиши

«BYD Uzbekistan Factory» қўшма корхонаси томонидан ишлаб чиқарилаётган электромобилларнинг экспортга чиқарилиши Ўзбекистон иқтисодиёти учун муҳим бурилиш нуқтасидир.

1. Қозоғистон бозори: Минтақадаги энг йирик истеъмол бозорларидан бири сифатида, Қозоғистон экологик тоза транспортга бўлган талабни оширмоқда.

2. Афғонистон йўналиши: Термиз орқали Афғонистон бозорига кириш Ўзбекистоннинг жанубий экспорт коридорини жонлантиради.

Ҳокимлик вакилларининг сўзларига кўра, 15 миллион долларлик илк экспорт пакети фақат бошланиши бўлиб, келгусида ишлаб чиқариш маҳаллийлаштириш даражасини ошириш орқали таннархни тушириш ва рақобатбардошликни кучайтириш кўзда тутилган.

Бозор конъюнктураси: Рақобатнинг кучайиши

2026 йилнинг биринчи чораги якунлари Ўзбекистон автомобиль бозорида жиддий трансформация кетаётганини кўрсатмоқда. Статистика агентлиги ва ички бозор таҳлилларига кўра:

• Сотувлар ҳажми: 2026 йилнинг январь-март ойларида 91 088 та автомобиль сотилган, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 20,9 фоизга кўп.

• Брендлар улуши: Chevrolet бозорда ҳали ҳам етакчи (79,3 фоиз), бироқ унинг улуши йилдан-йилга қисқармоқда (ўтган йили 82,6 фоиз эди).

• BYD’нинг кескин ўсиши: Хитой брендининг бозордаги улуши бир йил ичида 5,4 фоиздан 8,6 фоизга кўтарилди. Бир ойда ўртача 2600 тагача электромобиль ва гибридлар сотилмоқда.

27 апрель куни тақдим этилдиган Kia K3 модели эса бюджет ва ўрта сегментдаги седанлар ўртасидаги рақобатни янада кучайтириши кутилмоқда. Бу модель ўзининг замонавий дизайни ва технологик жиҳозланиши билан анъанавий оммабоп моделларнинг (Cobalt, Onix) бозордаги позициясига таъсир ўтказиши мумкин.

Истиқбол ва хулоса

Жиззах вилоятининг автомобилсозлик маркази сифатида шаклланиши Ўзбекистоннинг саноат харитасидаги мувозанатни таъминламоқда. Экспортга йўналтирилган стратегия нафақат валюта тушумини таъминлайди, балки мамлакатнинг юқори технологияли маҳсулотлар етказиб берувчи сифатидаги нуфузини оширади.

Бироқ, глобал бозорда электромобилларга бўлган талабнинг ўзгарувчанлиги ва инфратузилма (қувватлантириш станциялари) чекловлари ишлаб чиқарувчилардан мослашувчанликни талаб этади. Маҳаллий ишлаб чиқаришнинг кенгайиши истеъмолчи учун танлов имкониятини оширади, лекин бу жараён сервислар сифати ва эҳтиёт қисмлар таъминоти билан параллел равишда ривожланиши лозим.

Сизнингча, маҳаллий заводларда ишлаб чиқарилган Kia ва BYD моделлари яқин йилларда анъанавий оммабоп автомобиллар ўрнини тўлиқ эгаллай оладими?

3 минг корхонанинг тақдири ва жарималар муаммоси

Бизнес-омбудсман Абдуманноп Бўриевнинг маълумотларига кўра, олиб борилган таҳлиллар аянчли ҳолатни кўрсатди: Ўзбекистонда қарийб 3 мингта тадбиркорлик субъекти айнан текширувлар якунида қўлланилган молиявий жарималардан сўнг ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлган. Бу иқтисодиёт учун нафақат иш ўринларининг йўқолиши, балки солиқ базасининг қисқаришини ҳам англатади.

Амалдаги тизимда жарималар миқдори кўпинча бизнеснинг айланма маблағларига нисбатан номутаносиб бўлиб, кичик корхоналарни банкротлик ёқасига олиб келган. Бу борада Президент томонидан берилган топшириқлар асосида ишлаб чиқилган янги механизм бизнесга «нафас олиш» имконини беради.

Янги тартиб: Рақамлаштириш ва компенсация тизими

Янги ислоҳотлар фақат чегирма билан чекланиб қолмай, назорат органларининг масъулиятини ҳам оширади. Қуйидаги асосий ўзгаришлар кутилмоқда:

1. «Ягона давлат назорати» тизими: Эндиликda барча молиявий жарималар ушбу ахборот тизими орқали таҳлил қилинади. Бу жарималарнинг асослилигини масофавий назорат қилиш ва ноқонуний текширувларнинг олдини олиш имконини беради.

2. Маблағларни қайтариш кафолати: Агар суд томонидан жарима асоссиз деб топилса, назорат органлари ундирилган маблағни 15 кун ичида тадбиркорга қайтариши шарт.

3. Кечиктирилган кун учун тўлов: Агар давлат органи маблағни қайтаришни кечиктирса, ҳар бир кун учун тадбиркорга компенсация тўланади. Бу коррупцион хавфларни камайтириш ва давлат идораларининг интизомини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Экспертлар фикри ва халқаро тажриба

Иқтисодчиларнинг таъкидлашича, жарималарнинг асосий мақсади бизнесни жазолаш ёки бюджетни тўлдириш эмас, балки қонунбузарликнинг олдини олиш бўлиши керак. Жаҳон банкининг «Бизнес юритиш» (Doing Business) тамойилларига кўра, маъмурий юкнинг камлиги ва ҳуқуқий ҳимоянинг мавжудлиги инвестициявий жозибадорликнинг асосий омилларидандир.

Ўзбекистон Республикасининг «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги Қонунида ҳам тадбиркорларнинг ҳуқуқлари устуворлиги белгиланган. Янги таклифлар ушбу қонуннинг ижросини амалда таъминлашга қаратилган.

Жарималар тизимининг либераллаштирилиши Ўзбекистонда бизнес юритиш маданиятини янги босқичга олиб чиқиши кутилмоқда. Тадбиркор учун жаримани тезроқ ва арзонроқ тўлаш имконияти яратилиши «яширин иқтисодиёт» улушини камайтиришга ҳам ёрдам беради. Бироқ, тизимнинг самарадорлиги унинг қанчалик шаффоф ишлашига ва назорат органларининг янги қоидаларга нечоғлик амал қилишига боғлиқ бўлиб қолади.

Сизнингча, жарималар учун бериладигaн 50 фоизлик чегирма тадбиркорларни янада масъулиятли бўлишга ундайдими ёки қонунбузарликларнинг кўпайишига сабаб бўладими?

Ўзбекистонда жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (ЖШДС) тизимини ислоҳ қилиш ва 12 фоизлик ясси ставкадан воз кечиб, прогрессив шкалага қайтиш масаласи кун тартибига чиқмоқда. Иқтисодий таҳлилларга кўра, амалдаги тизим кам даромадли қатлам манфаатларини тўлиқ ҳимоя қилмайди ва бойлар билан камбағаллар ўртасидаги солиқ юки мутаносиблигини таъминламайди. Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) ва маҳаллий экспертлар солиқ солинмайдиган минимумни жорий этиш орқали ижтимоий адолатни тиклашни таклиф қилмоқда. Бу ислоҳот амалга ошса, аҳолининг катта қисми, хусусан Жиззах вилоятидаги ўртача маош олувчи ишчилар учун солиқ юки камайиши кутилмоқда.

Текис шкаланинг етти йиллик натижаси: Кутилмалар ва воқелик

2019 йилдан бошлаб Ўзбекистон 12 фоизлик ягона солиқ ставкасига ўтди. Ўша вақтдаги мақсад — иқтисодиётни легаллаштириш ва солиқ маъмурчилигини соддалаштириш эди. Бироқ, орадан ўтган етти йил давомида "яширин иқтисодиёт" улуши сезиларли даражада камайгани йўқ.

Фактчекинг блоки:

• Даъво: Паст ясси шкала яширин иқтисодиётни кескин камайтирди.

• Манба: Ўзбекистон Президентининг 2023 йил 18 августдаги тадбиркорлар билан учрашувидаги нутқи.

• Ҳақиқий ҳолат: Давлат раҳбари мамлакатда "хуфиёна иқтисодиёт" улуши ҳамон 40 фоиз атрофида эканини таъкидлаган.

• Хулоса: 12 фоизлик ставка бизнесни тўлиқ соядан олиб чиқиш учун етарли бўлмади.

Прогрессив шкала нима учун керак? Жаҳон тажрибаси

Дунёнинг ривожланган мамлакатларида солиқ тизими "кўп топган кўпроқ тўлайди" тамойилига асосланган. Бу нафақат бюджет тушумларини оширади, балки ижтимоий тенгсизликни юмшатади.

Халқаро мисоллар (Википедия ва солиқ маълумотлари асосида):

• Германия: 2026 йилда солиқ солинмайдиган минимум 12 348 еврони ташкил этади. Ундан юқори даромад 14 фоиздан 47,5 фоизгача бўлган шкалада солиққа тортилади.

• Буюк Британия: Солиқ ставкалари 0 фоиздан 45 фоизгача ўзгариб боради.

• Австралия: Йиллик даромад 18 200 доллардан кам бўлса, солиқ ставкаси 0 фоизга тенг.

Ўзбекистонда эса солиқ солинмайдиган минимум мавжуд эмас. Яъни, 2 миллион сўм оладиган Жиззахдаги ўқитувчи ҳам, 50 миллион сўм оладиган банк бошқарувчиси ҳам бир хил — 12 фоиз солиқ тўлайди. Бу эса иқтисодий мантиққа зиддир.

Иқтисодий таҳлил: Ким ютади ва ким ютқазади?

Иқтисод фанлари номзоди Фарҳод Қурбонбоев таклиф этаётган моделга кўра, шкала қуйидагича кўриниш олиши мумкин:

1. 2 млн сўмгача: 0%

2. 2 млн - 10 млн сўм: 7,5%

3. 10 млн - 20 млн сўм: 15%

4. 20 млн сўмдан юқори: 25%

Ушбу моделни реал рақамларда кўриб чиқсак:

• Кам даромадлилар: Ойига 2 млн сўм оладиган ишчи ҳозир 240 минг сўм солиқ тўлайди. Янги тизимда у 0 сўм тўлайди. Бу унинг йиллик даромади 2,8 млн сўмга ошишини англатади.

• Ўрта қатлам: 10 млн сўм олувчи ҳозир 1,2 млн сўм тўласа, янги шкалада 600 минг сўм тўлайди (ютуқ — 50%).

• Юқори даромадлилар: Фақатгина ойлик маоши 22,3 млн сўмдан юқори бўлган шахслар учун солиқ юки бироз ошади.

Бундай ёндашув аҳолининг 90 фоиздан ортиғи учун солиқ миқдори камайишини англатади. Бу эса ички истеъмол бозорини рағбатлантиради.

Солиқ органларининг позицияси: Эҳтиёткорлик ва истиқбол

Солиқ қўмитаси вакиллари "Солиқ форуми - 2026" тадбирида ушбу масалага тўхталиб ўтишган. Гарчи расмий жавоблар эҳтиёткорлик билан берилган бўлса-да, тизимли ўзгаришлар зарурияти тан олинмоқда. Халқаро Валюта Жамғармасининг Ўзбекистон бўйича тавсияларида ҳам айнан прогрессив ЖШДСга ўтиш орқали бюджет дефицитини камайтириш ва адолатни таъминлаш урғуланган.

Рақамли технологияларнинг ривожланиши (E-aktiv, онлайн НКМ) эндиликда прогрессив шкалани ҳисоблашни қийинлаштирмайди. Барча жараёнлар автоматлаштирилган бўлиб, бухгалтерия учун қўшимча юк яратмайди.

Хулоса: Соғлом фикр ва ижтимоий шартнома

Ўзбекистоннинг солиқ тизими кейинги ривожланиш босқичига ўтиши учун "ясси шкала"дан "адолатли шкала"га қайтиши вақти келди. Бу нафақат иқтисодий эҳтиёж, балки ижтимоий адолатни мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим қадамдир.

Прогрессив шкала бойларга қарши кураш эмас, балки кам даромадли қатламни қўллаб-қувватлаш воситасидир. Жиззах вилояти каби ривожланаётган ҳудудларда бу ислоҳот аҳолининг сотиб олиш қобилиятини ошириб, тадбиркорлик муҳитига ижобий таъсир кўрсатади. Масъул идоралар ва қонунчилик палатаси депутатлари ушбу масалада профессионал қатъият кўрсатиши жамият манфаатларига хизмат қилади.

Сизнингча, маошингиздан олинадиган солиқ миқдори қайси мезон асосида белгиланиши адолатлироқ?

Ўзбекистон гидроэнергетика тизимида 2026 йилнинг март ойида электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажми 506,25 млн кВт*соатни ташкил этиб, ўтган йилнинг мос даврига нисбатан ўсиш суръати 103 фоизга етди. «Ўзбекгидроэнерго» АЖ маълумотларига кўра, соҳадаги бундай барқарорликка 3,5 мингта назорат-ўлчов қурилмаларининг автоматлаштирилиши ва сув омборлари хавфсизлигини таъминлашнинг янги рақамли тизими туфайли эришилди. Жиззах вилояти ҳудудидаги ГЭСлар ва уларнинг қувватлари ҳам умумий энергетик хавфсизлик занжирининг ажралмас қисми бўлиб, тизимдаги технологик янгиланишлар бевосита ҳудудий барқарорликка хизмат қилмоқда.

Ўзбекистон Республикасининг «Гидpотехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни ижросини таъминлаш мақсадида, тизимдаги стратегик объектлар босқичма-босқич рақамлаштирилмоқда. «Ўзбекгидроэнерго» АЖ бошқарувидаги Андижон, Оҳангарон, Сардоба, Тўпаланг ва Ҳисорак каби йирик сув омборларида инсон омилини минималлаштирувчи автоматик назорат тизими жорий этилди. Масалан, Оҳангарон ва Ҳисорак сув омборларида Италиянинг «SISGEO» компанияси дatchiklari ҳамда «AIDA» дастурий таъминоти ўрнатилган бўлиб, бу иншоотларнинг техник ҳолатини онлайн режимда баҳолаш имконини беради.

Жиззах вилояти аҳолиси ва иқтисодиёти учун гидроэнергетика нафақат энергия манбаи, балки сув ресурсларини бошқаришнинг муҳим воситасидир. Вилоят ҳудудида жойланган ГЭСларнинг умумий қуввати 0,8 МВт ни ташкил этса-да, улар маҳаллий ишлаб чиқариш занжирида муҳим бўғин ҳисобланади. Ҳудуддаги гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги қўшни вилоятлардаги йирик сув омборлари, хусусан, Сардобадаги вазият билан узвий боғлиқ. Сардоба сув омборида ўрнатилган 1315 та замонавий техник қўриқлаш ва хабар бериш воситалари Жиззах ва Сирдарё вилоятлари аҳолисининг хавфсизлигини кафолатлашга қаратилган.

Тизимда қўлланилаётган инновацион ечимлардан бири — Германиянинг «GFZ Potsdam» институти томонидан ишлаб чиқилган «MODSNOW» дастурий таъминотидир. Бу дастур тоғлардаги қор қопламини таҳлил қилиш орқали сув омборларига келадиган сув ҳажмини аниқ прогноз қилиш имконини беради. Бундай технологик ёндашув сув тошқинлари хавфини олдиндан бартараф этиш ва сув ресурсларини оқилона тақсимлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Шунингдек, фильтрация жараёнларини камайтириш бўйича амалга оширилган цементация ишлари натижасида сув сизиши 2,3 бараварга камайганлиги иншоотларнинг мустаҳкамлиги ортганидан далолат беради.

Энергия тежамкорлик йўналишида ҳам сезиларли натижаларга эришилди. Андижон ва Оҳангарон сув омборларидаги дренаж насос станциялари тўлиқ модернизация қилиниб, замонавий агрегатлар ўрнатилди. Бу нафақат энергия сарфини камайтиради, балки иншоотнинг умумий фойдаланиш муддатини узайтиради. Видеокузатув тизимларига сунъий интеллект элементларининг киритилиши эса объектларни нафақат табиий офатлардан, балки ташқи хавфлардан ҳам ҳимоя қилиш даражасини янги босқичга олиб чиқди. Ягона вазиятлар марказининг ишга туширилиши барча маълумотларни бир нуқтада жамлаш ва тезкор қарорлар қабул қилиш тизимини шакллантирди.

Гидpотехника иншоотларининг хавфсизлиги декларацияси ҳар бир объектнинг ишончлилик даражасини белгиловчи асосий ҳужжат бўлиб қолмоқда. Жиззах вилоятидаги кичик ГЭСлар ва сув иншоотлари ҳам ушбу қатъий стандартлар асосида фаолият юритмоқда. Инвестициявий лойиҳалар доирасидаги модернизация ишлари ишлаб чиқарилаётган энергиянинг таннархини пасайтиришга ва экологик тоза "яшил" энергия улушини оширишга хизмат қилади. Бу эса ҳудуднинг иқтисодий жозибадорлигини оширадиган омиллардан биридир.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистоннинг гидроэнергетика соҳасидаги ислоҳотлари фақатгина рақамлардаги ўсиш эмас, балки миллионлаб инсонлар хавфсизлиги ва экологик барқарорлик кафолатидир. Жиззах вилояти аҳолиси учун бу тизимли янгиланишлар кундалик ҳаётда узлуксиз электр таъминоти ва хавфсиз яшаш муҳити сифатида намоён бўлади. Технология ва табиат уйғунлигини таъминлашга қаратилган бундай стратегик ёндашув келгусида сув танқислиги шароитида ҳам соҳанинг барқарор ишлашини таъминлайди. Сизнингча, сув омборларини тўлиқ рақамлаштириш келажакдаги сув инқирозларининг олдини олишда асосий ечим бўла оладими?

Сурхондарёда ёз ҳар йили аввалгидан иссиқроқ бўлаётгандек. Баҳорда ер намдек кўринади, аммо июнга бориб каналлардаги сув камаяди. Фермерлар далага чиқиб, осмон ва сув тақсимотига қараб мавсум тақдирини ҳисоблайди. Қишлоқ хўжалиги эса ҳанузгача мамлакат сув ресурсларининг 90 фоиздан ортиғини қамраб олмоқда.

Сув, Ўзбекистон учун шунчаки ресурс эмас. Бу иқтисодий барқарорлик, озиқ-овқат хавфсизлиги ва миллионлаб аҳолининг даромади билан бевосита боғлиқ масала сифатида алоҳида эътиборга олинади. Шу сабабли сўнгги йилларда сувни тежайдиган технологияларни жорий этиш давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланди.

Аммо бу ислоҳотлар реал самарани бермоқдами ёки тизим ичидаги муаммолар сувни тежовчи технологияларни жорий қилишни секинлаштиряптими?

Сувни тежайдиган технологияларни жорий қилиш бўйича ривожланган хорижий давлатларнинг, жумладан, Туркия, Хитой, Австралия, АҚШ ва бошқа давлатларнинг илғор тажрибаларини жойларга бориб ўрганган ҳолда республикамизда томчилатиб, ёмғирлатиб ва дискрет каби усулларда суғориш, шунингдек, ерларни лазер ускунали ер текислагичлар билан текислаш технологияларини жорий қилишни устувор вазифа сифатида танлаб олинган.

2018 йилгача республика бўйича сувни тежайдиган технологиялар жорий қилинган майдонлар 28 минг гектарни ташкил қилган бўлса, 2022-йилга келиб, бу кўрсаткич 1 млн гектарга етган.

2022 йилда республика бўйича жами 398,4 минг гектарда томчилатиб, 31,0 минг гектарда ёмғирлатиб, 16,3 минг гектарда дискрет суғориш технологиялари жорий қилинди ҳамда 451,9 минг гектар майдонлар лазер ускунаси ёрдамида текисланган.

Шу билан бирга, 73,0 минг гектарда эгилувчан қувурлар, 36,0 минг гектарда эгатга плёнка тўшаб суғориш ишлари амалга оширилган.

Ушбу технологиялар жорий қилинган майдонларда сувни 40–50 фоизга, минерал ўғитларни 25–30 фоизга, ёқилғи-мойлаш материалларини 30–35 фоизга, иш ҳақини 25 фоизга камайтириш, шунингдек, ҳосилдорликни, жумладан пахтачиликда 30 фоизгача ошириш имконини берган.

Тўрткўл туманидаги “Қўшназар Пахтакор” фермер хўжалиги 2022 йилда 10,6 га пахта майдонида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш орқали 81 тс ҳосил олган.

Касби туманидаги “Эргаш бобо Бекбодов” фермер хўжалиги эса 22 га пахта майдонидан ушбу технология орқали биринчи теримнинг ўзида 50 ц ҳосил олишга эришган.

Сайхунобод туманидаги “Шомирзабой” фермер хўжалиги 2020–2021 йиллар давомида жами 100 га пахта майдонларида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиб, ҳосилдорликни 25 тс-дан 35 тс-га оширишга эришган бўлса, Каттақўрғон туманидаги “Дил Алишер” фермер хўжалиги томонидан 2021 йилда 14 га пахта майдонларида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш орқали биринчи йилда 44 тс, жорий йилда эса 61 ц ҳосил олишга эришган.

Давлат томонидан бу лойиҳа қандай қўллаб-қувватланди?

2019 йилдан бошлаб давлат сувни тежайдиган технологияларни молиявий рағбатлантириш механизмини йўлга қўйди. Томчилатиб суғориш учун 12 млн сўмгача субсидия, ёмғирлатиб суғориш учун 9 млн сўм, дискрет тизим учун 4 млн сўм ажратилмоқда.

Ер солиғидан 5 йилга озод қилиш, кредит муддатини узайтириш, кредит фоизининг бир қисмини қоплаш каби имтиёзлар ҳам жорий этилган.

2019–2022 йилларда юзлаб миллиард сўм субсидия ажратилди. Фақат 2021 йилнинг ўзида томчилатиб суғориш учун 754,4 миллиард сўм ажратилган.

Аммо ўрганишлар натижасида айрим майдонларда технологиядан фойдаланилмагани аниқланиб, 50 миллиард сўмдан ортиқ маблағ қайтарилган.

Демак, масала нафақат молиялаштиришда, балки назорат ва ижро механизмларида ҳам боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистон ҳукмати томонидан мавжуд сув ресурсларидан тежамли ва самарали фойдаланиш юзасидан тизимли чоралар кўрилишга қартилган бир қанча қарорлар ва фармонлар эълон қилинди.

2019 йилга қадар сув тежовчи технологияларни жорий қилган қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларга ҳеч қандай имтиёзлар берилмаган бўлса, 2019 йилдан бошлаб республикамизда сувни тежайдиган технологияларни жорий этишни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш бўйича янги тизим – субсидия ажратиш механизми йўлга қўйилди.

Бугунги кунга қадар ушбу йўналиш бўйича Ўзбекистон Республикаси Президентининг 5 та (ПҚ-4087, ПҚ-4099, ПҚ-4919, ПҚ-144, ПҚ-107-сон) қарорлари қабул қилинган бўлиб, ушбу қарорларнинг барчаси қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш, уларга енгиллик яратиш мақсадида йилдан-йилга такомиллаштириб борилди.

Мисол учун, бугунги кунда сувни тежовчи технологияларни жорий қилган тадбиркорларга давлат томонидан қуйидаги имтиёзлар қўлланилмоқда.

1. Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқарувчиларига томчилатиб суғориш технологияси жорий қилинган пахта майдонлари учун 12 млн сўмгача, ёмғирлатиб суғориш технологияси жорий этилган майдонларга 9 млн сўмгача, дискретли суғориш жорий қилинган майдонларга 4 млн сўмгача субсидия ажратиб берилмоқда.
   
2. Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларга 10 гектардан кам бўлмаган, сувни тежайдиган суғориш технологиялари жорий этилган пахта ва бошоқли дон экин майдонларида қайта тикланувчи энергия манбалари ускуналаридан фойдаланилса, сотиб олиш харажатларининг 50 фоизигача, бироқ 100 млн сўмдан ортиқ бўлмаган миқдори ҳамда кўчма генераторлар ускуналарини сотиб олиш харажатларининг 30 фоизигача, бироқ 30 млн сўмдан ортиқ бўлмаган миқдорда субсидия ажратиш тизими жорий қилинди.
   
3. Солиқ кодексининг 367-моддасига асосан томчилатиб суғориш тизими жорий қилинган ер майдонлари 5 йил муддатга ер солиғидан озод этилган.
   
4. Сувни тежайдиган технологиялар жорий қилинган майдонлар камида 5 йил мобайнида мақбуллаштирилмаслиги, ер участкаси ёки унинг бир қисми давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилишига эса фақатгина ердан фойдаланувчи розилиги асосида сарф этилган маблағларнинг ўрни тўлиқ қопланганидан сўнггина рухсат этилиши белгиланган.
   
5. Сув тежовчи технологияларни жорий қилиш бўйича тижорат банклари томонидан ажратилаётган кредитлар муддати 3 йилдан 5 йилга узайтирилди ҳамда мазкур мақсадлар учун аввал берилган кредитлар ҳам ушбу муддатга қайта расмийлаштирилмоқда.
   
6. Технологияни жорий қилиш мақсадида олинган тижорат банк кредитларининг 7 фоизли пункти тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш жамғармаси томонидан тўлаб берилади.
   
7. Сувни тежайдиган технологиялар жорий қилинган майдонларга сув ҳисоблагич қўйилганда сув солиғидан 30 фоиз имтиёз қўлланилади.
   

Сувни тежайдиган суғориш технологияларини жорий қилган қишлоқ хўжалиги корхоналарига 2019 йилда 137,9 млрд сўм, 2020 йилда 251,6 млрд сўм субсидия маблағлари ажратилган бўлса, 2021 йилдан бошлаб давлат буджетидан субсидиялар ажратиш миқдори технологиянинг сифат кўрсаткичидан келиб чиқиб ҳисоблаш тартиби белгиланди ва 2021 йилнинг ўзида 899,4 млрд сўм, 2022 йилда 175,7 млрд сўм субсидия ажратиб берилган.

Субсидия маблағларидан фойдаланилиш ўз самарасини бердими?

Республикада 2021 йилда 93,9 минг гектар пахта майдонларида жорий қилинган томчилатиб суғориш технологияси учун Давлат буджетидан белгиланган тартибда 754,4 млрд сўм субсидия маблағлари ажратилган.

Ўрганиш давомида технологиядан фойдаланмаган ҳолатлари аниқланганда, ажратилган субсидиядан 50,48 млрд сўм (6,4 минг гектар учун) белгиланган тартибда Давлат буджетига қайтарилган.

Бу эса, ўз навбатида, 6 400 гектар майдонда сувни тежайдиган суғориш технологияларидан фойдаланилмасдан қолишига сабаб бўлган.

Жумладан, Қорақалпоғистон Республикасида “Алламуратов Женис” фермер хўжалигининг 20 га, Фарғона вилоятида “Қайрағоч ҳосилдор” фермер хўжалигининг 20 га, Тошкент вилоятида “Ҳайдарқулов Улуғбек” фермер хўжалигининг 25 га, Самарқанд вилоятида “Қўчқор Маҳкамаов” фермер хўжалигининг 14 га, Хоразм вилоятида “Рашид Нурметов” фермер хўжалигининг 15,5 га, Бухоро вилоятида “Лазиз жўра” фермер хўжалигининг 20 га майдонида мазкур технологиядан фойдаланилмаган.

2022 йилда 17,2 минг гектар пахта майдонлари учун Давлат буджетидан 71,3 млрд сўм (50 фоиз) субсидия маблағлари ажратиб берилган. Бироқ, тегишли ташкилотлар томонидан субсидия маблағларини ажратиш ҳолатлари бўйича назорат тизимининг (1 йилда 2–3 марта) ҳаддан зиёд ошириб юборилиши натижасида, субсидия ажратишга кўмаклашувчи туман ва ҳудудий ишчи гуруҳлар томонидан талабгорга хулоса бериш ишлари асоссиз кечиктирилишига ёки умуман хулоса бермасликка сабаб бўлиши билан бир қаторда, сув тежовчи технологияларни жорий қилиш истагини билдирган ташаббускорларда Давлат томонидан берилаётган имтиёзларга ишончсизлик пайдо бўлган.

2021 йилда ажратилган субсидия маблағлари бўйича тегишли ташкилотлар томонидан 2 йил давомида ўрганиш олиб борилганлиги сабабли, ўтган йилда 2021 йилга нисбатан ўртача 5 баробар кам майдонга субсидия маблағлари ажратилган.

2022 йилда 53,3 минг гектар пахта майдонларида томчилатиб суғориш технологияси жорий қилинган бўлса-да, туман ва ҳудудий ишчи гуруҳлар томонидан 17,2 минг гектар (32 фоиз) майдон учун хулоса берилган ва субсидия маблағлари ажратилган.

Тошкент вилояти Бекобод туманида фаолият юритувчи, исмини ошкор этишни истамаган фермер томчилатиб суғориш тизимини жорий қилишда жиддий молиявий йўқотишга учраганини айтади. Унинг дала майдони оқар сув чиқиши қийин бўлган ҳудудда жойлашган.

Фермернинг сўзларига кўра, у 2023 йил апрел ойида путрадчи МЧЖ билан 40 гектар ерга сув тежовчи технология ўрнатиш бўйича 1 миллиард сўмлик шартнома тузган. Пудратчи 500 миллион сўм маблағни олган, бироқ атиги 18,5 гектар майдонга чала тарзда томчилатиб суғориш тизимини ўрнатиб берган.

“Шартномага кўра, тизим бир ой ичида тўлиқ ишга туширилиши керак эди. Аммо улар ишни чўзиб, фақат 1 август куни ишга тушириб берди. Орадан бир ҳафта ўтмай тизим ишламай қолди — босим бўлмади, сув етиб бормади. Бир неча бор қўнғироқ қилдик, келиб тузатиб беришларини сўрадик. ъХўпъ дейишди, лекин келишмади. Ваҳоланки, шартномада бир йил давомида техник хизмат кўрсатиш белгиланган эди”, — дейди фермер.

Унинг таъкидлашича, пудратчи ташкилот ҳатто қурилмани топшириш далолатномасига ҳам имзо қўймаган. Фермер туман қишлоқ хўжалиги бўлими мутахассисларини чақириб, тизим ишламаётганини расмий равишда кўрсатган, шунингдек туман ва вилоят ҳокимлигига ҳамда прокуратурага бир неча бор мурожаат қилган. Бироқ у ҳозирча амалий натижа бўлмаганини айтади.

Айни пайтда у банкдан олинган кредитни тўлашга мажбур бўлаётганини билдиради. “Томчилатиб суғориш кампаниясида куйиб қолган фақат мен эмасман”, — дейди у.

Хавфсизлик нуқтаи назаридан исми сир қолиши шарти билан анҳор.узга гапирган фермерлардан бири вазиятни шундай тасвирлайди.

“Масалан, битта фермерга 20 гектар ерга 500 миллион сўмлик томчилатиб суғориш тизими ўрнатиб берамиз, дейишди. Ҳар гектарига 25 миллион сўмдан. Кредит олиш учун банкка ўзим кафиллик қиламан, хоҳламасанг ўзинг гаров қўйиб олавер, дейишди. Биз рози бўлмасак, ҳокимият вакиллари ъПрезидент қарори бор, барибир қиласанъ деб босим қилганини айтишди. Натижада мажбуран шартнома тузиб, ҳар гектарига 25 миллион сўмдан кредит олдик. Ускуналарни олиб келишди, лекин ўрнатиб, ишга тушириб бермади. Энди эса ишламаган ускунанинг ҳам кредитини, ҳам фоизини тўлашга мажбур бўляпмиз”.

“Тезкор ўтасан, бўлмаса ер масаласи кўрилади” — Деновдаги фермерлар нима дейди?

Сурхондарё вилоятининг Денов туманида фаолият юритаётган айрим фермерлар сув тежовчи технологияларни жорий этиш жараёни кўнгилли эмас, маъмурий босим остида кечаётганини айтмоқда.

Исми очиқланмаслик шарти билан суҳбатлашган фермерлардан бири шундай дейди:

“Бизни ички ишлар бўлимига чақиришди. Тезкорлик билан томчилатиб суғориш технологиясига ўтасан, дейишди. Бўлмаса ерингни ҳам олиб қўйишлари мумкинлиги ҳақида огоҳлантиришди.”

Фермернинг айтишича, технологияни жорий этишнинг ўзи муаммо эмас. Муаммо, жараённинг мажбурий тус олганида.

“Томчилатиб суғориш кераклигини тушунамиз. Лекин кредит олиш, ускунани ўрнатиш, тизимни ишга тушириш – ҳаммаси маблағ ва вақт талаб қилади. Шароитни ҳисобга олмасдан босим қилиш тўғрими?”

Яна бир Деновлик фермер эса ер ажратиш ва мақбуллаштириш жараёнлари билан боғлиқ хавотирини яширмади:

“Технологияни ўрнатишга тайёрмиз. Лекин электр барқарор эмас, сув босими етарли эмас. Шундай шароитда мажбур қилиш — хавфли. Чунки кредит оламиз, кейин тизим ишламаса қарз билан қоламиз. Давлатдан субсидия олиш ҳам қийин жараён.

Сув тежовчи технологияларни жорий қилишдаги фермерлар қандай муаммоларга дуч келинмоқда?

1.Бугунги кунга қадар республикамизда 398,4 минг гектар майдонда (221,9 минг гектар пахта майдонларида) томчилатиб, 31 минг гектар майдонда ёмғирлатиб суғориш технологиялари жорий қилинган бўлса, ҳозирда 37,1 минг гектар (17 фоиз) пахта майдонларида технология яроқсиз ҳолатга келганлиги сабабли анъанавий усул билан суғорилмоқда. Бунда, сув тежовчи технологияларни жорий қилиб, экин майдонларини анъанавий усулда суғорган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларга фойдаланилган сув учун тўловлар табақалаштирилмаганлиги сабаб бўлмоқда.

1. Сув тежовчи технологияларни жорий қилишдан фермер хўжаликларининг манфаатдорлиги пастлигича қолмоқда. Бунда ҳар бир ҳудуд учун режа-топшириқ ўрнатиш, жараённи ҳокимлар орқали назорат қилиш, кўрсаткичларга иқтисодий самарадорлик билан эмас, балки бюрократия воситалари орқали эришилмоқда.
   
2. Тижорат банклари томонидан сув тежовчи технологияларни жорий қилиш учун кредит фоиз ставкалари юқори ҳамда кредит маблағлари ажратиш механизми мураккаблигича қолмоқда. Бунда сув тежовчи технологияларни жорий қилувчи талабгорлардан ортиқча ҳужжатлар (гувоҳнома, баланс, низом, кафиллик берувчи ташкилотнинг йиғилиш баёни, аудит хулосаси ва ҳ.к.) талаб қилиниши.
   
3. Давлат бюджетидан ажратилаётган субсидия маблағларининг самарадорлиги паст. Бунда ажратилаётган субсидия маблағлари деярли кредит маблағларининг фоизларини қоплашга йўналтирилмоқда. Бу эса, ўз ўрнида, талабгорларнинг иқтисодий самарадорлигига салбий таъсир кўрсатмоқда.
   
4. Давлат бюджетидан субсидия маблағлари ажратилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларига тегишли органлар томонидан назорат механизмининг юқорилиги. Бунда сув тежовчи технологияларни жорий қилиб, субсидия маблағларини олган талабгорлар суғориш мавсуми якунлангандан сўнг ҳам мониторинг қилиниб, субсидия маблағларини қайтариш ишлари амалга оширилмоқда. Бу эса, ўз навбатида, давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тартибига ишончсизликни келтириб чиқармоқда.
   
5. Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларида сув тежовчи технологияларни жорий этиш ҳамда фойдаланиш бўйича билим ва кўникмаларининг пастлиги қолмоқда. Бу эса натижа самардорлигини камайишига олиб келмоқда.
6. Сув тежовчи технологияларни жорий қилишда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларининг фақатгина молиявий ҳолати инобатга олинмоқда. Бу эса, ўз навбатида, фермер хўжаликларининг инфратузилмасини (электр ва сув таъминоти) инобатга олмай, тарқоқ ҳолда технология жорий этилиб нархининг ортиши ҳамда суғориш мавсумида кафолатли сув билан таъминланмаслигига сабаб бўлмоқда.

Мутахассислар бу муаммога қандай ечим таклиф қилишмоқда?

1. Сув тежовчи технологияларни жорий қилишга фермер хўжаликларининг манфаатдорлигини ошириш, бунда ҳудудларда сув тежовчи технологияларни жорий қилиш орқали юқори ҳосилдорликка эришган ҳамда давлат томонидан берилган имтиёзлардан тўлиқ фойдаланган ҳолда иқтисодий самарадорликка эришган фермер хўжаликларини қўллаб-қувватлаш механизмини ишлаб чиқиш.

2. Сув тежовчи технологияларни жорий этувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларга тижорат банклари томонидан 0 фоиз ставкасида кредит маблағларини ажратиш ҳамда улар учун алоҳида кредит сиёсатини ишлаб чиқиш. Бунда асосий эътиборни фермер хўжаликлари ва таъминотчи корхоналар ўртасида расмийлаштириладиган пудрат шартномалари ҳамда лойиҳа-смета ҳужжатлари ва қурилиш-монтаж ишлари муддатларига қаратиш зарур.

3. Давлат буджетидан ажратиладиган субсидия маблағлари миқдорини ошириш ҳамда келгусида технологиядан фойдаланиб самарадорликка эришган талабгорларни қўшимча қўллаб-қувватлаш механизмини ишлаб чиқиш.

4. Давлат бюджетидан субсидия маблағлари ажратилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчилари фаолиятига соҳа мутахассислари иштирокисиз тегишли органлар томонидан назорат қилинишига чек қўйиш. Бунда ҳудудларнинг суғориш мавсумига алоҳида эътибор қаратиш, хусусан технологиядан фойдаланиш ҳолатини фақатгина суғориш мавсумида мониторингини юритиш лозим.

5. Cув тежовчи суғориш технологияларини жорий қилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчилари ва ушбу йўналишда фаолият кўрсатувчи мутахассисларни тайёрлаш ишларига халқаро ташкилотларнинг грант маблағларини жалб этган ҳолда илғор хорижий давлатларда (Туркия, Исроил ва Хитой давлатлари) ўқитиш ишларини ташкил этиш.

6. Cув тежовчи технологияларни жорий этишда талабгорларнинг биринчи навбатда молиявий ҳолатини эмас, балки “бир канал – бир тизим” тамойили асосида яхлит ҳудудлар танланиб, тизимли-гидрографик тамойил асосида жорий қилишни амалга ошириш.

Аброр Курбонмуратов

журналист

2025 йил якунларига кўра, Жиззах вилояти Ўзбекистоннинг тарихий марказлари ҳисобланган Самарқанд, Бухоро ва Хоразм вилоятларини ортда қолдириб, хорижий фуқаролар доимий яшаш учун кўчиб келаётган истиқболли ҳудудлардан бирига айланди. Статистика агентлиги маълумотларига кўра, ўтган йили вилоятга 12 нафар хорижлик резидент сифатида келган бўлса, бу кўрсаткич Самарқанд ва Қашқадарёда атиги 2 нафарни, Бухорода эса 11 нафарни ташкил этган. Ушбу динамика Жиззахнинг нафақат қишлоқ хўжалиги, балки замонавий индустриал хаб сифатида шаклланаётганидан ва унинг инвестициявий муҳити халқаро доирада эътироф этилаётганидан далолат беради.

Ушбу ҳолатни чуқурроқ таҳлил қилиш учун фактчекинг усулини қўллаймиз. Даъво шундан иборатки, Жиззах вилояти хорижликларни жалб қилиш бўйича анъанавий туристик ҳудудлардан ўзиб кетди. Миллий статистика қўмитаси (ҳозирда Статистика агентлиги) расмий маълумотлари буни тасдиқлайди: мамлакатга келган жами 1 159 нафар хорижий фуқаронинг ҳудудлар кесимидаги тақсимотида Жиззах Навоий билан бир хил (12 нафар) натижа қайд этган. Рақамлар тўлиқ мос келади ва хулоса шуки, вилоятнинг иқтисодий стратегияси демографик таркибга бевосита таъсир кўрсата бошлади.

Мутахассисларнинг фикрича, бундай ўзгаришнинг бош омили — вилоятда амалга оширилаётган "Жиззах" эркин иқтисодий зонаси ва бошқа йирик саноат лойиҳаларидир. Ўзбекистон Республикаси Инвестициялар, саноат ва ташқи савдо вазирлиги ҳисоботларига кўра, ҳудудда автомобильсозлик ва юқори технологияли ишлаб чиқариш тармоқларига хорижий сармоядорлар билан бир қаторда юқори малакали мутахассислар ҳам жалб этилмоқда. Реал ҳолатни кўриб чиқадиган бўлсак, масалан, йирик автомобиль заводи ёки кимёвий кластернинг ишга тушиши ушбу лойиҳаларни бошқариш учун хорижий экспертларнинг оилалари билан кўчиб келишига сабаб бўлади. Айнан шундай корпоратив миграция Жиззахнинг статистик устунлигини таъминламоқда.

Шу билан бирга, транспорт ва муҳандислик-коммуникация инфратузилмасининг ривожланиши ҳам муҳим роль ўйнайди. "Ўзбекистон темир йўллари" АЖ маълумотларига кўра, юқори тезликдаги поездлар қатновининг йўлга қўйилгани ва вилоятнинг географик жиҳатдан қулай жойлашуви яшаш ва бизнес юритиш учун қулайлик яратади. Самарқанд ва Бухоро каби шаҳарлар асосан сайёҳлик миграциясига таянса, Жиззах барқарор иқтисодий резидентликни таклиф этмоқда. Бу эса ижтимоий ва иқтисодий ислоҳотларнинг маҳаллий даражадаги амалий самарасидир.

Хулоса қилиб айтганда, Жиззах вилоятининг миграция жозибадорлиги ортиши ҳудуднинг янги иқтисодий қиёфаси шаклланаётганини кўрсатади. Гарчи мутлақ сонлар ҳозирча катта бўлмаса-да, тенденция вилоятнинг салоҳиятини белгилаб бермоқда. Эндиликда маҳаллий бошқарув органлари ва тадбиркорлар олдида ушбу хорижий мутахассислар ва инвесторлар учун янада қулай ижтимоий муҳит яратиш вазифаси турибди. Сизнингча, Жиззах яқин йилларда Тошкент шаҳри каби йирик халқаро марказлар билан рақобатлаша оладими?

Ўзбекистон автомобиль бозорида ўн йиллар давомида кузатилган монопол барқарорлик даври ўз ниҳоясига етмоқда. 2026 йилнинг дастлабки икки ойи якунларига кўра, бозорнинг анъанавий етакчилари бўлмиш Cobalt ва Damas моделларига бўлган талаб пасайган бир шароитда, электромобиллар сегменти, хусусан BYD Yuan Up моделининг сотуви олти баробардан зиёдга ошди. "Ўзавтосаноат" ва расмий дилерлар маълумотларига кўра, жорий йилнинг январ-феврал ойларида жами 57 512 дона автомобил сотилган бўлиб, бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 14,1 фоизлик ўсишни кўрсатмоқда. Бироқ бу ўсиш UzAuto Motors ҳисобига эмас, балки муқобил энергия манбаларида ишловчи транспорт воситалари ва маҳаллий ADM Jizzakh заводи маҳсулотлари ҳисобига шаклланмоқда.

Бозор конъюнктураси: UzAuto Motors улушининг қисқариши

Кўп йиллар давомида бозорнинг 90 фоиздан ортиқ қисмини назорат қилган UzAuto Motors компаниясининг мавқеи заифлашишда давом этмоқда. Ҳисобот даврида миллий ишлаб чиқарувчининг бозордаги улуши 82,4 фоиздан 79,3 фоизгача тушди. Бу рақамлар шунчаки статистика эмас, балки истеъмолчи кайфиятининг тубдан ўзгарганини ифодалайди.

Айниқса, Chevrolet брендининг қиммат сегменти — Malibu, Captiva, Equinox ва Traverse каби моделларига талабнинг кескин камайгани эътиборга молик. Истеъмолчилар ушбу нарх тоифасида кўпроқ замонавий технологик ечимларга эга бўлган гибрид ёки тўлиқ электр юритгичли автомобилларни афзал кўришмоқда. Шу билан бирга, Tracker ва Onix моделлари сотувида ўсиш сақланиб қолган бўлса-да, бу умумий пасайиш тенденциясини тўхтатиб қола олмайди.

Фактчекинг: Рақамлар ва манбалар таҳлили

Вазиятни холис баҳолаш учун тақдим этилган маълумотларни фактчекинг фильтридан ўтказамиз:

• Даъво: Электромобиллар сегментида кескин ўсиш кузатилган, Yuan Up савдоси 6 баробарга ошган.

• Манба: "Ўзавтосаноат" расмий ҳисоботлари ва BYD Uzbekistan Factory маълумотлари.

• Таҳлил: BYD компаниясининг Ўзбекистондаги расмий улуши 5,7 фоиздан 8 фоизга кўтарилган. Сотувлар ҳажми 2 862 донадан 4 621 донага етган. Yuan Up моделининг оммалашишига унинг ҳамёнбоп нархи ва шаҳар шароити учун қулай кроссовер форматида экани сабаб бўлмоқда.

• Хулоса: Даъво асосли. Истеъмолчилар ёнилғи тежамкорлиги ва солиқ имтиёзлари сабабли электромобилларга ўтмоқда.

ADM Jizzakh ва Kia Sonet: Вилоят иқтисодиётидаги янги драйвер

Жиззах вилоятида жойлашган ADM Jizzakh заводи учун 2026 йилнинг боши муваффақиятли келди. Kia, Chery ва Haval брендларини бирлаштирган ушбу корхонанинг бозордаги улуши 12,5 фоизга етди. Айниқса, Kia Sonet модели Chevrolet бўлмаган автомобиллар ичида энг кўп сотиладиган моделга айланди.

Бу ҳолат Жиззах вилоятининг нафақат саноат хаби, балки мамлакат автомобил бозорини шакллантирувчи асосий нуқталардан бирига айланганини кўрсатади. Маҳаллий ишлаб чиқаришнинг кенгайиши ва дилерлик тармоқларининг ривожланиши натижасида 7 202 дона автомобил айнан ушбу завод томонидан бозорга чиқарилди.

Нима учун талаб ўзгарди? Эксперт фикри ва контекст

Автомобил бозори таҳлилчилари талабнинг трансформациясини учта асосий омил билан изоҳлашади:

1. Инфратузилма ва қувватлантириш шохобчалари: Ўзбекистон бўйлаб, хусусан магистрал йўлларда электромобилларни қувватлантириш станцияларининг кўпайиши "масофа қўрқуви"ни бартараф этди.

2. Нарх ва сифат мутаносиблиги: Анъанавий Cobalt ёки Damas моделларининг техник жиҳатдан маънавий эскиргани фонида, хитой бренди остидаги электромобиллар таклиф қилаётган футуристик дизайн ва интеллектуал тизимлар ёш авлод харидорларини кўпроқ жалб қилмоқда.

3. Эксплуатация харажатлари: Бензин нархининг ўзгарувчанлиги шароитида электр энергиясидан фойдаланиш иқтисодий жиҳатдан фойдалироқ бўлиб қолмоқда.

Мантиқий хулоса ва истиқболлар

Ўзбекистон автомобил бозори энди аввалгидек "ёпиқ макон" эмас. Истеъмолчиларда танлов имконияти пайдо бўлди ва улар бу имкониятдан фаол фойдаланишмоқда. Cobalt ва Damas сотувининг пасайиши — бу миллий автосаноат учун ҳавотирли сигнал эмас, балки бозорнинг соғломлашиши ва рақобат муҳити шаклланаётганининг белгисидир.

Келажакда UzAuto Motors ўз моделларини янгилаши ёки электромобиллар ишлаб чиқаришни жадаллаштириши керак бўлади. Акс ҳолда, BYD ва ADM Jizzakh каби тезкор мослашувчан ўйинчилар бозорни тўлиқ эгаллаб олиши ҳеч гап эмас. Сизнингча, анъанавий автомобиллар электромобиллар билан рақобатда қанча вақт бардош бера олади? Бу борада сизнинг танловингиз қайси: синовдан ўтган Cobalt ёки инновацион Yuan Up?

Жиззах шаҳрида «Ўрта шаҳарларни комплекс ривовижлантириш» лойиҳаси доирасида жами 40 километрдан ортиқ мазурдаги эскирган ичимлик суви тармоқлари

Эски тизимдан замонавий ечимлар сари

Жиззах шаҳрининг ичимлик суви тизими ўн йиллар давомида эксплуатация қилиниши натижасида техник жиҳатдан эскирган эди. Статистик маълумотларга кўра, эскирган қувурлардаги носозликлар сабабли етказиб берилаётган сувнинг муайян қисми истеъмолчига етиб бормасдан йўқотиларди. 27,4 км ва 12,5 км узунликдаги магистрал тармоқларнинг янгиланиши нафақат сув босимининг барқарорлигини таъминлайди, балки энергия тежамкорлигини ҳам оширади.

Бугунги кунга қадар 26,5 км масофадаги марказий тармоқлар тўлиқ янгиланди. Бу жараёнда халқаро стандартларга жавоб берадиган, коррозияга чидамли ва хизмат қилиш муддати узоқ бўлган замонавий қувурлардан фойдаланилмоқда. Лойиҳанинг муҳим жиҳати шундаки, у нафақат қурилиш, балки бошқарув тизимини ҳам рақамлаштиришни назарда тутади.

Халқаро ҳамкорлик ва инвестициявий асослар

Ушбу ислоҳотлар Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Жаҳон банки иштирокида «Ўрта шаҳарларни комплекс ривожлантириш» лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори (ПҚ-4067-сон) ҳамда соҳага оид бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ижроси доирасида амалга оширилмоқда. Жаҳон банкининг молиявий кўмаги ва Туркиянинг «Faysel» компаниясининг муҳандислик тажрибаси лойиҳанинг сифатли бажарилишига кафолат бўлмоқда.

Мутахассисларнинг фикрича, бу каби йирик лойиҳалар маҳаллий бошқарув тизимига хорижий технологияларни олиб кириш билан бир қаторда, шаҳарнинг инвестициявий жозибадорлигини ҳам оширади. Ичимлик суви ва канализация тизими ривожланган ҳудудда тадбиркорлик субъектлари, айниқса, хизмат кўрсатиш соҳаси ва саноат корхоналари фаолияти учун қулай муҳит юзага келади.

Ижтимоий ва иқтисодий самарадорлик таҳлили

Лойиҳа якунлангач, кутилаётган натижаларни бир нечта йўналишда таҳлил қилиш мумкин:

1. Санитария-эпидемиологик ҳолат: Тоза ичимлик суви таъминоти аҳоли ўртасида юқумли касалликларнинг олдини олишда бош омил ҳисобланади. 150 минг аҳоли учун бу — саломатлик кафолати демакдир.

2. Техник йўқотишларни камайтириш: Эски қувурлардаги сув сизиб чиқиши кўрсаткичи тизимдаги умумий сув ҳажмининг 30-40 фоизигача етиши мумкин эди. Янги тармоқлар бу рақамни минимал даражага туширади.

3. Ресурс тежамкорлиги: Сув йўқотишларининг камайиши насос станцияларининг ортиқча юкламасиз ишлашига ва натижада электр энергияси сарфининг қисқаришига олиб келади.

Шунингдек, "Ўзсувтаъминот" АЖ маълумотларига кўра, соҳани модернизация қилишда СКАДА (SCADA) каби масофавий бошқариш тизимларининг жорий этилиши авариявий ҳолатларни тезкор аниқлаш ва бартараф этиш имконини беради.

Лойиҳанинг босқичма-босқич давомийлиги

Қурилиш-монтаж ишлари қатъий белгиланган жадвал асосида олиб борилмоқда. Марказий тармоқларнинг қолган қисмини ётқизиш ва уларни мавжуд тизимга интеграция қилиш ишлари жадал давом этмоқда. Бунда шаҳар архитектураси ва аҳолига ноқулайлик туғдирмаслик мақсадида замонавий муҳандислик ечимлари қўлланилмоқда.

Бу каби тизимли ишлар нафақат Жиззах шаҳрида, балки республиканинг бошқа ҳудудларида ҳам кузатилмоқда. Бироқ, Жиззахдаги лойиҳа ўзининг кўлами ва хорижий пудратчиларнинг иштироки билан алоҳида аҳамиятга эга. Бу шаҳарнинг истиқболдаги ижтимоий-иқтисодий ўсиши учун мустаҳкам пойдевор бўлиб хизмат қилади.

Хулоса ва мулоҳаза

Инфратузилмани янгилаш — бу фақат техник жараён эмас, балки аҳоли фаровонлигига йўналтирилган стратегик қадамдир. Жиззах шаҳридаги сув тармоқларининг янгиланиши тизимдаги сурункали муаммоларга чек қўйиши кутилмоқда. Бироқ, янги тизимни асраб-авайлаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш маданиятини шакллантириш ҳам истеъмолчиларнинг, ҳам мутасаддиларнинг масъулияти бўлиб қолаверади. Сизнингча, ҳудудингиздаги коммунал хизматлар сифатини оширишда яна қайси жиҳатларга эътибор қаратиш лозим?

Жиззах вилоятининг "Aydarko‘l Resort" мажмуасида 2026 йил 25 март куни бўлиб ўтган Иккинчи минтақалараро форум Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги иқтисодий муносабатларнинг локал даражадаги янги босқичини белгилаб берди. Тадбир якунида имзоланган салмоқли ҳужжатлар пакети ва ташкил этилган B2B мулоқотлар икки давлат ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажмини яқин йилларда 1 миллиард долларга етказиш стратегиясининг муҳим бўғини ҳисобланади. Делегацияларга Ўзбекистон Бош вазири ўринбосари Жамшид Хўжаев ҳамда Тожикистон Бош вазири ўринбосари Ҳаким Холиқзода бошчилик қилгани тадбирнинг сиёсий ва иқтисодий мақоми нақадар юқори эканини тасдиқлади. Жиззах, Сурхондарё, Сўғд ва Хатлон вилоятлари ҳокимларининг бевосита иштироки эса ҳамкорликнинг марказий ҳукумат назоратидан ҳудудий ижро даражасига кўчганини англатади.

Мазкур форумнинг иқтисодий аҳамияти шундаки, у анъанавий дипломатик учрашув доирасидан чиқиб, аниқ инвестициявий лойиҳаларга асосланган платформага айланди. Икки давлат ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик бўйича Ҳукуматлараро комиссия маълумотларига кўра, сўнгги йилларда ўзаро савдо айланмаси барқарор ўсиш суръатларини намойиш этмоқда. Жиззахдаги тадбирда ташкил этилган махсус павильонлар ҳудудларнинг саноат салоҳиятини намойиш этиш билан бирга, ишлаб чиқариш занжирини яратиш (co-production) имкониятларини ҳам очиб берди. Хусусан, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, тўқимачилик ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш соҳаларида Сўғд ва Жиззах вилоятлари ўртасидаги технологик интеграция икки томон учун ҳам юқори қўшимча қиймат яратиш имконини беради.

Минтақалараро ҳамкорликнинг ҳуқуқий асослари "Ўзбекистон Республикаси билан Тожикистон Республикаси ўртасида иттифоқчилик муносабатлари тўғрисидаги Шартнома" ва икки давлат раҳбарларининг олий даражадаги келишувларига таянади. Форум доирасида Сурхондарё ва Хатлон вилоятлари ўртасидаги чегараолди савдо зоналарини ривожлантириш масалаларининг муҳокама қилиниши логистик харажатларни камайтиришга хизмат қилади. Экспертларнинг таъкидлашича, транспорт йўлакларини диверсификация қилиш ва божхона тўсиқларини босқичма-босқич камайтириш минтақавий иқтисодиётнинг ташқи шокларга чидамлилигини оширади. "Aydarko‘l Resort"даги учрашувлар давомида эришилган келишувлар нафақат йирик корхоналар, балки кичик ва ўрта бизнес вакиллари учун ҳам бозорга чиқиш имкониятини кенгайтирди.

Таҳлилий нуқтаи назардан қараганда, бундай форматдаги мулоқотлар "Марказий Осиё бешлиги" доирасидаги иқтисодий интеграциянинг кичик моделидир. Икки томонлама инвестициявий лойиҳаларнинг амалга оширилиши янги иш ўринлари яратилиши ва аҳоли даромадларининг ошишига бевосита таъсир кўрсатади. Масалан, Тожикистоннинг саноат ва янги технологиялар вазирлиги ҳамда Ўзбекистоннинг тегишли идоралари ўртасидаги саноат кооперацияси бўйича "Йўл харитаси"нинг ижроси форумда имзоланган ҳужжатлар билан янада мустаҳкамланди. Бу жараёнда рақамли технологиялар ва "яшил" энергия соҳасидаги тажриба алмашинуви ҳам кун тартибидан ўрин олган.

Хулоса қилиб айтганда, Жиззах форуми Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги стратегик шериклик шунчаки декларатив характерга эга эмаслигини, балки аниқ иқтисодий кўрсаткичларга йўналтирилганини кўрсатди. Ҳудудлараро алоқаларнинг фаоллашуви икки қўшни халқнинг фаровонлигини оширишда муҳим локомотив вазифасини ўтайди. Сизнингча, маҳаллий тадбиркорлар қўшни давлат бозорига чиқишда мавжуд имкониятлардан қай даражада самарали фойдаланишмоқда ва бу борада яна қандай тўсиқларни бартараф этиш лозим?

Жиззах вилоятида ичимлик суви ва оқава сув хизматлари учун янги тарифлар белгиланиши ижтимоий тармоқларда кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Хусусан, аҳоли учун ичимлик суви нархининг 1 куб метри учун 4 500 сўм этиб белгилангани вилоятни республика миқёсида энг юқори тарифли ҳудудлардан бирига айлантирди. Вилоят Кенгаши депутатлари томонидан тасдиқланган мазкур қарор соҳадаги модернизация ишлари ва хорижий кредитларни қайтариш зарурияти билан изоҳланмоқда.

Тарифлар динамикаси ва ҳудудий қиёс

Тақдим этилган расмий маълумотларга кўра, Жиззах вилоятида ичимлик суви нархи аҳоли учун 4 000 сўмдан 4 500 сўмга (ҚҚСсиз) ошиши кутилмоқда. Бюджет ташкилотлари ва улгуржи истеъмолчилар учун эса бу кўрсаткич 6 000 сўмдан 10 000 сўмгача кўтарилаётгани кузатилади. Таққослаш учун, Тошкент шаҳрида аҳоли учун тариф 1 400 сўмни, Андижонда 1 650 сўмни ташкил этади.

Жиззахдаги нархларнинг бошқа вилоятлардан сезиларли даражада баландлиги бир нечта омиллар билан боғлиқ:

1. Электр энергияси сарфи: Вилоятнинг географик жойлашуви ва сув манбаларининг узоқлиги сувни юқори босимда етказиб бериш учун катта миқдорда энергия талаб қилади.

2. Инвестиция лойиҳалари: "Ўзсувтаъминот" АЖ маълумотларига кўра, ҳудудлардаги тарифлар халқаро молия институтлари (Осиё тараққиёт банки, Жаҳон банки) иштирокидаги лойиҳаларнинг ўзини оқлаши ва жалб қилинган кредит маблағларини қайтариш графигига асосан шакллантирилади.

3. Операцион харажатлар: Тармоқларнинг эскирганлиги сабабли техник хизмат кўрсатиш ва аварияларни бартараф этиш харажатлари ортиб бормоқда.

Депутатлар назорати ва шаффофлик масаласи

Маҳаллий Кенгаш депутатлари томонидан тарифларнинг маъқулланиши жамоатчиликда эътироз уйғотмоқда. Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йилдаги 309-сонли қарорига мувофиқ, ичимлик суви тарифлари иқтисодий асослантирилган бўлиши ва таннархни қоплаши лозим. Бироқ, истеъмолчилар модернизация учун ажратилган маблағларнинг самарадорлиги ва коррупциявий хавф-хатарлар юзасидан очиқ ҳисобот талаб қилмоқдалар.

Журналистик суриштирувлар ва ижтимоий тармоқлардаги муносабатлар шуни кўрсатадики, аҳоли "нега айнан бизда қиммат?" деган саволга тушунарли иқтисодий жавоб кутмоқда. "Ичимлик суви таъминоти ва оқава сувларни чиқариб юбориш тўғрисида"ги Қонунга кўра, тарифлар белгиланишида ижтимоий ҳимоя тамойиллари ҳам инобатга олиниши шарт.

Истиқбол ва хулоса

Тарифларнинг ошиши тизимни ривожлантириш учун зарур бўлса-да, бу жараён хизмат кўрсатиш сифатининг ошиши билан мутаносиб бўлиши керак. Жиззах вилоятида сув таъминоти тизимининг барқарорлиги кўп жиҳатдан бошқарув самарадорлиги ва маблағларнинг мақсадли сарфланишига боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Бугунги вазият соҳада нафақат нарх ислоҳоти, балки кенг кўламли жамоатчилик назорати ва шаффоф аудит тизимига эҳтиёж борлигини кўрсатмоқда. Истеъмолчи сифатида ҳар бир фуқаро тўлаётган маблағи эвазига сифатли ва узлуксиз таъминот олишга ҳақлидир.

Ўзбекистонда нефть-газ қазиб олиш ҳажмини ошириш бўйича кўрилаётган чора-тадбирларга қарамай, ички бозорда ёқилғи нархи кескин кўтарилиши кузатилмоқда. Жорий йил бошидан буён

Ишлаб чиқариш ва инвестициялар: Рақамлар нима дейди?

Президент матбуот хизмати ва "Ўзбекнефтгаз" АЖ маълумотларига кўра, соҳани модернизация қилиш бўйича белгиланган вазифалар доирасида сезиларли ишлар амалга оширилган. Хусусан:

• 471 квадрат километр майдонда 3D сейсмик қидирув ишлари ўтказилди.

• 11 та янги қудуқ фойдаланишга топширилди.

• 20 та қудуқда капитал таъмирлаш ишлари бажарилди.

• 5 та технологик тадбир амалга оширилиб, қазиб олиш самарадорлигини ошириш кўзда тутилган.

Бироқ, Статистика агентлигининг январ ойидаги ҳисоботида Ўзбекистонда нефть ва газ қазиб олиш ҳажми ўтган йилнинг мос даврига нисбатан камайгани қайд этилган. Бу эса янги ишга туширилган қудуқлар ҳозирча фақат мавжуд пасайиш суръатини секинлаштиришга хизмат қилаётганини, аммо ички талабни тўлиқ қоплаш даражасига чиқмаганини англатади.

Биржадаги сакраш: Нега АИ-92 нархи кўтарилди?

10 март куни Ўзбекистон республика товар-хомашё биржасида (ЎзРТХБ) АИ-92 бензинининг бир тоннаси 12,72 млн сўмдан ошди. Нархларнинг бир кунлик 7,4 фоизлик ўсишига бир нечта омиллар таъсир кўрсатди:

1. Жаҳон нефть нархи: Яқин Шарқдаги геосиёсий вазият туфайли Brent маркали нефть нархи бир баррель учун 100 доллардан ошди. Ўзбекистон бензиннинг бир қисмини ва хомашёни импорт қилиши сабабли, ички бозор жаҳон конъюнктурасига бевосита боғланиб қолган.

2. Таклифнинг камайиши: Биржадаги савдо ҳажми икки баробарга — 3784 тоннадан 1835 тоннагача тушиб кетди. Таклиф камайиши доимо нархнинг сунъий ёки табиий ўсишига олиб келади.

3. Метан заправкалардаги чекловлар: Ҳаво ҳароратининг пасайиши муносабати билан АГТКШлар фаолиятига чеклов ўрнатилиши ҳайдовчиларни оммавий равишда бензинга ўтишга мажбур қилди. Бу эса талабнинг кескин ортишига сабаб бўлди.

Фактчекинг: Нарх ўсиши асослими?

Иқтисодий таҳлилчилар ва жамоатчилик фаоллари томонидан нархларнинг шаклланиши борасида турли фикрлар илгари сурилмоқда.

• Даъво: Жаҳон бозорида нефть нархи тушганда ҳам Ўзбекистонда бензин қимматлашмоқда.

• Манба: Иқтисодчи Отабек Бакировнинг таъкидлашича, 2025 йилда жаҳон котировкалари 25 фоизга арзонлашган даврда ҳам ички бозорда бензин 11,9 фоизга қимматлашган.

• Таҳлил: Расмий маълумотлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда бензин нархи фақат хомашё таннархига эмас, балки монопол тузилмаларнинг маржаси, акциз солиғи ва логистика харажатларига ҳам боғлиқ.

• Хулоса: Нарх ошишида жаҳон бозори "қулай баҳона" бўлса-да, ички бозордаги рақобатнинг пастлиги ва таклифнинг чеклангани асосий драйвер бўлиб қолмоқда.

Жиззах вилояти мисолида: Истеъмолчиларни нима кутмоқда?

Жиззах вилояти каби логистик марказларда бензин нархининг кўтарилиши нафақат шахсий автомобил эгаларига, балки юк ташиш ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари нархига ҳам таъсир қилади. Вилоятдаги кўплаб АГТКШларнинг вақтинчалик ёпилиши натижасида АИ-92 бензинига бўлган талаб кучайган. Нефть-газ соҳасидаги янги қудуқларнинг ишга туширилиши узоқ муддатли истиқболда барқарорлик ваъда қилса-да, қисқа муддатли энергия инқирози даврида истеъмолчилар юқори харажатларга мослашишга мажбур.

Хулоса ва истиқболлар

Ўзбекистон нефть-газ соҳасида ишлаб чиқаришни диверсификация қилиш ва янги конларни ўзлаштириш босқичида турибди. Бироқ, 11 та янги қудуқнинг ишга туширилиши тизимли муаммоларни — импортга қарамлик ва инфратузилмавий етишмовчиликни тез фурсатда ҳал эта олмайди. Бозордаги нархлар барқарорлиги учун нафақат қазиб олишни кўпайтириш, балки биржа савдоларида шаффофликни таъминлаш ва соҳада монополиядан чиқиш жараёнларини тезлаштириш талаб этилади.

Истеъмолчи сифатида биз фақат рақамларга эмас, балки ушбу ислоҳотларнинг ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги реал нархларда акс этишига қараб хулоса чиқаришимиз мумкин.

Ўзбекистон ҳукумати 2026 йилги давлат дастури доирасида сув тақчиллигини бартараф этишнинг радикаль усули — сунъий ёмғир ёғдириш технологиясини жорий этишни бошламоқда. Президент Шавкат Мирзиёев томонидан имзоланган фармонга кўра, жорий йилнинг 1 мартидан бошлаб Франция, Хитой ва Саудия Арабистони тажрибаси асосида пилот лойиҳа ишлаб чиқилади. Ушбу технология табиий ёғингарчилик фонни 10 фоиздан 20 фоизгача ошириши кутилмоқда. Шу билан бирга, мамлакат бўйлаб 10 минг километр очиқ дренажларни ёпиқ тизимга ўтказиш ва 500 минг гектардан ортиқ майдонда сув тежовчи технологияларни жорий этиш орқали йилига 5 миллиард куб метр сувни иқтисод қилиш стратегияси тасдиқланди.

Булутларни "соғиш" технологияси: Илмий асос ва кутиладиган натижалар

Сунъий ёмғир ёғдириш (cloud seeding) — бу булутларга махсус реагентлар (кўпинча кумуш иодиди ёки муз заррачалари) сепиш орқали конденсация жараёнини тезлаштиришдир. Ўзбекистон каби арид (қурғоқчил) иқлимга эга минтақа учун бу технология қишлоқ хўжалигини сақлаб қолишда муҳим аҳамиятга эга.

Лойиҳани амалга ошириш учун Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Фанлар академияси ҳамда Тошкент вилояти ҳокимлиги масъул этиб белгиланган. Таъкидлаш жоизки, 2025 йилда Навоий вилоятининг Конимех туманида Қозоғистоннинг "International Centre of Climate Change Technologies" компанияси билан илк синов қурилмаси ўрнатилган эди. Янги давлат дастури эса бу жараённи тизимли ва илмий асосланган даражага олиб чиқишни назарда тутади.

Фактчекинг: Сунъий ёмғир ва сув тежамкорлиги рақамларда

Жамоатчиликда "сунъий ёмғир қанчалик самарали?" ва "сув тежовчи технологиялар реал натижа берадими?" деган саволлар туғилиши табиий. Келинг, расмий маълумотларни таҳлил қиламиз.

• Даъво 1: Сунъий ёмғир ёғингарчиликни сезиларли оширади.

  • Манба: Давлат дастури тўғрисидаги Президент фармони.

  • Таҳлил: Прогнозларга кўра, ўсиш 10-20 фоизни ташкил этади. Халқаро тажрибада (масалан, БАА ва Саудия Арабистонида) бу кўрсаткич иқлим шароитига қараб 15-30 фоизгача етиши исботланган.

  • Хулоса: Рақамлар реал иқлим моделларига мос келади.

• Даъво 2: Сув тежовчи технологиялар миллиардлаб куб метр сувни тежайди.

  • Манба: Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва сув хўжалиги мутахассислари ҳисоботлари.

  • Таҳлил: 504 минг гектарда томчилатиб, ёмғирлатиб ва дискрет суғориш жорий этилиши 5 млрд куб метр сув тежалишига олиб келади.

  • Хулоса: Бу Ўзбекистоннинг йиллик сув истеъмолининг тахминан 10-12 фоизини ташкил этади, демак, мақсад стратегик жиҳатдан асосли.

Ирригация тизимида инқилоб: Очиқ каналлардан босимли қувурларга

Ўзбекистондаги сув исрофгарчилигининг энг катта қисми очиқ каналлардаги буғланиш ва фильтрация (ерга шимилиб кетиш) ҳисобига тўғри келади. Шу сабабли, ҳукумат 10 минг км дренажларни ёпиқ тизимга ўтказишни режалаштирмоқда.

Биринчи босқичда (1 мартдан) Қашқадарё, Сурхондарё, Бухоро ва Хоразм вилоятларида 3000 км тармоқ ёпиқ тизимга ўтказилади. Жиззах вилояти учун ҳам бу тажриба ўта муҳим, чунки вилоятнинг дашт ҳудудларида сув етказиб бериш занжиридаги йўқотишлар ҳосилдорликка бевосита салбий таъсир кўрсатмоқда.

Алоҳида эътибор Қашқадарёдаги 54,1 км тармоқни шиша толали (стеклопластик) қувурларга ўтказиш лойиҳасига қаратилган. Бу технология сув йўқотилишини деярли нолга туширади ва эксплуатация муддатини узайтиради.

Иқтисодий ва ижтимоий эффект: 744 миллион долларлик инвестиция

Қишлоқ хўжалиги вазири ўринбосари Алишер Шукуровнинг таъкидлашича, 2026 йил якунига қадар соҳага халқаро молия институтларининг 744 млн доллар маблағлари жалб қилинади. Бу маблағлар нафақат технология сотиб олиш, балки ерларни лазерли текислаш (203 минг гектар) каби инфратузилмавий лойиҳаларга сарфланади.

Лазерли текислаш усули сувнинг майдон бўйлаб текис тақсимланишини таъминлайди, бу эса ўз навбатида ҳосилдорликни 15-20 фоизга ошириб, сув сарфини 25 фоизгача камайтиради. Бу Жиззах вилоятининг пахта ва ғаллачилик кластерлари учун иқтисодий жиҳатдан энг фойдали ечимлардан биридир.

Хулоса: Табиатни бошқаришми ёки унга мослашиш?

Ўзбекистоннинг сунъий ёмғир ёғдириш ва ирригацияни модернизация қилиш бўйича қадамлари иқлим ўзгаришига нисбатан фаол адаптация сиёсатидир. 2028 йилга бориб барча суғориладиган ерларнинг 80 фоизида сув тежовчи технологиялар жорий этилиши мамлакат озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашнинг ягона йўли бўлиб қолмоқда.

Бироқ, технологиянинг ўзи кифоя эмас. Сувдан фойдаланиш маданиятини ўзгартириш, ҳар бир томчи сувнинг ҳисобини юритиш ва рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш зарур. Сунъий ёмғир — бу имконият, лекин тежамкорлик — бу мажбуриятдир.

Сизнингча, сунъий ёмғир технологияси бизнинг минтақамизда табиий экотизимга салбий таъсир кўрсатмайдими ёки сув тақчиллиги хавфи ҳар қандай рискдан устунми?

Назорат механизми: Жазо эмас, балки адолат мезони

Бозор иқтисодиёти шароитида нархлар талаб ва таклиф асосида шаклланиши лозим бўлса-да, Ўзбекистон қонунчилиги ижтимоий аҳамиятга эга маҳсулотлар бозорида "инсофсиз рақобат" ва "монопол келишувлар"га йўл қўймасликни талаб этади. Жиззахдаги ўрганишлар шуни кўрсатдики, назорат органларининг асосий мақсади тадбиркорлик фаолиятига аралашиш эмас, балки истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишдир.

Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, нархларнинг кўтарилишига кўпинча объектив иқтисодий омиллардан кўра, субъектив "кутишлар" ва сунъий тақчиллик сабаб бўлади. Президентнинг 2024 йил 16 январдаги ПҚ-28-сонли қарорига мувофиқ, сервитут ва солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш орқали тадбиркорларни "соя"дан чиқариш иқтисодиётнинг устувор йўналиши этиб белгиланган. Бу Жиззах бозорларидаги жараённинг ҳуқуқий асосидир.

Фактчекинг: Нархлар ва "яширин иқтисодиёт" боғлиқлиги

Ижтимоий тармоқларда ва аҳоли ўртасида "солиқ текширувлари нарх ошишига олиб келади" деган қарашлар мавжуд. Келинг, буни фактлар асосида таҳлил қиламиз.

• Даъво: Солиқ ва иқтисодий назорат кучайса, тадбиркор харажатни қоплаш учун нархни оширади.

• Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитаси ва Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлиги ҳисоботлари.

• Таҳлил: Нақд пул айланмасини яшириш ва ишчиларни расмийлаштирмаслик тадбиркорга қисқа муддатли "фойда" бериши мумкин. Бироқ, бу ҳолат соғлом рақобатни ўлдиради. Расмий ишлайдиган тадбиркор солиқ тўлагани сабабли, "яширин" ишлайдиган рақиби билан нарх борасида рақобатлаша олмай қолади.

• Хулоса: Назорат тадбирлари барча учун тенг ўйин қоидаларини яратади. Савдо айланмасининг шаффофлиги таъминланса, товарлар етказиб бериш занжиридаги ортиқча "воситачилар" ва асоссиз устамалар камаяди. Натижада, нархларнинг барқарорлиги таъминланади.

Ижтимоий ҳимоя ва расмий бандлик: Ким нима ютқазади?

Мулоқотлар давомида ишчиларни расмий меҳнат шартномаси асосида ишга қабул қилиш масаласи алоҳида кўтарилди. Жиззах вилоятидаги бозорларда юзлаб фуқаролар кундалик меҳнат билан банд.

1. Ходим учун: Расмий шартнома бўлмаса, меҳнат стажи ҳисобланмайди, келажакда пенсия таъминоти ва ижтимоий нафақалар олиш имкони чекланади.

2. Жамият учун: Расмийлаштирилмаган меҳнат — давлат бюджетига тушмай қолган ижтимоий солиқ демакдир. Бу маблағлар мактаблар, шифохоналар ва йўллар қурилишига йўналтирилиши керак эди.

3. Тадбиркор учун: Ноқонуний бандлик катта миқдордаги жарималар ва фаолиятнинг тўхтатилиши хавфини туғдиради.

Мутахассис фикри ва халқаро тажриба

Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) маълумотларига кўра, "яширин иқтисодиёт" улуши юқори бўлган мамлакатларда инфляция даражаси кўпроқ тебранувчан бўлади. Сабаби, давлат пул массасини ва бозордаги реал вазиятни тўлиқ назорат қила олмайди.

Жиззахдаги амалий қадамлар — бу шунчаки маҳаллий тадбир эмас. Бу республика миқёсидаги иқтисодий ислоҳотларнинг бир қисмидир. Тадбиркорларга нақд пулсиз ҳисоб-китобларни кенг жорий этиш (QR-код, терминаллар) бўйича берилган тавсиялар истеъмолчилар учун ҳам қулайлик яратади. "Кешбек" тизимининг ишлаши эса жамоатчилик назоратини кучайтирувчи муҳим воситага айланди.

Хулоса: Тартиб бор жойда барака бўлади

Бозорлардаги тартиб ва нарх-наво назорати фақат давлат идораларининг вазифаси эмас. Бу ерда уч томонлама масъулият мавжуд:

• Давлат: Адолатли қонунчилик ва назоратни таъминлаши;

• Тадбиркор: Ҳалол ва шаффоф фаолият юритиши;

• Истеъмолчи: Ўз ҳуқуқини талаб қилиши (чек сўраши) лозим.

Жиззах вилояти мисолида кўринаётган ушбу тизимли ишлар Рамазон ойи ва ундан кейинги даврда ҳам бозорлардаги ижтимоий мувозанатни сақлаб қолишга хизмат қилади. Иқтисодий интизом — бу жамият аъзоларининг бир-бирига бўлган ҳурмати ва эртанги кунга бўлган ишончининг пойдеворидир.

Сизнингча, бозорлардаги нарх-навони барқарор сақлашда қайси омил кўпроқ таъсир кўрсатади: маъмурий назоратми ёки эркин рақобат?

2026 йил Ўзбекистон автомобиль бозори учун туб бурилиш йили бўлиши кутилмоқда. «Ўзавтосаноат» АЖ бошқаруви раиси Улуғбек Рўзиқуловнинг

2026 йилнинг 13 февраль куни Президент Шавкат Мирзиёев раислигида ўтган видеоселектор йиғилишида соҳадаги устувор вазифалар белгилаб берилди. «Ўзавтосаноат» раҳбарининг ҳисоботига кўра, ишлаб чиқариш қувватларини маҳаллийлаштириш ва бозор талабини қондириш мақсадида бир нечта йўналишда иш олиб борилмоқда:

1. Жиззах сегменти: «BYD Uzbekistan Factory» заводида «Yuan Up» модели ўзлаштирилади. Бу модел илгари ишлаб чиқарила бошлаган «Chazor» ва «Song Plus Champion» туркумини бойитади.

2. Chevrolet бренди: Янгиланган «Damas» моделининг савдоси бошланади, шунингдек, «Traverse» ва «Captiva» моделлари қаторга қўшилади.

3. KIA сегменти: Жиззахдаги бошқа бир йирик лойиҳа — «ADM Jizzakh» заводи доирасида KIA брендининг янги моделлари ишлаб чиқарилиши режалаштирилган.

Фактчекинг: Даъволар ва асослар

Журналистик таҳлил доирасида очиқ манбалардаги маълумотларни текшириб чиқдик:

• Даъво: Жиззахда йиллик ишлаб чиқариш қуввати 300 минг донагача оширилади.

• Манба: Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 25 январдаги Хитойга ташрифи ва «BYD» бош қароргоҳидаги келишувлар (Президент матбуот хизмати).

• Рақамлар мос келадими? Ҳа. Дастлабки босқичда 50 минг дона гибрид ва электромобиллар йиғиш қуввати яратилган эди. Кейинги босқичларда маҳаллийлаштириш даражасини ошириш орқали қувватни 300 мингга етказиш режаси давлат дастурларида мустаҳкамланган.

• Хулоса: Ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши ва моделлар қаторининг кенгайиши (масалан, Yuan Up қўшилиши) ушбу стратегик мақсадга эришиш йўлидаги изчил қадамдир.

Жиззах заводининг технологик салоҳияти

2024 йил июнь ойидан буён фаолият юритаётган «BYD Uzbekistan Factory» нафақат Ўзбекистон, балки Марказий Осиёдаги илк шу турдаги инновацион корхона ҳисобланади. Заводнинг ўзига хослиги шундаки, у ерда ишлаб чиқариш жараёнлари юқори даражада автоматлаштирилган.

Хитойдан келтирилган роботлаштирилган тизимлар пайвандлаш ва бўяш жараёнларида инсон омилини минималлаштиради. Юқори аниқликдаги лабораториялар эса автомобиль геометриясини назорат қилиб, маҳсулотнинг халқаро стандартларга мослигини таъминлайди. «Yuan Up» моделининг конвейерга қўйилиши корхонанинг технологик мослашувчанлигини яна бир бор исботлайди.

Ижтимоий ва иқтисодий контекст: Жиззахликлар учун нима фойда?

Жиззах вилояти аҳолиси учун ушбу лойиҳа фақатгина янги автомобиль эмас, балки янги иш ўринлари ва малакали кадрлар тайёрлаш тизимини англатади. Автосаноат занжири доирасида:

• Бутловчи қисмларни ишлаб чиқарувчи кичик ва ўрта бизнес корхоналари ривожланади.

• Муҳандислик ва IТ соҳасида юқори маошли иш ўринлари яратилади.

• Вилоятнинг экспорт салоҳияти ортади, чунки ишлаб чиқарилган автомобиллар қўшни мамлакатлар бозорларига ҳам йўналтирилиши кўзда тутилган.

Эҳтимолий ҳолатни тасаввур қилайлик: «Yuan Up» моделининг маҳаллийлаштирилиши унинг таннархини импорт қилинадиган автомобилларга нисбатан 15–20 фоизгача арзонлаштириши мумкин. Бу эса ўрта бўғин истеъмолчилари учун электромобиль сотиб олиш имкониятини кенгайтиради ва шаҳарларда экологик вазият яхшиланишига хизмат қилади.

«Yuan Up» моделининг Жиззахда ишлаб чиқарилиши Ўзбекистон автосаноатидаги рақобат муҳитини янги босқичга олиб чиқади. Бу шунчаки моделлар сонининг ортиши эмас, балки юқори технологияларни мамлакат иқтисодиётига интеграция қилиш жараёнидир. Маҳаллийлаштириш даражаси қанчалик тез ошса, истеъмолчи учун нархлар шунчалик ҳамёнбоп бўлади.

Сизнингча, маҳаллий заводларда ишлаб чиқарилган электромобиллар хориждан олиб келинаётганлари билан нарх ва сифат борасида тўлиқ рақобатлаша оладими?

Жиззах вилояти ҳокимлиги бошқарув тизимида туб ислоҳотлар бошланди. Ўзбекистон Президентининг 2026 йил 30 январдаги

Стратегик тайинловлар ва географик ихтисослашув

Жиззах вилояти ўзининг рельефига кўра кескин фарқ қилувчи ҳудудлардан иборат. Бир томонда Зомин ва Форишнинг тоғли яйловлари бўлса, иккинчи томонда Мирзачўл ва Арнасойнинг кенг даштлари жойлашган. Янги қарор айнан шу фарқларни инобатга олган ҳолда бошқарувни иккита йўналишга ажратди:

1. Тоғли ҳудудлар ва яйловларни ривожлантириш йўналиши: Ушбу лавозимга Баҳром Юсупов тайинланди. Унинг зиммасига тоғли ҳудудларда туризм салоҳиятини ошириш, яйловлардан самарали фойдаланиш ва тоғ олди ҳудудларига инвестиция жалб қилиш вазифаси юклатилган.

2. Дашт ва чўл ҳудудларида саноатни ривожлантириш йўналиши: Бу секторга Бекзод Эгамов масъул этиб белгиланди. Унинг асосий фокусида дашт ҳудудларида янги саноат зоналарини барпо этиш, экспорт салоҳиятини кенгайтириш ва иқлим шароитига мос инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш туради.

Бундай тақсимот бошқарувнинг "манзилли" бўлишини таъминлайди. Илгари бир нафар ўринбосар бутун вилоятнинг инвестиция блокига масъул бўлган бўлса, эндиликда масъулият доираси географик жиҳатдан конкретлаштирилди.

KPI тизими: Қуруқ ҳисоботлардан аниқ рақамлар сари

2026 йилдан бошлаб янги ўринбосарлар фаолияти KPI (Key Performance Indicators) — асосий самарадорлик кўрсаткичлари асосида баҳоланади. Бу тизим шунчаки ишга келиб-кетиш эмас, балки эришилган реал натижаларга асосланади.

Баҳолаш тизимининг учта поғонаси:

• Стратегик кўрсаткичлар: Вилоятнинг умумий иқтисодий ўсишига қўшилган ҳисса.

• Ҳудудий индикаторлар: Тоғли ёки дашт ҳудудларига хос бўлган ўзига хос лойиҳаларнинг ижроси.

• Туман кесимидаги натижалар: Ҳар бир туманнинг инвестициявий жозибадорлиги ошгани.

Давлат хизматини ривожлантириш агентлиги (ARGOS) ва Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотларига кўра, KPI тизими раҳбар ходимларнинг масъулиятини 30–40 фоизга ошириш имконини беради. Бу ерда "натижага йўналтирилган бошқарув" тамойили амал қилади: мақсадга эришилса — рағбат, эришилмаса — интизомий чора.

Фактчекинг: Янги тизим қанчалик асосли?

Даъво: Жиззахда бошқарув тизимини ўзгартириш зарурати бормиди?
Манба ва таҳлил: Президентнинг 2025 йил 2 декабрдаги Жиззах вилоятига ташрифи давомида инвестиция ва экспорт йўналишидаги кўрсаткичлар таҳлил қилинганда, ҳудудларнинг ички имкониятлари тўлиқ ишга солинмаётгани танқид қилинган эди.
Рақамлар: Вилоятнинг тоғли ҳудудлари (Зомин, Бахмал) ва дашт ҳудудлари (Дўстлик, Пахтакор) ўртасидаги саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмида катта тафовут мавжуд.
Хулоса: Янги лавозимларнинг жорий этилиши штат бирликларини кўпайтириш ҳисобига эмас, балки вилоят ҳокимлигининг мавжуд штатлари доирасида амалга оширилмоқда. Бу бюджетга қўшимча юк туширмасдан бошқарув сифатини оширишга хизмат қилади.

Кутилаётган натижалар ва инвестициявий муҳит

Жиззах вилояти сўнгги йилларда автомобилсозлик ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш бўйича мамлакатнинг драйвер ҳудудларидан бирига айланди. Янги бошқарув моделидан кутилаётган асосий эффектлар қуйидагича:

• Ихтисослашган ёндашув: Тоғли ҳудудларда экологик тоза қишлоқ хўжалиги ва экотуризм, дашт ҳудудларида эса юқори технологияли саноат кластерлари ривожланади.

• Инвестициялар оқими: Тайинланган янги ўринбосарларнинг Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлигидан келганлиги халқаро инвесторлар билан ишлашда "тўғридан-тўғри алоқа" (networking) имконини беради.

• Янги иш ўринлари: Ҳар бир ҳудуднинг ўз "ўсиш нуқтаси" (growth pole) аниқланиши орқали маҳаллий аҳолининг бандлиги таъминланади.

Жиззах вилоятида жорий этилаётган бу янги бошқарув модели Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудлари учун ҳам намуна бўлиши мумкин. Бошқарувни географик ва иқтисодий ихтисослашув асосида ташкил этиш — ресурсларни тўғри тақсимлашнинг энг самарали йўлидир. Бироқ, тизимнинг муваффақияти янги тайинланган раҳбарларнинг KPI кўрсаткичларига қанчалик шаффоф ёндашишига ва маҳаллий тадбиркорлар билан ўрнатиладиган мулоқотга боғлиқ.

Сизнингча, ҳоким ўринбосарларининг ҳудуд кесимида бўлиниши бошқарувдаги бюрократияни камайтирадими ёки аксинча? Бу борадаги фикрларингиз ҳудудий ривожланишнинг янги моделларини тушунишда муҳим аҳамиятга эга.

Ҳакимжон Фозилов

Кредит бозоридаги «илиқлик»: Энди қарз олиш арзонроқми?

Ҳаммамизга маълум, охирги йилларда банкдан пул олиш худди олов устида юришдек гап эди — фоизлар баланд, шартлар оғир. Айниқса, Жиззахнинг бозорларида ёки кўчаларида юрганда «Автокредит қимматлаб кетди», «Микроқарзнинг фоизи одамни куйдиради-ку» деган гапларни кўп эшитардик.

Аммо Марказий банкнинг сўнгги ҳисоботлари шуни кўрсатмоқдаки, вазият ижобий томонга ўзгара бошлади. 2026 йилнинг февраль ойига келиб, микроқарз ва автокредит ставкаларида сезиларли пасайиш кузатилмоқда. Хўш, бу бизнинг чўнтагимизга қандай таъсир қилади? Келинг, рақамларни «оддий тилда» таҳлил қиламиз.

Микроқарзлар: 5 фоизлик фарқ нимани англатади?

Агар сизга тезкор пул зарур бўлиб қолса, одатда биринчи бўлиб микроқарзга мурожаат қиласиз. Ярим йил аввал, яъни 2025 йилнинг августида микроқарзларнинг ўртача ставкаси 35,7 фоиз эди. Бугунга келиб эса бу рақам 30,8 фоизга тушди.

Оддий мисол: Агар сиз 20 миллион сўм микроқарз олсангиз, 5 фоизлик фарқ йилига камида 1 миллион сўмдан ортиқ пулингиз чўнтагингизда қолишини англатади. Бу Жиззах шароитида бир оиланинг бир ҳафталик рўзғорининг бир қисми дегани!

Бироқ, эҳтиёт бўлиш керак. Масалан, Tenge Bank ҳали ҳам 42,6 фоизлик юқори ставкани ушлаб турибди. Шунинг учун «биринчи учраган банк»ка кирмасдан, фоизи 30 дан паст бўлган банкларни қидириш фойдалироқ.

Автокредит: Орзудаги машинани олишга яқинлашмоқдасиз

Жиззахлик ҳайдовчилар учун ҳам хушхабар бор. Автокредитлар бўйича ўртача ставка 23 фоизни ташкил этмоқда. Бу олти ой олдинги 23,8 фоиздан бироз пастроқ бўлса-да, тенденция пасайиш томон кетмоқда.

Ҳозирги кунда 21 та банкдан 14 таси ҳали ҳам ўртачадан юқори (28 фоизгача) ставка таклиф қилаётган бўлса, қолган 7 та банк 18–22,9 фоиз оралиғида кредит бермоқда. Агар машина олиш ниятингиз бўлса, айнан мана шу «арзонроқ» банкларни излаб топиш вақти келди. 18 фоиз ва 28 фоиз ўртасидаги фарқ эса — бу миллионлаб сўм тежалган маблағ дегани.

Нима учун фоизлар тушяпти?

Бу савол кўпчиликни қизиқтиради. Бунинг бир неча сабаблари бор:

1. Рақобат: Банклар кўпайди, энди улар мижоз учун курашишга мажбур.

2. Марказий банк сиёсати: Инфляцияни жиловлаш ва иқтисодий фаолликни ошириш мақсадида шароитлар юмшатилмоқда.

3. Рақамлаштириш: Энди кредит олиш учун ҳафталаб сарсон бўлиш шарт эмас, кўп жараёнлар онлайнга ўтгани банкларнинг харажатларини камайтирди.

Жиззахликлар учун амалий маслаҳат

Агар сиз Жиззax шаҳрида ёки туманларида яшаб, кредит олмоқчи бўлсангиз, қуйидагиларга амал қилинг:

• Банкларни солиштиринг: Фақат битта банк билан чекланманг. Веб-сайтларини кириб кўринг ёки мобил иловалари орқали ставкаларни текширинг.

• Кредит тарихингизга эътибор беринг: Агар олдинги қарзларингизни вақтида тўлаган бўлсангиз, банклар сизга пастроқ индивидуал ставка таклиф қилиши мумкин.

• Яширин комиссиялар: Фоиз паст кўрингани билан, суғурта ёки хизмат ҳақи қиммат бўлиши мумкин. Шартномани имзолашдан олдин «тўлиқ қиймат» (Гармоник ставка) ҳақида сўранг.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон банк тизимида «музлар эришни» бошлади. Кредитлар ҳали ҳам арзон эмас, лекин улар олдингидан анча ҳамёнбоп бўлиб қолди. Пулни ақл билан ишлатиш эса — энг катта даромаддир.

Ҳакимжон Фозилов

Жиззахда шакар заводи: Бу оддий завод эмас, балки дастурхонимиз баракаси ва янги иш ўринлари демакдир!

Ҳаммамизга маълумки, ошхонамизда шакар тугаб қолса ёки бозорда унинг нархи бирдан кўтарилса, ҳаловатимиз йўқолади. Шакар — фақат чой ичиш учун эмас, балки қишга мураббо ёпишдан тортиб, қандолатчилик тижоратигача бўлган катта бир занжирнинг асоси. Яқинда Жиззах вилояти, хусусан, Ғаллаорол туманидан келган хушхабар кўпчиликни қувонтирди: энди ўзимизда, Жиззахнинг ўз тупроғида етиштирилган лавлагидан шакар ишлаб чиқарилади!

Нега айнан Жиззах ва нега айнан ҳозир?

Ўзбекистон президентининг 2026 йил январидаги қарори билан Жиззах вилоятини иқтисодий жиҳатдан кескин ривожлантириш вазифаси қўйилган эди. Мисрнинг машҳур “Nile Sugar” компанияси билан ҳамкорликда амалга оширилаётган 450 миллион долларлик лойиҳа шунчаки бино қуриш эмас. Бу — ерга уруғ қадашдан тортиб, тайёр шакарни дўкон пештахтасига қўйишгача бўлган улкан тизимдир.

Бу лойиҳа оддий одамларга нима беради?

Кўпчиликни бир савол қийнайди: "Шунча пул сарфланяпти, менга нима фойда?" Келинг, оддийроқ тушунтирамиз:

1. Арзон ва сифатли маҳсулот: Йилига 200 минг тонна шакар ишлаб чиқариш — бу ички бозордаги танқисликни ёпиш ва нархлар сакрашининг олдини олиш дегани. Импорт кам бўлса, нарх ҳам барқарор бўлади.

2. Ғаллаоролликлар учун минглаб иш ўринлари: Завод нафақат муҳандис ва ишчиларни, балки лавлаги етиштирувчи фермерларни ҳам бирлаштиради. Қишлоқ аҳолиси учун ўз ерида туриб, доимий ва юқори даромад топиш имкони туғилади.

3. Замонавий технология: Мисрликлар ўзлари билан бирга энергия тежамкор ва сувни тежайдиган суғориш тизимларини олиб келишмоқда. Бу эса сув тақчиллиги даврида жуда муҳим.

Реал ҳолат: Фермер нима ютади?

Тасаввур қилинг, сиз Ғаллаоролда фермерсиз. Илгари фақат буғдой ёки пахта эккан бўлсангиз, энди сизга шакар заводи билан тўғридан-тўғри шартнома қилиш имкони берилади. Завод сизга уруғ беради, технологияни ўргатади ва маҳсулотингизни сотиб олишни кафолатлайди. Бу "занжир" усули деб аталади ва унда ҳеч ким ютқазмайди.

Озиқ-овқат хавфсизлиги — бу баландпарвоз гап эмас

Четдан келадиган шакарга қарам бўлиш — хавфли. Дунёда нимадир ўзгарса, шакар нархи кўтарилиб кетади. Жиззахдаги бу завод ишга тушса, биз ўз тақдиримизни ўзимиз белгилаймиз. Болаларимиз истеъмол қилаётган ширинликлар, уйимиздаги чой ва қандолатчи аёлларнинг бизнеси чет эл нархларига қараб қолмайди.

Хулоса ўрнида

Жиззах вилояти катта саноат марказига айланмоқда. 450 миллион долларлик бу инвестиция — вилоят иқтисодиёти учун "витамин" бўлиши аниқ. Агар режалар сифатли амалга ошса, яқин 1-2 йил ичида дўконларда "Жиззахда ишлаб чиқарилган" деган ёзуви бор, сифатли ва ҳамёнбоп шакарларни кўрамиз.

Бу нафақат Жиззахнинг, балки бутун Ўзбекистоннинг ғалабаси бўлади. Зеро, ўз еримизда етиштирилган маҳсулотнинг мазаси ҳам, баракаси ҳам бошқача!

Ҳакимжон Фозилов

Сўнгги йилларда кўпчиликни бир савол қизиқтиради: ҳудудларда ҳақиқий иқтисодий ўсиш борми ёки бу фақат рақамлардаги маълумотлар учунми? Жиззах вилояти мисолида қарасак, кийим-кечак ишлаб чиқариш ҳажмининг изчил ошиши бу ўсиш фақат ҳисобот учун эмас, балки амалда ҳам мавжуд эканини кўрсатяпти.

Енгил саноат — тез иш ўрни яратадиган, аёллар ва ёшлар бандлигини таъминлайдиган соҳа. Шу жиҳатдан Жиззахдаги динамика алоҳида эътиборга лойиқ.

Рақамлар ортида нима бор?

Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2025 йилда Ўзбекистонда йирик корхоналар томонидан 43,1 трлн сўмлик кийим-кечак маҳсулотлари ишлаб чиқарилган. Бу 2024 йилга нисбатан 21,7 фоиз ўсиш дегани. Яъни бозор кенгайяпти, талаб бор.

Жиззах вилоятида эса 576,3 млрд сўмлик кийим-кечак маҳсулотлари ишлаб чиқарилди. Вилоят миқёсида бу жуда жиддий кўрсаткич. У шунчаки битта-иккита корхона ҳисобига эмас, балки бутун соҳанинг фаоллашгани ҳисобига шаклланяпти.

Нима учун айнан Жиззахда бу жараён тезлашди?

Мутахассислар буни бир нечта омил билан изоҳлайди:

• енгил саноат корхоналари сонининг ортиши

• янги тўқимачилик ва тикув-трикотаж цехларининг ишга туширилиши

• маҳаллий хомашёни қайта ишлаш улушининг ошиши

• логистика ва кооперация занжирларининг шаклланиши

Жиззахда ишлаб чиқарувчи корхоналар энди фақат ички бозор билан чекланиб қолмаяпти. Экспортбоп маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтиш — соҳанинг сифат жиҳатдан ҳам ўсиб бораётганини англатади.

Бу кимга ва қандай фойда беради?

Бу ўсишнинг энг катта ютуғи — аҳоли бандлиги. Тикув-трикотаж корхоналари кўп меҳнат талаб қилади, демак, янги иш ўринлари пайдо бўляпти.

? Аҳоли учун — иш ва барқарор даромад
? Тадбиркорлар учун — тайёр инфратузилма ва бозор
? Вилоят учун — саноат улушининг ошиши ва солиқ тушумлари

Қисқаси, бу фақат ишлаб чиқариш эмас, балки маҳаллий иқтисодиётнинг ҳаракатга келиши.

Реал ҳолат: кичик цехдан экспортгача

Жиззах туманларидан бирида фаолият бошлаган кичик тикув цехини олайлик. Илк пайтда у маҳаллий бозор учун оддий маҳсулот тикарди. Ҳозир эса йирик тўқимачилик корхонаси билан кооперация қилиб, ташқи бозорга чиқаряпти. Натижада ишчилар сони икки баробарга ошди, ойликлар кўтарилди.

Бу — якка ҳолат эмас, балки соҳадаги умумий тенденция.

Келгусида нима кутиш мумкин?

Мутахассислар фикрича, инвестиция лойиҳалари ва кооперация занжирлари ривожланиши ҳисобидан Жиззах вилоятининг енгил саноатдаги улуши янада ортади. Агар мавжуд суръат сақланса, вилоят яқин йилларда республикадаги етакчи ҳудудлардан бирига айланиши мумкин.

Жиззахда кийим ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши — бу статистикадаги рақам эмас. Бу иш, даромад ва экспорт демак. Энг муҳими, бу жараён изчил ва барқарор тус олган. Демак, Жиззах енгил саноати олдида ҳали катта имкониятлар бор.

Жиззах вилояти иқтисодий фаоллик ва аҳоли бандлигини таъминлаш борасида кутилмаган суръатларни намойиш этмоқда. 2026 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра, ҳудудда банд аҳоли сони 495 минг нафарга етди. Бу нафақат вилоят учун, балки республика миқёсида ҳам диққатга сазовор кўрсаткичдир, чунки йил бошига нисбатан ўсиш 120,7 фоизни ташкил этган. Бошқача айтганда, атиги бир йил ичида қўшимча 85 минг киши расмий даромад манбаига эга бўлди.

Ушбу рақамлар ортида фақатгина статистик ҳисоботлар эмас, балки иқтисодиёт структурасининг тубдан ўзгараётгани ётибди. Энг катта ўсиш юридик шахслар секторида кузатилди – 219 минг нафар банд бўлганлар, бу ўтган даврга нисбатан 32,7 мингта янги расмий иш ўрни демакдир. Бундай кескин юқорилаш ҳудуддаги йирик саноат лойиҳалари ва инвестиция муҳитининг барқарорлашганидан далолат беради.

Секторлар таҳлили: Қайси соҳалар «драйвер»га айланди?

Бандликнинг ички тузилмасини таҳлил қилсак, асосий юклама анъанавий тармоқлар ва янги форматдаги тадбиркорлик зиммасига тушаётганини кўриш мумкин. Хусусан:

• Қишлоқ хўжалиги: Вилоятнинг аграр салоҳияти ҳамон етакчи – 16 минг янги иш ўрни. Бу ерда гап нафақат ерга ишлов бериш, балки соҳадаги кластер тизимининг самарадорлиги ҳақида бормоқда.

• Саноат ва ишлаб чиқариш: 1,4 минг нафар янги ишчи кучи жалб қилинган. Бу кўрсаткич Жиззахдаги эркин иқтисодий зоналарнинг кенгайиши билан тўғридан-тўғри боғлиқ.

• Транспорт ва хизмат кўрсатиш: Инфратузилма ривожланиши натижасида транспорт йўналишида 553 нафар фуқаро бандлиги таъминланган.

Алоҳида эътиборга молик жиҳат — ўзини ўзи банд қилган аҳоли сонининг 49,8 минг нафарга ошганидир. Бу жараён «соядаги иқтисодиёт»дан чиқиш ва аҳолининг тадбиркорликка бўлган ишончи ортаётганининг билвосита исботидир. Деҳқон хўжаликларида банд бўлганларнинг 1,3 мингга, якка тартибдаги тадбиркорларнинг эса 1,1 мингга кўпайгани кичик бизнес учун яратилган имтиёзлар натижаси сифатида баҳоланади.

Муваффақият омиллари: Солиқ ислоҳоти ва ҳамкорлик

Мутахассисларнинг фикрича, бундай ижобий динамикага бир неча омиллар сабаб бўлган. Биринчидан, солиқ органларининг фаолияти тубдан ўзгариб, эндиликда улар фақат назорат қилувчи эмас, балки тадбиркорга кўмак берувчи органга айланмоқда. Тизимли ҳамкорлик туфайли кўплаб яширин иш ўринлари легаллаштирилди, бу эса ижтимоий ҳимоя масаласини ҳал қилади.

Иккинчидан, иқтисодий ислоҳотлар доирасида берилган имтиёзлар ва молиявий инструментлар аҳолини мустақил равишда даромад топишга рағбатлантирмоқда. Ўзини ўзи банд қилиш тизимининг соддалаштирилгани айниқса чекка ҳудудлардаги бандлик муаммосини юмшатишга хизмат қилди.

Прогноз ва истиқбол: Миқдордан сифатга

Жиззах вилоятидаги бандлик кўрсаткичларининг ўсиши фақат сонлар билан чекланиб қолмайди. Бу ҳудудий ялпи маҳсулотнинг ошишига, истеъмол бозорининг кенгайишига ва камбағалликни қисқартиришга хизмат қилувчи муҳим занжирдир. Бироқ, келгусида асосий эътиборни иш ўринларининг барқарорлиги ва иш ҳақи миқдорининг ошишига қаратиш лозим бўлади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Жиззах тажрибаси иқтисодий эркинлик ва давлат томонидан бериладиган тўғри йўналиш қандай натижа беришини кўрсатмоқда. 85 минг нафар янги банд аҳоли — бу шунча оиладаги фаровонлик ва иқтисодий барқарорлик демакдир.

Ўзбекистонда 30 январь куни интернет қидирувларида энг кўп қизиқиш уйғотган мавзу — доллар курси бўлди.

Шу билан бирга, спорт мавзулари ҳам трендлар рўйхатидан ўрин олди. Европа лигаси доирасидаги “Астон Вилла – Ред Булл Зальцбург”, “Реал Бетис – Фейеноорд”, “Панатинаикос – Рома” каби ўйинлар юзлаб изланишларга сабаб бўлди. Бу эса маҳаллий интернет фойдаланувчилари нафақат иқтисодий, балки спорт воқеликларига ҳам қизиқишини намоён этмоқда. Қидирувларда UFC 325 турнири ва Саудия клублари иштирокидаги ўйинлар ҳам қайд этилган.

Бироқ асосий диққат долларга қаратилгани тасодифий эмас. Валюта курсига оид изланишлар турли тилларда ва турли шаклларда қайд этилгани аҳоли турли қатламлари учун ушбу масала долзарблигини кўрсатади. “курс доллара к рублю”, “курс рубля”, “usd”, “gold price” каби изланишлар ҳам шу кунги умумий манзарани тўлдирган. Демак, аҳоли нафақат доллар–сўм нисбати, балки рубль ва олтин нархига ҳам қизиқмоқда.

Трендлар таҳлили шуни кўрсатадики, иқтисодий барқарорлик ва валюталарга ишонч масаласи жамиятдаги энг катта қизиқиш нуқтасига айланган. Бу ҳолатнинг сабабларидан бири — глобал бозорлардаги ўзгаришлар ва уларнинг маҳаллий иқтисодиётга таъсири. Валюта курсининг кундалик ўзгариши аҳоли учун нафақат молиявий, балки психологик омил сифатида ҳам муҳим. Чунки доллар курси кўпинча инфляция, импорт нархлари ва иш ҳақи қийматини белгилайди.

Шу кунги трендларда сиёсий ёки ижтимоий мавзулар деярли кўринмагани эътиборга лойиқ. Бу эса интернет қидирувлари орқали аҳоли кайфиятини англаш имконини беради: одамлар кўпроқ иқтисодий барқарорлик ва шахсий молиявий хавфсизликка қизиқмоқда. Спорт ва маданий мавзулар эса иккинчи даражадаги қизиқиш сифатида намоён бўлган.

Таҳлил шуни кўрсатадики, интернетдаги изланишлар жамиятдаги умумий кайфиятни акс эттиради. Доллар курсига оид қизиқишнинг юқори даражада бўлиши аҳоли молиявий қарорларини кундалик равишда қайта кўриб чиқишга мажбур қилаётганини англатади. Бу эса иқтисодий сиёсат ва ахборот шаффофлигига бўлган талабни кучайтиради. Спорт мавзулари эса глобал медиа таъсирини ва маҳаллий аудиториянинг халқаро воқеликка боғлиқлигини кўрсатади.

Хулоса қилиб айтганда, 30 январь куни Ўзбекистондаги интернет қидирувлари жамиятнинг асосий эътибори иқтисодий масалаларга қаратилганини кўрсатди. Доллар курсига оид қизиқишнинг юқори даражада бўлиши аҳоли молиявий хавотирлари ва глобал иқтисодий жараёнлар билан узвий боғлиқ. Спорт ва маданий мавзулар эса умумий манзарани тўлдирувчи, лекин иккинчи даражадаги трендлар сифатида намоён бўлди.

Жиззах вилоятининг Бахмал тумани нафақат ўзининг сўлим табиати ва туризм салоҳияти, балки йирик хорижий сармоядорлар учун жозибадор инвестицион майдон сифатида ҳам гавдаланмоқда. Яқинда Хитойнинг дунёга машҳур "China National Technical Import-Export Corporation"

Бахмалда 1000 гектарлик янги лойиҳа: Иқтисодий бурилиш нуқтаси

Бахмал тумани ҳокими Азиз Эргашев ва Хитой делегацияси ўртасидаги музокараларнинг асосий диққат марказида "Узунбулоқ" массивида 1000 гектар майдонни эгаллайдиган замонавий узумчилик кластерини ташкил этиш масаласи турди. Бу шунчаки боғ яратиш эмас, балки юқори технологияларга асосланган, тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳисобига молиялаштириладиган йирик агросаноат занжиридир.

Лойиҳанинг кўлами ва танланган ҳудуднинг имкониятлари инобатга олинса, бу Бахмал учун стратегик аҳамиятга эга. Биринчидан, минг гектарлик майдонда интенсив узумзорларнинг барпо этилиши туман экспорт салоҳиятини кескин оширади. Иккинчидан, маҳаллий аҳоли учун юзлаб янги иш ўринлари яратилиши ижтимоий барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.

Инвестор профили: CNTIC нега Бахмални танлади?

1952 йилда ташкил этилган ва Хитойнинг энг йирик давлат корпорацияларидан бири бўлган CNTIC компаниясининг Бахмалга қизиқиши бежиз эмас. Дунёнинг 100 дан ортиқ мамлакатида 7,5 мингдан зиёд лойиҳани муваффақиятли якунлаган компания учун Ўзбекистон, хусусан, Жиззах вилояти қулай инвестицион муҳитга эга ҳудуд ҳисобланади.

CNTIC фақат технология импорти билан чекланиб қолмай, балки қишлоқ хўжалигида "тайёр ҳолда топшириш" (turn-key) тамойили асосида ишлайдиган тизимларни жорий этади. Бу дегани, Бахмалдаги узумчилик кластери нафақат кўчат экиш, балки замонавий суғориш тизимлари, қайта ишлаш корхоналари ва логистика марказларини ҳам ўз ичига олади.

Таҳлил: Саноатлашган қишлоқ хўжалиги ва туризм

Бахмал тумани анъанавий равишда боғдорчилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Бироқ, замонавий иқтисодиёт талаблари экстенсив усулдан интенсив усулга ўтишни тақозо этмоқда. Хитой инвестициялари айнан мана шу бўшлиқни тўлдиради.

Учрашувда алоҳида қайд этилган муҳим жиҳатлардан бири — ҳудуднинг туристик салоҳияти ва қишлоқ хўжалигини уйғунлаштиришдир. "Агротуризм" тушунчаси Бахмал учун янги нафас бўлиши мумкин. Узумчилик кластери нафақат маҳсулот етиштириш объекти, балки сайёҳлар учун жозибадор манзилга айланиши кутилмоқда. Бу эса туманнинг иқтисодий драйверларини диверсификация қилиш имконини беради.

Музокаралар якунида томонлар лойиҳани қисқа муддатларда ишга тушириш бўйича келишувга эришдилар. Бу Бахмал туманининг Хитой билан ҳамкорлигидаги илк қадам эмас, балки аввалдан мавжуд ишончли алоқаларнинг мантиқий давомидир.

Мазкур ҳамкорликнинг муваффақияти қуйидаги омилларга боғлиқ бўлади:

1. Инвестицияларнинг ўз вақтида ва тўлиқ ҳажмда йўналтирилиши.

2. Хитойнинг илғор агротехнологияларини маҳаллий иқлим шароитига мослаштириш.

3. Маҳаллий мутахассисларнинг малакасини ошириш ва янги технологияларни бошқариш кўникмаларини шакллантириш.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинми, Бахмал тумани ва CNTIC ўртасидаги келишув ҳудуднинг иқтисодий харитасини ўзгартиришга қодир. 1000 гектарлик узумчилик кластери нафақат вилоят, балки республика миқёсидаги намунавий лойиҳалардан бирига айланиши учун барча имкониятлар мавжуд.

2026 йилдан бошлаб Ўзбекистондаги якка тартибдаги тадбиркорлар (ЯТТ) ва ўзини ўзи банд қилган шахслар учун янги давр бошланди: энди махсус QR-кодсиз фаолият юритиш

Президентнинг 2024 йил 12 августдаги қарори билан тасдиқланган бу ислоҳот аслида бизнесни расмийлаштиришни соддалаштириш ва солиқ маъмурчилигини шаффофлаштиришни кўзда тутган эди. Тарихий назар билан қараганда, ЯТТ ва ўзини ўзи банд қилганлар учун 2030 йилгача амал қилувчи махсус ҳуқуқий режим яратилиши ижобий қадам сифатида баҳоланди. Солиқ ставкаларининг 4 фоиздан 1 фоизга туширилиши, электрон рақамли имзосиз (ЭРИ) фаолият юритиш имконияти ва банк ҳисобварағи ўрнига электрон ҳамёнлардан фойдаланиш тадбиркорларнинг харажатларини камайтириши керак эди. Аммо амалиётда жараён техник чекловлар ва «бир томонлама» ечимлар билан тўқнаш келди.

Тизимли муаммо шундаки, Солиқ қўмитаси махсус QR-коддан фойдаланишни мажбурий қилиб қўйди, лекин бу кодни генерация қила оладиган платформалар бозорини шакллантира олмади. Ҳозирда фақатгина «Paynet» иловаси таркибидаги «Xolis» хизмати ушбу талабга жавоб беради. Натижада, давлат томонидан берилган имтиёзлардан фойдаланиш учун тадбиркор истаса-истамаса битта хусусий компания хизматига боғланиб қолмоқда. Солиқ қўмитаси «Xolis»дан фойдаланиш ихтиёрий эканини айтса-да, QR-коднинг йўқлиги учун 5 миллион сўм жарима белгилангани тадбиркорни танловсиз қолдиради. Бу ерда «иштиёқ билан тартибга солиш» принципи рақобат принципидан устун келаётгани кўринмоқда.

Экспертларнинг фикрича, бундай ёндашув кичик бизнес вакиллари учун қўшимча харажатларни келтириб чиқаради. Масалан, тизим ичида пул ўтказмалари бепул бўлса-да, пулларни банк картасига чиқариб олиш учун 0,9 фоиздан 1 фоизгача комиссия тўланади. Бундан ташқари, тизимда пулларни қайтариш функциясининг йўқлиги ва корпоратив карталар билан ишлашдаги чекловлар тадбиркорлик фаолиятининг мосланувчанлигига зарба беради. Мутахассисларнинг таъкидлашича, рақамли платформаларнинг кўпаймаслиги хизмат кўрсатиш сифатининг пасайишига ва комиссия нархларининг баландлигича қолишига сабаб бўлади.

Ҳозирги ҳолатда энг катта тўсиқ — ахборотнинг етарли эмаслиги ва техник инфратузилманинг бир нуқтага боғланганидир. Кўплаб ЯТТлар ўзларида анъанавий назорат-касса аппарати бўлса ҳам, барибир QR-код олишга мажбур эканликларини тушунишмаяпти. Бу эса икки томонлама ҳисобот юритиш ва ортиқча бюрократияни келтириб чиқармоқда. Такси ҳайдовчилари ва курьерлар учун истиснолар белгилангани яхши, лекин хизмат кўрсатиш ва савдо соҳасидаги минглаб бошқа субъектлар учун «рақамли мажбурият» оғир юк бўлиб тушиши мумкин.

Хулоса ўрнида айтиш жоизки, рақамлаштириш жараёни тадбиркорни жазолаш ва жаримага тортиш устига эмас, балки қулайлик ва эркин танлов устига қурилиши лозим. 168 триллион сўмдан ошган транспорт хизматлари ёки триллионлаб чакана савдо айланмаси ортида турган ЯТТлар учун 5 миллион сўмлик жарима катта зарбадир. Савол очиқлигича қолмоқда: давлат тизимни ҳақиқатан ҳам енгиллаштирмоқчими ёки хусусий платформалар учун мажбурий мижозлар базасини яратиб бермоқчими?

2025 йилнинг 11 ойи давомида Ўзбекистонда транспорт хизматлари ҳажми 168,4 триллион сўмни ташкил этиб, ўтган йилга нисбатан қарийб

Сўнгги йилларда Ўзбекистон логистика хабига айланиш амбициясини илгари сурмоқда. Аммо тарихий фонга назар ташласак, транспорт сектори ҳамон эскирган инфратузилма ва энергия ресурслари тақчиллиги қуршовида қолмоқда. 168 триллион сўмлик кўрсаткичнинг асосий қисми йўловчи ташиш ва юк айланмасига тўғри келади, лекин бу ерда таркибий муаммо яққол кўзга ташланади. Масалан, Сирдарё (1,3 трлн) ёки Жиззах (2,4 трлн) каби вилоятлардаги паст кўрсаткичлар республика бўйлаб иқтисодий фаолликнинг ўта нотекис тақсимланганини англатади.

Тизимли таҳлил шуни кўрсатадики, ўсишнинг 12,9 фоизини ташкил этган омиллар орасида ёнилғи-энергетика ресурслари нархининг ошиши ва техник хизмат кўрсатиш харажатларининг кўтарилиши асосий ўрин тутади. Яъни, хизматлар ҳажми табиий эҳтиёж ёки сифат яхшилангани учун эмас, балки таннарх қимматлашгани эвазига пул кўринишида «ўсган». Темир йўл ва ҳаво транспорти соҳасидаги монопол ҳолатнинг сақланиб қолаётгани эса бозорда соғлом рақобатнинг шаклланишига ва нархларнинг тушишига тўсқинлик қиляпти.

Иқтисодий экспертларнинг таъкидлашича, транспорт хизматларидаги ҳудудий диспропорция миллий иқтисодиёт учун «мина» бўлиши мумкин. Тошкент шаҳрининг 38,6 триллион сўмлик кўрсаткичи мамлакатдаги жами транспорт оқимининг қарийб тўртдан бири фақат битта нуқтага боғланиб қолганини англатади. Бу эса регионал марказлар — Самарқанд (12,8 трлн) ва Фарғона (9,8 трлн) водийси каби ҳудудларнинг салоҳияти ҳалигача тўлиқ ишга солинмаётганидан далолат беради. Транспорт логистикаси фақат марказга хизмат қилувчи восита бўлиб қолмоқда, ҳудудлараро боғлиқлик эса заиф.

Ҳозирги ҳолатда соҳадаги энг катта тўсиқ — транзит имкониятларининг чеклангани ва темир йўл тизимидаги юқори харажатлардир. Юк ташишнинг асосий қисми ҳамон автомобил йўлларига тушмоқда, бу эса йўлларнинг тез яроқсиз ҳолга келишига ва экологик вазиятнинг ёмонлашишига сабаб бўляпти. Тизимли ислоҳотларнинг кечикиши эса тадбиркорлар учун транспорт харажатларининг маҳсулот таннархидаги улушини 20-25 фоизгача кўтариб юбормоқда. Халқаро амалиётда бу кўрсаткич 10 фоиздан ошмаслиги лозим.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинқи, 168 триллион сўм — бу шунчаки статистика. Агар яқин йилларда ҳудудий транспорт боғланиши тикланмаса ва соҳада ҳақиқий децентрализация амалга оширилмаса, Тошкент шаҳри транспорт коллапсига, чекка вилоятлар эса иқтисодий турғунликка юз тутишда давом этади. Савол шундаки, биз миқдор ортидан қувишда давом этамизми ёки ниҳоят транспортни иқтисодиётнинг қон томири сифатида сифат жиҳатидан янгилаймизми?

Ўзбекистон металлургия саноати 2025 йилнинг 11 ойида 206,9 триллион сўмлик натижа билан янги босқичга чиқди, бироқ рақамлар ортидаги ҳудудий номутаносиблик соҳанинг «оғриқли нуқтаси» бўлиб қолмоқда. Мамлакат металлургиясининг қарийб 96 фоизи фақатгина учта ҳудуд — Навоий, Тошкент вилоятлари ва Тошкент шаҳри ҳиссасига

Навоий ва Тошкент соясидаги Жиззах: Статистик тафовут таҳлили

Статистика қўмитасининг рақамлари ҳудудлараро кескин фарқни очиқ намоён этади. Навоий вилояти 118,8 триллион сўм билан мутлақ етакчи бўлса, Тошкент вилояти 57,6 триллион сўмлик маҳсулот ишлаб чиқарган. Бу икки ҳудуд соҳанинг асосий суяги ҳисобланади. Жиззах вилоятида эса кўрсаткич триллионлар эмас, миллиардлар билан ўлчанмоқда.

Жиззахда металлургия саноатининг 300 миллиард сўмдан ошиши вилоят учун ижобий динамика бўлиши мумкин, аммо буни республика масштабидаги «ривожланиш» деб аташ қийин. Аслида, Жиззахнинг имкониятлари бундан анча юқори. Вилоятда мавжуд бўлган конлар ва хомашё базаси ҳалигача чуқур қайта ишлаш занжирига қўшилгани йўқ. Ишлаб чиқариш ҳажмининг 1,5 фоизга ўсиши эса соҳанинг ривожланиши эмас, балки инфляция ва жаҳон бозоридаги металл нархларининг ўзгариши натижаси бўлиши ҳам эҳтимолдан холи эмас.

Тизимли муаммолар: Хомашё бор, технологиячи?

Жиззах вилояти металлургиясининг секин ривожланиши ортида бир нечта тизимли омиллар ётибди. Тарихан Жиззах аграр ҳудуд сифатида шаклланган ва саноат инфратузилмаси яқин ўн йилликдагина фаол қурила бошланди. Бироқ металлургия — бу катта энергия ва сув ресурсларини талаб қилувчи соҳа.

1. Энергетика тақчиллиги: Металл эритиш печлари учун зарур бўлган барқарор электр таъминоти масаласи ҳалигача тўлиқ ҳал этилмаган.

2. Логистика харажатлари: Хомашёни Навоий ёки Олмалиқдан олиб келиб қайта ишлаш якуний маҳсулот таннархини ошириб юборади.

3. Ихтисослашувнинг йўқлиги: Жиззах корхоналари асосан қурилиш учун зарур бўлган оддий металл буюмлар ишлаб чиқаришга мослашган. Юқори технологияли қотишмалар ёки тайёр бутловчи қисмлар ишлаб чиқариш ҳали ўзлаштирилмаган.

Эксперт фикри ва тармоқ истиқболи

Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрига кўра, Жиззахда металлургияни ривожлантириш учун «кичик ва ўрта бизнес» модели самара бермайди. Бу соҳада йирик инвестициявий лойиҳалар ва давлатнинг стратегик қўллови зарур.

«Металлургия фақат темир эритиш эмас. Бу — юқори қўшимча қиймат яратадиган занжирдир. Жиззахда 300 миллиардлик кўрсаткични триллионларга чиқариш учун вилоятда металл конструкциялари ва машинасозлик учун бутловчи қисмлар тайёрлайдиган кластерлар ташкил этиш керак. Ҳозирча биз фақатгина энг қуйи бўғинда — хомашёни бирламчи қайта ишлаш даражасида турибмиз», — дейди саноат соҳаси мутахассислари.

Тўсиқлар: Нега Жиззах «сакраш» қилолмаяпти?

Бугунги кунда Жиззах металлургиясининг асосий тўсиғи — инновацион ёндашувнинг етишмаслигида. Вилоятдаги кўплаб корхоналар эскирган, энергия сарфи юқори бўлган печлардан фойдаланади. Бу эса ишлаб чиқариш ҳажми ошгани билан, фойда маржасининг паст бўлишига олиб келади.

Шунингдек, кадрлар тайёрлаш тизими ҳам саноатнинг ўсиш суръатидан ортда қолмоқда. Металлург муҳандислар ва юқори тоифали пайвандловчилар тақчиллиги сабабли, замонавий хорижий технологияларни маҳаллийлаштириш қийин кечмоқда. 300 миллиард сўм — бу вилоят саноатининг фаоллиги белгиси, аммо тизимли ютуқ эмас.

Хулоса: Очиқ қолган саволлар

Ўзбекистон металлургияси 206 триллион сўмлик маррани эгаллаган бўлса-да, Жиззах каби ҳудудларнинг ушбу «пирог»даги улуши жуда кичик. 2026 йилга бориб Жиззах металлургияси фақатгина ички қурилиш эҳтиёжларини қондирувчи ёрдамчи тармоқ бўлиб қоладими ёки мустақил экспортёр ҳудудга айланадими?

Рақамлар ўсиши қувонарли, бироқ металлургияда сифат миқдордан муҳимроқ. Агар технологик янгиланиш ва кадрлар салоҳиятига эътибор қаратилмаса, Жиззахнинг 300 миллиард сўмлик кўрсаткичи яқин йилларда турғунликка юз тутиши мумкин.

Жиззах вилоятида 2025 йилнинг 11 ойида ҳудудда 889,7 миллиард сўмлик электр ускуналари ишлаб чиқарилди. Бироқ, рақамларнинг бу қадар кескин ўсиши фақатгина муваффақият индикатори эмас, балки вилоят иқтисодиётининг моно-саноатга боғланиб қолиш хавфи ва маҳаллийлаштириш даражасининг ҳақиқий сифати борасида жиддий саволларни ўртага ташлайди. Агар ишлаб чиқариш ҳажми реал қўшимча қиймат яратиш ўрнига, тайёр бутловчи қисмларни йиғишдан иборат бўлиб қолса, Жиззах иқтисодий барқарорлиги ташқи импорт конъюнктурасининг гарови бўлиб қолиши мумкин.

Рақамлар ортидаги манзара: Секторал юксалишми ёки статистик эффект?

Миллий статистика қўмитасининг сўнгги маълумотлари Жиззах вилоятини электротехника соҳасида мамлакатнинг янги «драйвер»и сифатида кўрсатмоқда. Деярли 890 миллиард сўмлик маҳсулот — бу шунчаки статистика эмас, балки ҳудуднинг аграр имижидан воз кечиб, индустриал марказга айланиш амбициясидир. Трансформаторлар, кабель маҳсулотлари ва маиший техника воситалари ишлаб чиқаришнинг кенгайиши инвестициялар оқими билан бевосита боғлиқ.

Тарихий нуқтаи назардан қараганда, Жиззах саноати узоқ йиллар давомида пахта ва ғалла иқтисодиётининг соясида қолган эди. Бугунги ўсиш эса сўнгги беш йилликда шакллантирилган махсус иқтисодий зоналар ва солиқ имтиёзларининг мантиқий ҳосиласидир. Аммо муаммо шундаки, жадал ўсиш кўпинча тизимли камчиликларни хаспўшлайди. Жиззахда ишлаб чиқарилаётган электр ускуналарининг неча фоизи маҳаллий хомашё ва маҳаллий интеллектуал мулкка асосланган? Бу савол соҳанинг истиқболини белгилаб беради.

Сабаб ва оқибат: Логистика ва энергетика босими

Ишлаб чиқариш ҳажмининг ортишига бир нечта омиллар таъсир кўрсатмоқда:

1. Географик қулайлик: Жиззахнинг Марказий Ўзбекистонда жойлашгани логистика харажатларини камайтиради ва қўшни давлатлар бозорларига чиқиш учун стратегик имконият беради.

2. Энергия тежамкорликка талаб: Ички бозорда энергия ресурслари нархининг ошиши аҳоли ва саноат корхоналарини тежамкор электр жиҳозларига ўтишга мажбур қилмоқда.

3. Импорт ўрнини босиш сиёсати: Давлат харидларида маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга берилаётган устуворлик Жиззах корхоналари учун кафолатланган бозорни яратди.

Бироқ, тизимли таҳлил шуни кўрсатадики, кадрлар масаласи ҳали ҳам энг заиф нуқта бўлиб қолмоқда. 889,7 миллиард сўмлик маҳсулотни ишлаб чиқариш учун фақатгина автоматлашган линиялар етарли эмас. Юқори технологияли соҳада «арзон ишчи кучи» стратегияси узоққа бормайди. Вилоятда муҳандислик мактабининг етишмаслиги ишлаб чиқаришнинг инновацион эмас, балки экстенсив йўлдан кетаётганини англатади.

Эксперт фикри: «Йиғиш цехи»дан тўлиқ циклга ўтиш

Иқтисодий таҳлилчилар Жиззахдаги ҳолатни «ўтиш даври эйфорияси» деб атамоқдалар.

«890 миллиард сўм — бу катта рақам, лекин биз маҳсулотнинг таннархи таркибини кўришимиз керак. Агар бутловчи қисмларнинг 70-80 фоизи импорт қилинса, бу ишлаб чиқариш эмас, балки шунчаки йиғиш бўлади. Ҳақиқий иқтисодий суверенитетга фақатгина конструкторлик бюролари ва маҳаллий лабораториялар ташкил этилганда эришилади», — дейди соҳа экспертларидан бири.

Тўсиқлар: Экспорт ва рақобатбардошлик

Жиззахда ишлаб чиқарилган электр ускуналарининг ташқи бозордаги истиқболи ҳали ҳам мавҳум. Қўшни давлатлар бозорига кириш учун фақатгина «Made in Uzbekistan» ёрлиғи етарли эмас. Хитой ва Туркия каби гигантлар билан рақобат қилиш учун маҳсулот сифати халқаро стандартларга (CE, ISO) тўлиқ жавоб бериши ва нарх бўйича демпинг қила олиши керак.

Ҳозирги ҳолатда Жиззах корхоналари учун энг катта тўсиқ — бу хомашё базасининг чеклангани. Масалан, кабель маҳсулотлари учун зарур бўлган мис ва изоляция материаллари нархининг дунё бозоридаги тебраниши маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг молиявий барқарорлигига бевосита зарба беради.

Хулоса: Янги босқичми ёки вақтинчалик кўтарилиш?

Жиззах вилоятининг электротехника соҳасидаги кўрсаткичлари иқтисодий ўсишнинг муҳим нуқтаси бўлиб хизмат қилади. Аммо 2025 йилнинг 11 ойидаги 889,7 миллиард сўмлик натижа келажакдаги барқарорликка кафолат бермайди. Асосий савол очиқ қолмоқда: вилоят саноати фақат имтиёзлар ва ички бозор ҳимояси ҳисобига яшайдими ёки у ҳақиқатда жаҳон бозорида рақобатлаша оладиган технологик марказга айланадими? Агар яқин йилларда маҳаллийлаштиришнинг чуқурлаштирилган босқичига ўтилмаса, бугунги «ўсиш» эртанги «турғунлик»нинг дебочаси бўлиб қолиши мумкин.

Халқаро молия ташкилотлари ва қатор давлатлар ҳукуматлари кўмагида Қашқадарё вилоятида 300 МВт қувватли қуёш фотоэлектр станцияси ва 75 МВт/соат қувватли энергия сақлаш тизими қурилади. Бу ҳақда Энергетика вазирлиги матбуот хизмати

Лойиҳани молиялаштириш бўйича келишув Абу-Даби шаҳрида ўтказилган Abu Dhabi Sustainability Week 2026 халқаро ҳафталиги доирасида имзоланган. Ҳафталик барқарор ривожланиш, энергетикадаги ҳамкорлик, инвестицияларни жалб қилиш масалаларига бағишлаб ҳамда давлат-хусусий шериклик (ДХШ) асосида амалга оширилаётган лойиҳалар муҳокамасига бағишланган.

«Лойиҳа ишга туширилгандан сўнг атмосферага йилига 280 минг тонна зарарли моддалар чиқишининг олди олинади, 231 млн куб метр табиий газ тежалади, шунингдек, 280 мингтага яқин хонадонни электр энергияси билан таъминлаш имконияти яратилади», — дейилади вазирлик хабарида.

Лойиҳани БААнинг «Masdar» компанияси ДХШ асосида амалга оширади.

Компания Ўзбекистонда қайта тикланувчи энергия манбалари соҳасида амалга ошираётган лойиҳаларининг умумий қуввати тахминан 2 ГВтни ташкил этиб, жалб этилган инвестициялар ҳажми 2 млрд доллардан ошган.

Лойиҳани молиялаштиришга халқаро молия институтлари, жумладан, Европа тикланиш ва тараққиёт банки (ЕТТБ) ва Осиё тараққиёт банки (ОТБ) маблағлари жалб этилади. Шунингдек, молиялаштириш пакетидан Канада ва Финляндия ҳукуматлари маблағлари, Япония билан ҳамкорлик жамғармаси доирасидаги ресурслар ҳамда банк инструментлари ҳам ўрин олган.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги томонидан 2025 йил давомида давлат бошқаруви органларида фаолият юритаётган ички аудит хизматларининг самарадорлиги баҳоланди. Баҳолаш бюджет интизомини мустаҳкамлаш ҳамда давлат маблағларидан фойдаланиш самарадорлигини ошириш мақсадида ўтказилган.

Маълум қилинишича, 2025 йилда баҳолаш тизими такомиллаштирилган. Саволлар сони 58 тага етказилиб, баҳолаш 7 та асосий йўналиш бўйича амалга оширилган. Уларнинг қаторига хавф таҳлили, аудит тадбирларининг қонунчиликка мувофиқлиги ва ходимларнинг малака даражаси каби мезонлар киритилган.

Хавф таҳлили асосида танлаб олинган 11 та вазирлик ва идора фаолияти ўрганилган бўлиб, бу жами тизимларнинг 22 фоизини ташкил этади.

Натижаларга кўра, вазирлик ва идоралар қуйидагича баҳоланган:

1. Юқори даража (90 фоиздан юқори):
   Адлия вазирлиги — 92,4 фоиз,
   Қишлоқ хўжалиги вазирлиги — 91,6 фоиз.
2. Ўрта даража (70–90 фоиз):
   6 та идора, жумладан, Ўзархив агентлиги (88,7 фоиз) ва Техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги (86,1 фоиз).
3. Паст даража (70 фоиздан кам):
   Транспорт вазирлиги — 62,2 фоиз,
   Экология вазирлиги — 64,3 фоиз,
   Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги — 66,7 фоиз.

Таҳлилларга кўра, ички аудит ходимларининг малакаси ва хизмат мустақиллиги кўрсаткичлари нисбатан юқори бўлган. Шу билан бирга, айрим идораларда йиллик режаларни хавф таҳлили асосида шакллантириш даражаси 19–38 фоиз оралиғида қолгани, шунингдек, режалаштирилган чора-тадбирлар ижросида камчиликлар мавжудлиги қайд этилган.

Ўрганишлар давомида қуйидаги муаммолар аниқланган:

1. ички низом ва лавозим йўриқномаларининг намунавий ҳужжатларга тўлиқ мос эмаслиги;
2. аудит тадбирлари натижаларининг “Давлат аудити” ахборот тизимига тўлиқ киритилмаслиги;
3. тизимли муаммоларни аниқлашга қаратилган режадан ташқари аудит тадбирларининг етарли эмаслиги.

Маълумотлар Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг 2025 йиллик ҳисоботига асосланган.

Ўзбекистон иқтисодиёти сўнгги йиллардаги энг кутилмаган молиявий парадоксга дуч келди: йиллар давомида фақат қадрсизланишига ўрганилган миллий валюта — сўм, 2025 йилда нафақат барқарорлашди, балки сезиларли даражада мустаҳкамланди. Бироқ бу «муваффақият» ортида Марказий банкнинг бозорни тўлиқ эркинлаштириш йўлидаги хавотирли ва мураккаб қадамлари ётибди. Эндиги асосий савол шунда: сўмнинг сузиши ҳақиқатдан ҳам эркинми ёки регулятор «нейтраллик» ниқоби остида бозорни жиловлаб турибдими? Иқтисодий агентлар учун эса энг катта синов — валютанинг икки томонлама тебранишига кўникиш бўлмоқда.

Бозорни «қўл билан бошқариш»дан воз кечиш

Ўзбекистон валюта бозори 2017 йилгача бўлган даврда «қора бозор» ва расмий курс ўртасидаги улкан тафовут гирдобида эди. Ўша пайтдаги маъмурий буйруқбозлик тизими иқтисодиётни сунъий равишда бўғиб келган. 2017 йилги девальвация ва курсларнинг бирлаштирилиши фақат айсбергнинг учи эди. Тизимли ислоҳотларнинг 2025 йилга келиб тақалган нуқтаси — Марказий банкнинг «нарх белгиловчи» (price setter) ролидан воз кечиб, «нархни қабул қилувчи» (price taker) мақомига ўтиши бўлди.

Бу шуни англатадики, регулятор энди доллар нархини эрталабдан белгилаб бермайди. Буни банклар ва талаб-таклиф қилади. Аммо тизимдаги эски инерция ҳамон сезилади. Илгари тадбиркорлар доллар фақат қимматлашини биларди ва буни олдиндан ўз маҳсулоти таннархига «захира» сифатида қўшиб қўярди. Бугунги кунда эса сўмнинг 6,8 фоизга мустаҳкамланиши кўплаб экспортёрлар ва бизнес вакилларини эсанкиратиб қўйди.

2025 йил: Икки томонлама ҳаракат ва тебранишлар шоки

2025 йилнинг апрель ойи Ўзбекистон молия тарихида бурилиш нуқтаси бўлди. Илк бор валюта курсининг икки томонлама ҳаракати — ҳам пастга, ҳам юқорига силжиши кузатилди. Марказий банк раиси ўринбосари Нодирбек Очилов таъкидлаганидек, кунлик тебранишлар (волатиллик) 0,1 фоиздан 0,4 фоизгача ошди.

Бу рақамлар шунчаки статистика эмас. Бу — иқтисодий агентлар учун психотерапия. Агар илгари курс барқарор девальвация бўлган бўлса, энди бозорнинг «меъёрлари» пайдо бўлди. Валютанинг мустаҳкамланиши импорт инфляциясини 5,8 фоизгача жиловлашга ёрдам берди, аммо экспортёрлар учун рақобатбардошлик масаласини кун тартибига чиқарди.

Интервенциялар ва «нейтраллик» ниқоби

Марказий банк бозорга аралашмаётганини таъкидласа-да, танқидий қарашлар ҳамон мавжуд. Регулятор олтиннинг ягона харидори бўлиб қолаётгани сабабли, бозорга истаса-истамаса ликвидлик чиқаради. Бу ерда «нейтраллик тамойили» дегани — МБ фақат сотиб олган олтини миқдоридагина валюта сотади, деганидир.

Бироқ, бозор иштирокчиларининг улушига эътибор берсак, давлатнинг (МБ ва Молия вазирлиги) бозордаги ҳиссаси 2023 йилдаги 34 фоиздан 23-24 фоизга тушган. Бу ижобий тенденция, лекин бозор ҳали ҳам тўлиқ хусусий сектор ихтиёрида эмас. Юридик шахсларнинг операциялари ЯИМнинг 83 фоизига етгани бозорнинг «чуқурлашганини» кўрсатса-да, тизимли хавфлар ҳамон сақланиб қолмоқда.

Муаммо нимада?

Асосий муаммо — инфратузилманинг ҳали ҳам етарли даражада ривожланмаганида. Ҳақиқий эркин сузувчи курс учун «хеджирлаш» воситалари (фьючерс, форвард, опцион) керак. Тадбиркор курснинг эртага қандай бўлишини билмаса, у ўз рискини суғурталай олиши лозим. Ҳозирча Ўзбекистонда бу воситалар фақат қоғозда ёки бошланғич босқичда.

Экспертларнинг фикрича, сўмнинг ҳозирги мустаҳкамланиши фақат иқтисодий омиллар (экспорт ўсиши, пул ўтказмалари) натижаси эмас, балки маълум маънода «мувозанатлашиш» жараёнидир. Сўм йиллар давомида ҳаддан ташқари қадрсизланган бўлиши мумкин ва ҳозир бозор ўзининг реал қийматини қидиряпти.

Иқтисодий эффект ва келажакдаги хатарлар

Мустаҳкам сўм давлат учун ташқи қарзга хизмат кўрсатиш харажатларини 5 фоизга қисқартирди. Бу бюджет учун енгиллик. Аҳоли учун эса бу — инфляцион кутилмаларнинг пасайиши. Одамлар энди қўлига тушган илк сўмни долларга айлантиришга шошилмаяпти, чунки доллар арзонлаши мумкинлигини кўрди.

Аммо бу ҳолат вақтинчалик бўлиши мумкин. Агар ташқи бозорларда хомашё нархи тушса ёки асосий савдо ҳамкорларимиз валюталари девальвация бўлса, сўмга босим қайтади. Марказий банк бундай ҳолатда «амортизатор» вазифасини бажаришга ваъда бермоқда, лекин бу ваъда амалда қанчалик ишлашини фақат навбатдаги инқироз кўрсатади.

Хулоса ўрнида

Ўзбекистон валюта бозори «сунъий нафас бериш» босқичидан чиқиб, мустақил нафас олишга ҳаракат қилмоқда. Сўмнинг эркин сузиши — бу шунчаки техник жараён эмас, бу давлатнинг иқтисодиёт устидан назоратни бозорга топширишга бўлган сиёсий иродаси синовидир. Ҳозирча тизим «икки томонлама тебраниш»га мослашяпти, аммо ҳақиқий эркинликдан қўрқмаслик ва рискларни бошқара оладиган молиявий воситаларнинг мавжудлиги билан ўлчанади.

Сўм мустаҳкамланди, лекин бу ҳали ғалаба эмас. Бу — шунчаки янги иқтисодий реалликнинг бошланиши. Тез орада бозор яна тебраниши мумкин ва ўшанда биз регуляторнинг «нейтраллик» ваъдасига қанчалик содиқлигини яққол кўрамиз.

Тарихий трансформация: Боқимандаликдан тадбиркорликка

Узоқ йиллар давомида Ўзбекистонда «камбағаллик» атамаси тақиқланган ва ижтимоий муаммолар фақат нафақа пулларини тарқатиш билан ҳал этилган. 2020 йилдан бошлаб бу масала давлат сиёсати даражасига чиқди ва Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги тузилиши билан тарқоқ дастурлар ягона тизимга бирлаштирилди.

Бугунги стратегик йўналиш — ижтимоий ёрдамни фақат пул бериш эмас, балки камбағал оила аъзоларини ўқитиш ва иш билан таъминлаш орқали уларни «тўр» билан таъминлашга қаратилган. 2026 йилга келиб камбағаллик даражасини 4,5 фоизга тушириш мақсади қўйилган бўлиб, бу ривожланган давлатлар кўрсаткичига яқинлашиш демакдир.

Тизимли таҳлил: Маҳаллабай ишлашнинг икки томони

Давлат сиёсатининг маркази маҳалладаги «еттилик» тизимига кўчди. Бу тизим кредит, субсидия ва компенсация каби 100 дан ортиқ хизматларни бевосита маҳалланинг ўзида ҳал қилиш имконини бермоқда. Бироқ, бу ерда иккита тизимли тўсиқ мавжуд:

1. Инсон омили ва масъулият: Кредит ва субсидияларнинг мақсадли ишлатилиши устидан назорат ҳали ҳам заиф. Аксарият ҳолларда берилган маблағлар бизнесни ривожлантиришга эмас, балки кундалик эҳтиёжларга сарфланиб кетиши оиланинг қайта камбағаллик тузоғига тушишига сабаб бўлади.

2. Бозор механизмлари ва субсидиялар: 2026 йилда тадбиркорликка 140 триллион сўм ресурс ажратилиши режалаштирилган. Аммо бу маблағларнинг самарадорлиги паст рентабелли лойиҳаларга йўналтирилса, иқтисодиётда инфляцион босим ортиб, камбағал қатламнинг даромадини «еб қўйиши» мумкин.

Ижтимоий молиявий архитектура ва глобал ташаббуслар

Президент Шавкат Мирзиёев Қатардаги саммитда камбағалликка қарши курашнинг янги молиявий архитектурасини яратиш таклифини берди. Бу — халқаро грантлар ва имтиёзли кредитларни фақат «тешикларни ямаш»га эмас, балки инсон капиталига инвестиция қилишга йўналтиришдир.

«Ижтимоий ҳимоя фақат бюджет харажати эмас, бу иқтисодий ўсишнинг двигатели бўлиши керак», — дейди мутахассислар.

Ўзбекистон 2026 йилни «Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили» деб эълон қилиш орқали ижтимоий сиёсатни децентрализация (марказдан қочиш) қилмоқда. Бу маҳаллабай ишлаш тизимининг мантиқий давоми бўлса-да, маҳалла раислари ва ҳоким ёрдамчиларининг профессионал малакаси ҳали ҳам савол остида қолмоқда.

Тўсиқлар ва реал хавфлар

Нега ислоҳотлар суръати баъзи ҳудудларда паст? Асосий сабаб — иқтисодий муҳит ва инфратузилманинг нотекислиги. Электр энергияси ва газ таъминотидаги узилишлар қишлоқ жойларида кичик бизнесни ривожлантиришга тўсқинлик қилмоқда. Ишсизлик даражаси 2 баравар камайгани айтилса-да, яширин иқтисодиёт ва мавсумий меҳнат миграцияси реал манзарани хиралаштиради.

Хулоса: Рақамлар ортидаги инсон

Камбағалликни қисқартириш бўйича «ўзбек тажрибаси» — бу улкан институционал ҳаракат. Аммо 2026 йилга қўйилган 4,5 фоизлик кўрсаткичга фақатгина статистик манипуляциялар билан эмас, балки сифатли таълим ва соғлиқни сақлаш тизими орқали эришиш мумкин. 181 минг оилани камбағалликдан чиқариш — бу шунчаки одамларни «темир дафтар»дан ўчириш дегани эмас, балки уларнинг ўз ҳаёти учун масъулиятни ўз зиммасига олишига имкон яратишдир.

Биз камбағалликни енгдикми ёки уни шунчаки «бошқариладиган» даражага келтирдикми? Бу саволнинг жавоби келгуси икки йилликдаги иқтисодий барқарорликка боғлиқ бўлиб қолади.

Тарихий фон: Юзадан чуқурликка қараб

Ўзбекистон газ саноати ўнлаб йиллар давомида «осон қазиб олинадиган газ» стратегиясига таяниб келди. Газли, Шўртан ва Муборак конлари яқин ўтмишда мамлакатнинг энергетик суяги бўлган. Бироқ, сўнгги 15 йил ичида мавжуд конларда босимнинг кескин тушиб кетиши ва захираларнинг камайиши «Ўзбекнефтгаз» тизимини янги, экстремал ечимлар излашга мажбур қилди.

Мўйноқдаги «Шагирлик–қуйи юра» майдонида олиб борилган 3D сейсмик қидирув ишлари соҳанинг сўнгги чораси сифатида кўринмоқда. Агар илгари газ 2-3 минг метр чуқурликда изланган бўлса, бугун соҳа 5-6 минг метрлик «қуйи юра» қатламларига тушмоқда. Бу нафақат юқори харажат, балки ўта мураккаб технологик жараёндир.

Тизимли таҳлил: Геология бор, лекин логистика ва иқтисод-чи?

Мўйноқдаги янги коннинг топилиши тизимдаги бир нечта оғриқли нуқталарни очиб беради:

1. Қазиб олиш таннархи: 5000 метрдан ортиқ чуқурликда бурғилаш ва газни юзага чиқариш учун сарфланадиган маблағ оддий қудуқларга нисбатан 3-4 баравар қимматроқ. Бу дегани, бу ердан олинадиган газнинг ички бозор учун таннархи юқори бўлади.

2. Технологик қарамлик: Бундай чуқурликда ишлаш учун замонавий бурғилаш қурилмалари ва юқори босимга чидамли ускуналар талаб этилади. Тизим ҳали ҳам хорижий технологиялар ва сервис хизматларига боғланиб қолган.

3. Захираларнинг ҳақиқий ҳажми: Ҳозирча фақат «саноат миқёсидаги оқим» ҳақида гап кетмоқда. Аниқ рақамлар йўқ. Кўпинча бундай шов-шувли хабарлардан сўнг, коннинг дебити (қуввати) тез пасайиб кетиши кузатилади.

Эксперт фикри ва шубҳалар

Энергетика соҳаси таҳлилчиларининг фикрича, янги конларнинг топилиши — бу соҳанинг «жонлантириш бўлими»даги ҳолатидир.

«Биз ҳозир бор кучимизни янги конларни топишга қаратяпмиз, лекин мавжуд газни тежаш ва иқтисодиётни энергия тежамкор қилиш масаласи иккинчи планда қолиб кетмоқда. Мўйноқдаги газ эртага совуқ кунларда аҳолининг уйини иситиб бера оладими ёки у яна экспорт мажбуриятлари ёки йирик саноат лойиҳалари учун йўналтириладими? Мана шу асосий масала», — дейди исми сир қолишини истаган соҳа мутахассиси.

Тўсиқлар: Нега ечим кечикмоқда?

Шагирлик майдонида 3 ва 4-сонли янги излов қудуқларини бурғилаш режаси соҳада ҳали «қидирув» босқичи давом этаётганини англатати. Газ оқими аниқланганидан уни тўлиқ тизимга улашгача камида 1-2 йил вақт ва миллиардлаб инвестиция керак.

Энг катта тизимли хато — бу захираларни бошқаришдаги номутаносиблик. Геология қидирув ишларига маблағ ажратилса-да, газ транспорти тизими (қувурлар) эскирган. Натижада, ҳатто янги газ топилганда ҳам, унинг 15-20 фоизи йўлдаги йўқотишларга ва эскирган компрессор станцияларининг ички эҳтиёжига сарфланиб кетади.

Хулоса: Умид ва огоҳлантириш

Мўйноқдаги янги газ оқими — бу тизим учун вақтинчалик «нафас олиш» имкониятидир. Бироқ бу Ўзбекистоннинг энергетик мустақиллигини тўлиқ таъминлайдиган панацея эмас. Агар соҳада фақат «бурғилаш ва қазиш» тамойили сақланиб қолса, бир неча йилдан кейин биз 7000 метрлик чуқурликлардан ҳам нажот излашимизга тўғри келади.

Энергетика секторига шаффофлик, қазиб олиш таннархининг очиқлиги ва энг муҳими — истеъмол маданиятини ўзгартириш керак. Мўйноқдаги олов ёниб турибди, аммо у ҳаммани иситадими ёки фақат ҳисоботлардаги рақамларни «безайдими» — буни вақт кўрсатади.

Марказий банкнинг

Барқарорлик иллюзияси ва реалликнинг қайтиши

Йилнинг биринчи ярмида инфляцион кутилмаларнинг пасайиши кўпроқ психологик омил ва мавсумий нарх тушиши билан боғлиқ эди. Бироқ, декабрь ойига келиб аҳолининг йиллик инфляция бўйича тахминлари 11,5 фоиз даражасида қотиб қолди, тадбиркорларники эса 11,1 фоизгача кўтарилди. Бу рақамлар шунчаки статистика эмас, балки бозор иштирокчиларининг «эртага ҳамма нарса қимматроқ бўлади» деган қатъий ишончидир.

Бу ердаги энг катта зиддият шундаки, Марказий банк пул-кредит сиёсатини қаттиқлаштириш орқали инфляцияни жиловлашга уринса-да, фискал ва таркибий муаммолар бу кучларни йўққа чиқармоқда. Энергия ресурсларига бўлган нархларнинг эркинлаштирилиши ёки тарифларнинг ошиши тизимда занжирли реакцияни келтириб чиқарди.

Энергетика ва транспорт: Харажатларнинг «двигатели»

Сўровнома иштирокчиларини энг кўп ташвишга солаётган омил — ёқилғи ва энергия нархлари. Бу тизимли боғлиқлик: ёқилғи қимматлашиши транспорт харажатларини оширади, транспорт харажатлари эса расталардаги озиқ-овқатдан тортиб, қурилиш материалларигача бўлган барча маҳсулотлар таннархига ўтиради.

Тадбиркорлар орасида қурилиш соҳаси вакилларининг энг юқори хавотирда экани бежиз эмас. Қурилиш — логистика, энергия ва хом ашё нархига энг таъсирчан тармоқ. Агар энергия секторида шаффофлик ва рақобат таъминланмас экан, нархларнинг «сунъий оширилиши» бўйича гумонлар сақланиб қолаверади. Давлат монополияси сақланиб қолган соҳаларда нарх шаклланиши бозор қонунларига эмас, балки маъмурий қарорларга боғлиқ бўлиб қолаётгани иқтисодий ноаниқликни туғдирмоқда.

Психологик ва ижтимоий табақаланиш

Инфляцион кутилмаларнинг ижтимоий қатламлар кесимидаги таҳлили мамлакатдаги даромадлар тенгсизлиги ва ижтимоий ҳимоя заифлигини кўрсатади. Энг юқори хавотир пенсионерлар томонидан билдирилган. Бу табиий: даромади қатъий белгиланган ва истеъмол савати асосан озиқ-овқат ҳамда дори-дармондан иборат бўлган қатлам инфляция зарбасини биринчи бўлиб ҳис қилади.

Ҳудудлар кесимида Тошкент шаҳрининг энг юқори кўрсаткични қайд этгани пойтахтдаги истеъмол талабининг юқорилиги ва ижарадан тортиб хизмат кўрсатишгача бўлган нархларнинг тез ўзгарувчанлиги билан изоҳланади. Самарқанд ва Андижондаги нисбатан паст кутилмалар эса маҳаллий ишлаб чиқариш ва ички бозорнинг бироз барқарорлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин, бироқ бу умумий тренддан мустасно эмас.

Эксперт нигоҳи: Тизимдаги узилишлар

Мустақил иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, Марказий банкнинг инфляцион кутилмалар бўйича ҳисоботи ҳукумат учун жиддий сигнал бўлиши керак. Муаммо фақат пул массасини назорат қилишда эмас, балки таклиф шокларидадир. Валюта курсининг ўзгаришига бўлган хавотирнинг ортиши эса ташқи савдо дефицити ва импортга қарамликнинг ҳали ҳам юқори эканидан далолат беради.

Иқтисодиётда «монополия хавотири» сақланиб қолаётгани эса бозорда эркин рақобат механизмлари тўлиқ ишламаётганини англатади. Истеъмолчи нарх ошишини иқтисодий омил эмас, балки кимнингдир манфаати деб қабул қилса, бу иқтисодий ислоҳотларга бўлган ижтимоий ишончни сўндиради.

Хулоса: Саволлар очиқ қолмоқда

Инфляцион кутилмаларнинг жиловланмаслиги келгусида реал инфляциянинг янада тезлашишига олиб келиши мумкин. Агар аҳоли ва тадбиркорлар нарх ошади деб кутса, улар бугунги харажатларини кўпайтиради ёки маҳсулот нархини олдиндан оширади. Бу эса «ўзини-ўзи амалга оширувчи башорат» механизмини ишга туширади.

Ҳукумат энергия бозорини ислоҳ қилишда шаффофликни таъминлай оладими? Валюта бозоридаги тебранишлар реал секторга таъсирини камайтиришнинг қандай дастаклари бор? Декабрь ойидаги «хавотирли сигнал» шуни кўрсатдики, фақат рақамлар билан ҳисобот бериш вақти ўтди, энди тизимли ва таркибий ўзгаришларнинг натижаси керак. Акс ҳолда, инфляция шунчаки статистик кўрсаткич эмас, балки ижтимоий барқарорликка таҳдид солувчи омилга айланади.

Воқеалар ривожи: Техник хатоми ёки бошқарувдаги бўшлиқ?

Муаммо 2024 йилнинг 4 декабрида бошланган бўлиб, бир неча кун ичида Humans иловаси фойдаланувчилари ўз карталаридан пуллар тасдиқлаш кодисиз (OTP) ечиб олинaётганидан шикоят қилишди. Расмий маълумотларга кўра, Humans алоқа марказига 825 та мурожаат тушган, норасмий манбалар эса зарар миқдорини 7 миллиард сўм атрофида баҳоламоқда.

Марказий банк 9 декабрь куни Humans орқали ўтказмаларни тўхтатиб қўйди ва текширувни айнан Humans иловасига тўлов хизматларини тақдим этган Paylov (Octagram компанияси) тизимида ўтказди. Бу ерда асосий зиддият юзага чиқади: Humans айбни шеригининг API тизимидаги заифликка тўнкамоқда, Paylov эса Humans ўзларига берилган махфий калитларни хавфсиз сақлай олмаганини иддао қилмоқда.

Тизимли таҳлил: Масъулият кимнинг зиммасида?

Ушбу вазиятда энг катта муаммо — финтех компаниялари ўртасидаги техник ҳамкорликнинг шаффоф эмаслиги. Humans ва Paylov ўртасидаги алоқа «API-интеграция» асосига қурилган. Агар Humans айтганидек, фирибгарлар OTP-кодсиз тўғридан-тўғри Paylov API тизимига сўров юборган бўлса, демак, тизимда ҳимоя фильтри бўлмаган. Агар Paylov айтганидек, айб Humans компаниясининг шифрланган калитларни ўғирлатиб қўйганида бўлса, демак, ички хавфсизлик протоколлари халқаро стандартларга жавоб бермайди.

Бу ерда инсон омили эмас, балки техник архитектурадаги хатолик биринчи планга чиқади. Фирибгарликнинг биринчи тўлқинидан кейин Paylov шубҳали IP-манзилларни блокламагани, Humans эса хавф бартараф этилди деб иловани қайта очишни сўрагани иккала томонда ҳам инқирозли вазиятни бошқариш кўникмаси пастлигини англатади.

Регуляторнинг роли ва ҳуқуқий баҳо

Марказий банк текширув натижаларини Ички ишлар бош бошқармасига топширган. Бу шуни англатадики, регулятор техник хатоликдан ташқари, бу ерда жиноий аломатларни ҳам кўрмоқда. Бироқ, ечимнинг кечикиши ва терговнинг ёпиқлиги фойдаланувчилар орасида финтех тизимларига бўлган ишончсизликни оширмоқда.

Экспертларнинг фикрича, бундай ҳолатлар Ўзбекистонда рақамли банк ва тўлов ташкилотлари учун хавфсизлик аудитини мажбурий қилиш вақти келганини кўрсатади. Агар компаниялар ўртасидаги техник занжирнинг бир қисми узилса, жабрланувчига зарарни ким қоплаб бериши қонунчиликда аниқ белгиланмаган.

Хулоса: Очиқ саволлар

Humans ва Paylov воқеаси финтех бозоридаги «масъулият вакууми»ни очиб берди. Ҳозирда жабрланганларга пуллар қайтариладими ёки компаниялар ўртасидаги суд жараёни йиллаб давом этадими — бу савол очиқ қолмоқда. Энг муҳими, ушбу ҳолат бошқа тўлов тизимлари учун дарс бўладими ёки навбатдаги йирик «ўғирлик»ни кутишда давом этамизми? Рақамли иқтисодиёт фақатгина тезкор ўтказмалардан иборат эмас, у биринчи навбатда ҳимояланган тизим демакдир.

Турaр-жой сектори: Миқдор бор, барқарорлик йўқ

2025 йил якунларига кўра, Ўзбекистонда кўчмас мулк битимлари сони 12,8 фоизга ўсди, бироқ Тошкентда нархларнинг ўсиши сезиларли даражада секинлашди. Иккиламчи бозорда пойтахтдаги нархлар ҳатто 0,9 фоизга пасайган бўлса, янги қурилган уйларда 4 фоизлик ўсиш кузатилди. Бу бозорнинг тўйинганлигидан эмас, балки харидорнинг талабчан бўлиб қолганидан далолат беради.

CMWP Uzbekistan маълумотларига кўра, Тошкентда бир йилда 2,17 млн кв.м уй-жой фойдаланишга топширилган. Бу кўрсаткичнинг 85 фоизи эконом ва комфорт синфига мансуб. Бироқ, 2026 йилдан бошлаб эскроу тизимининг кучга кириши девелоперлар учун молиявий босимни оширади. Энди қурувчи харидорнинг пулига эмас, банк кредити ёки ўз маблағига қуришга мажбур. Бу эса бозорда йирик ўйинчиларнинг консолидациялашувига ва кичик фирмаларнинг синишига олиб келиши мумкин.

Тижорат кўчмас мулки: Бўш майдонлар ва бошқарув инқирози

Офис ва савдо майдонлари бозорида вазият янада кескин. Тошкентда А ва Б+ тоифадаги офислар ҳажми ортган бўлса-да, бўш қолган майдонлар улуши 16 фоизни ташкил этмоқда. Муаммо тизимли: кўплаб девелоперлар бинонинг техник имкониятлари ва бошқарув сифатига эмас, балки унинг ташқи кўринишига («олтин безаклар») урғу беришмоқда.

CMWP Uzbekistan бош директори Денис Соколовнинг таъкидлашича, халқаро ритейлерлар Ўзбекистон бозорига киришга тайёр, аммо уларга профессионал бошқарувга эга савдо марказлари етишмаяпти. 2025 йилда бор-йўғи 10 га яқин йирик бренд кириб келгани — бу иқтисодиёт учун бой берилган имкониятдир. Талаб бор, аммо уни қабул қила оладиган сифатли таклиф йўқ.

2026 йил прогнози: Рақобат сифат майдонига кўчади

2026 йилда кўчмас мулк бозорида қуйидаги учта асосий тренд ҳукмронлик қилади:

1. Эскроу ва шаффофлик: Молиявий назоратнинг кучайиши уй-жой бозоридаги «кулранг» схемаларни чеклайди. Бу харидор хавфсизлигини таъминласа-да, таннархнинг ошишига хизмат қилиши мумкин.

2. Профессионал бошқарув: Энди бинони шунчаки қуриш эмас, уни самарали ишлатиш муҳим бўлади. Бўш турган бинолар «токсик актив»га айланиб, эгасига зарар келтира бошлайди.

3. Янги Тошкент эффекти: Пойтахтнинг кенгайиши марказий туманлардаги нархларни қайта кўриб чиқишга мажбур қилади. Рақобат энди «премиаллик» ниқоби остида эмас, балки аниқ истеъмол хусусиятлари (инфратузилма, энергия тежамкорлик, транспорт) асосида бўлади.

Хулоса ва очиқ саволлар

Ўзбекистон кўчмас мулк бозори ўз тарихидаги энг муҳим бурилиш нуқтасида турибди. Спекулятив ўсиш даври тугади. Энди инвесторлар активнинг чексиз қимматлашишини эмас, балки унинг қанчалик реал даромад (ижара) келтиришини ҳисоблаши керак.

Аммо тизим тайёрми? Банклар девелоперларни молиялаштириш учун етарли ресурсга эгами? Истеъмолчи сифат учун қўшимча пул тўлашга тайёрми? 2026 йил бу саволларга жавоб берадиган ва бозорни профессионал ҳамда ҳаваскорларга ажратиб берадиган йил бўлади.

Янги тизимнинг мағзи: Кимлар диққат марказида?

Янги низомга кўра, солиқ органлари товар ва хизматларни етказиб бериш занжирини тўлиқ назоратга олади. Асосий янгилик шундаки, эндиликда ҚҚС тўловчиси томонидан тақдим этилган ЭҲФларнинг юқори хавфли деб топилган қисми умумий фактуралар сонининг 10 фоизидан ошмаслиги керак. Агар тадбиркор ушбу чегарадан ўтса, унинг фаолияти солиқ органлари томонидан алоҳида шубҳа остига олинади.

Электрон ҳисобварақ-фактуралар икки тоифага ажратилади:

• Хавф даражаси паст ЭҲФлар — тизим томонидан шубҳасиз деб топилган ва ҚҚСни ҳисобга олишда муаммо туғдирмайдиган ҳужжатлар.

• Хавф даражаси юқори ЭҲФлар — етказиб бериш занжирида шубҳали ҳолатлар ёки "сохта" операциялар аломатлари аниқланган ҳужжатлар.

Баҳолаш жараёни инсон омилисиз, махсус ахборот тизимида баллар йиғиш усули орқали автоматик тарзда амалга оширилади. Солиқ қўмитаси ҳар бир мезон бўйича балларни белгилаб чиқади ва шу асосда марказлаштирилган реестр юритилади.

Нима учун бу зарур эди?

Сўнгги йилларда Ўзбекистон солиқ тизимида "нақдлаштирувчи фирмалар" ёки товар етказиб бермасдан, фақат ҚҚС суммасини камайтириш учун ЭҲФ расмийлаштирувчи тузилмаларга қарши кураш кучайган. Бироқ, аввалги назорат механизмлари кўпинча умумий характерга эга бўлиб, ҳалол тадбиркорларга ҳам қийинчилик туғдирар эди.

Янги тартиб эса "занжирли таҳлил" тамойилига асосланади. Яъни, товарнинг ишлаб чиқарувчидан то якуний истеъмолчигача бўлган йўли кузатилади. Агар занжирнинг қайсидир бўғинида товарнинг жисмоний мавжудлиги ёки омбор имкониятлари шубҳа остида бўлса, ўша операцияга тегишли ЭҲФ "юқори хавфли" деб топилади.

Таҳлилий қараш: Тадбиркорларни нималар кутмоқда?

Ушбу ислоҳотнинг ижобий томони — иқтисодиётнинг "хуфиёна" қисмини қисқартириш ва тенг рақобат муҳитини яратишдир. Сохта операциялар орқали солиқдан қочган корхоналар энди тизимли равишда тўсилади.

Бироқ, хавфларни баҳолаш мезонларининг шаффофлиги масаласи ҳамон долзарб бўлиб қолмоқда. 10 фоизлик чеклов тадбиркорларни ўз ҳамкорларини (контрагентларини) янада синчиклаб танлашга мажбур қилади. Эндиликда фақат ўз бухгалтериясининг тозалиги эмас, балки маҳсулот сотиб олинаётган ҳамкорнинг ҳам "солиқ тарихи" муҳим аҳамият касб этади.

Шунингдек, тизимнинг автоматик ишлаши техник хатоликлар ёки билвосита омиллар сабабли ҳалол корхоналарнинг ҳам "қора рўйхат"га тушиб қолиш хавфини юзага келтириши мумкин. Бундай ҳолатларда апелляция ва хавф даражасини қайта кўриб чиқиш механизми қанчалик тез ишлаши тадбиркорлик муҳитининг барқарорлигини белгилайди.

830-сонли қарор Ўзбекистон солиқ тизимини рақамли назоратнинг янги даражасига олиб чиқди. Солиқ қўмитасининг марказлаштирилган реестри бизнес вакиллари учун ўзига хос "филтр" вазифасини ўтайди. Бундан буён "фактура сотган" ёки сунъий занжирлар яратган компаниялар тизимдан сиқиб чиқарилади. Тадбиркорлар учун эса энг хавфсиз йўл — ҳужжатлар айланмасини шаффофлаштириш ва шубҳали ҳамкорлардан воз кечишди

Янги етакчи ва рақамлар тили

2025 йил якунларига кўра, BYD компаниясининг тўлиқ электрлашган автомобиллари савдоси 28 фоизга ўсиб, 2,26 миллион донани ташкил этди. Шу билан бир вақтда, кўп йиллар давомида бозорни бошқариб келган Илон Маскнинг Tesla компанияси 1,64 миллион дона электромобиль сотди. Бу кўрсаткич Tesla учун аввалги йилга нисбатан 8 фоизлик пасайишни англатади.

BYD’нинг умумий ишлаб чиқариш кўрсаткичлари ҳам ҳайратланарли: компания йил давомида бозорга жами 4,6 миллион дона автомобиль етказиб берган. Бунинг ярмидан кўпини гибрид моделлар ташкил этса-да, айнан электромобиль сегментидаги кескин ўсиш Хитой брендини жаҳон шоҳсупасига олиб чиқди.

Tesla нима учун мавқеини йўқотмоқда?

Tesla компаниясининг сотувлари кетма-кет иккинчи йил пасайишда давом этмоқда. 2024 йилнинг тўртинчи чорагида 440,9 мингта автомобиль етказиб берилган бўлса, бу бир йил олдинги мос даврга нисбатан 11 фоизга камдир. Бундай тенденция бир неча омиллар билан изоҳланади.

Биринчидан, Tesla моделлари қатори анчадан бери янгиланмаган. Model 3 ва Model Y бозорда ўз жозибадорлигини йўқотмаган бўлса-да, истеъмолчилар янги дизайн ва технологик ечимларни кутмоқда. Иккинчидан, компаниянинг нарх сиёсатидаги беқарорлик ва агрессив чегирмалар брендининг премиум мақомига путур етказди. Натижада, харидорлар доимий равишда арзонлашаётган маҳсулотни сотиб олишда иккилана бошладилар.

Хитой стратегиясининг ғалабаси

BYD муваффақиятининг калити унинг вертикал интеграциялашган ишлаб чиқариш занжирига эга эканлигидадир. Компания электромобиллар учун энг қиммат қисм — аккумуляторларни ўзи ишлаб чиқаради. Бу уларга таннархни назорат қилиш ва нарх бобида рақобатчилардан анча олдинга ўтиб кетиш имконини берди.

Шунингдек, Хитой ички бозоридаги талабнинг сустлашиши BYD учун тўсиқ бўла олмади. Компания ўз эътиборини экспортга қаратди ва халқаро бозорларда 1,05 миллион дона автомобиль сотди. Бу кўрсаткич таҳлилчиларнинг энг дадил прогнозларидан ҳам юқори бўлди. Жанубий-Шарқий Осиё, Лотин Америкаси ва Европа бозорларига кириб бориш стратегияси Хитой гигантини глобал миқёсда мустаҳкамлади.

Саноатдаги катта бурилиш

Бу воқелик фақат битта компаниянинг ғалабаси эмас, балки автомобиль саноатида "Хитой даври" бошланганининг тасдиғидир. BYD ва Tesla ўртасидаги фарқ эндиликда нафақат сотув ҳажмида, балки стратегик мослашувчанликда ҳам кўзга ташланмоқда. Tesla дастурий таъминот ва автопилот тизимларига урғу бераётган бир пайтда, BYD кенг моделлар қатори ва ҳамёнбоп нархлар орқали оммавий бозорни эгаллаб олди.

Электромобиллар бозоридаги етакчиликнинг алмашиши бошқа анъанавий автомобиль ишлаб чиқарувчилари (Volkswagen, Toyota, Ford) учун ҳам жиддий сигналдир. Эндиликда улар нафақат Tesla билан, балки ресурслари деярли чекланмаган ва тезкор қарор қабул қилувчи Хитой технологиялари билан рақобатлашишига тўғри келади.

Хулоса қилиб айтганда, 2025 йил автомобиль тарихида янги саҳифа очди. Tesla’нинг технологик харизмаси BYD’нинг саноат қудрати ва масштаб иқтисодиёти олдида тиз чўкди. Энди асосий савол шунда: Tesla ўз мавқеини қайтариб олиш учун қандай инновация таклиф қила олади ёки биз янги ва доимий етакчининг ҳукмронлигига гувоҳ бўляпмизми?

Бироқ, бу яқинлашув фақат ижобий кўрсаткичлардан иборат эмас. 2025 йил сарҳисоби шуни кўрсатадики, Ўзбекистон ва Россия ўртасидаги иқтисодий алоқалар кенгайгани сари, маҳаллий бизнес субъектлари учун халқаро санкциялар хавфи ҳам ортиб бормоқда.

Иқтисодий устуворлик ва рақамлар тили

Бугунги кунда Россия Ўзбекистоннинг энг йирик савдо ҳамкори сифатида ўз позициясини мустаҳкамлаган. 2025 йилнинг ўн бир ойлик якунларига кўра, Ўзбекистон ташқи савдо айланмасининг 16,2 фоизи айнан Россия ҳиссасига тўғри келди. Экспорт ҳажми 4 миллиард доллардан ошгани ва Ўзбекистонда Россия капитали иштирокидаги корхоналар сони 3 200 тадан кўпайгани иқтисодий боғлиқлик нақадар юқори эканини кўрсатади.

Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил декабрь ойида Олий Мажлисга йўллаган мурожаатномасида Россияни асосий шериклар рўйхатида биринчи бўлиб тилга олиши Тошкентнинг ташқи сиёсатида прагматизм устувор эканини тасдиқлайди. Бу прагматизм энергия хавфсизлиги, меҳнат миграцияси ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари учун барқарор бозор зарурлиги билан изоҳланади.

Сиёсий мулоқот ва стратегик манфаатлар

2025 йил икки давлат раҳбарлари ўртасидаги мисли кўрилмаган мулоқот динамикаси билан ёдда қолди. Ўнта телефон сўзлашуви ва саккизта юзма-юз учрашув – бу шунчаки баённома тадбирлари эмас, балки минтақавий хавфсизлик ва иқтисодий лойиҳаларни энг юқори даражада мувофиқлаштириш механизмидир.

Россия учун Ўзбекистон Марказий Осиёдаги энг муҳим стратегик бўғин ҳисобланади. Москва Тошкент орқали минтақадаги иқтисодий таъсирини сақлаб қолиш ва Ғарб санкциялари шароитида янги логистик занжирларни шакллантиришни мақсад қилган. Тошкент учун эса Россия – йирик инвестициялар манбаи ва технологик шерик, айниқса атом энергетикаси ва саноат кооперацияси соҳасида.

Глобал чекловлар ва «санкциялар сояси»

Ҳамкорликнинг кенгайиши ўз-ўзидан жиддий хатарларни ҳам келтириб чиқармоқда. Украина атрофидаги геосиёсий вазият туфайли АҚШ, Европа Иттифоқи ва Буюк Британия Россия билан яқин иқтисодий алоқада бўлган учинчи давлат компанияларини диққат билан кузатмоқда. 2025 йилнинг охирида Фарғона кимё заводи ва бир қатор хусусий ширкатларнинг Британия ва ЕИ санкциялар рўйхатига киритилиши бунинг яққол исботидир.

Ўзбекистон ҳозирги вазиятда «икки ўт орасида» қолгандек таассурот уйғотади: бир томондан Россия билан ҳаётий муҳим иқтисодий алоқаларни сақлаб қолиш зарур, иккинчи томондан эса глобал молиявий тизимдан узилиб қолмаслик учун халқаро санкциялар режимини ҳисобга олиш шарт.

2026 йил Ўзбекистон-Россия муносабатлари учун синов даври бўлади. Элчи Ерхов тилга олган «ҳаёт сифатини яхшилаш» ва «технологик ривожланиш» каби режалар икки давлатнинг иқтисодий интеграциясини янада чуқурлаштириши кутилмоқда. Бироқ, бу жараёнда Тошкент учун энг катта вазифа – иқтисодий манфаатлар ва халқаро сиёсий босимлар ўртасидаги мувозанатни сақлаб қолишдир. Россия билан бошланган йирик лойиҳаларнинг амалга оширилиши нафақат икки томонлама келишувларга, балки глобал геосиёсий муҳитнинг ўзгаришига ҳам кўп жиҳатдан боғлиқ бўлиб қолаверади.

2025 йил якунлари Марказий Осиё минтақаси учун туб бурилиш даври бўлди. Тошкентнинг минтақавий интеграциядаги етакчилик роли ва Япониянинг ушбу жараёндаги стратегик иштироки икки томонлама муносабатларни янги босқичга олиб чиқди. Декабрь ойида Токиода бўлиб ўтган «Марказий Осиё + Япония» саммити ва Ўзбекистон Президентининг ташрифи доирасида имзоланган 12 миллиард долларлик лойиҳалар портфели шунчаки иқтисодий кўрсаткич эмас, балки минтақадаги янги сиёсий воқеликнинг тасдиғидир. Кунчиқар мамлакат энди Ўзбекистонни нафақат хом ашё манбаи, балки бутун минтақага чиқиш имконини берувчи асосий «инновацион дарвоза» деб билмоқда.

Япониянинг нуфузли нашрлари, хусусан, "The Japan News" томонидан Ўзбекистоннинг «чорраҳадаги локомотив» сифатида эътироф этилиши бежиз эмас. Расмий Токио учун Марказий Осиёдаги барқарорлик ва очиқлик — глобал таъминот занжирларини диверсификация қилиш учун ҳаётий муҳим масала. Ўзбекистоннинг сўнгги саккиз йил ичида ялпи ички маҳсулотини икки бараварга оширгани ва 2030 йилгача юқори даромадли давлатлар қаторига кириш стратегияси япон инвесторлари учун ишончли кафолат бўлиб хизмат қилмоқда. Бугунги кунда мамлакатда фаолият юритаётган япон компаниялари сонининг 10 карра ортгани ҳам фикримиз исботидир.

Ҳамкорликнинг энг муҳим жиҳати — бу техник ва инсон капиталига тикилаётган инвестициялардир. Япония модели асосида ташкил этилаётган махсус иқтисодий зона ва рақамли хаб лойиҳалари Ўзбекистон иқтисодиётини технологик модернизация қилишга қаратилган. Айниқса, сунъий интеллект, киберхавфсизлик ва «яшил» энергетика соҳасидаги келишувлар Тошкентнинг минтақавий инновацион марказга айланиш амбицияларини қўллаб-қувватлайди. Тошкентда қайта тикланадиган энергетика бўйича минтақавий марказ ва сейсмик хавфсизликни баҳолаш марказининг ташкил этилиши эса ҳамкорликнинг нафақат иқтисодий, балки ижтимоий ва экологик масъулиятга асосланганини англатади.

Ижтимоий соҳадаги лойиҳалар ҳам салмоқли. Япония томонидан ажратилган 150 миллион долларлик кредит ва тиббий скрининг ускуналари учун беғараз ёрдамлар Ўзбекистон соғлиқни сақлаш тизимини замон талабларига мослаштиришга хизмат қилади. Шу билан бирга, кадрлар тайёрлаш дастури (JDS) доирасида юзлаб ўзбек давлат хизматчиларининг Японияда таълим олиши икки давлат бошқарув тизимлари ўртасидаги тафаккур яқинлигини таъминлайдиган «интеллектуал кўприк» вазифасини ўтаяпти.

Шундай қилиб, Япониянинг Марказий Осиёдаги стратегияси Ўзбекистон орқали янги куч олмоқда. Токио учун бу минтақавий хавфсизлик ва иқтисодий мустақилликни мустаҳкамлаш бўлса, Тошкент учун — юқори технологияларга асосланган иқтисодиётни қуриш йўлидаги стратегик танловдир. 2025 йилги келишувлар икки халқнинг нафақат ўтмишдаги Ипак йўли, балки келажакдаги «Рақамли ипак йўли» орқали ҳам ажралмас ҳамкорларга айланганини кўрсатди.

Ўзбекистон иқтисодиётида аҳоли даромадларининг ўсиш суръати бўйича янги босқич кузатилмоқда. Марказий банкнинг 2025 йил III чораги якунларига бағишланган

Рақамлар ортидаги ҳақиқат: Ким кўпроқ даромад топмоқда?

Номинал иш ҳақининг 19,2 фоизлик ўсиши иқтисодиётнинг тикланиши ва хусусий секторнинг фаоллашганидан далолат беради. Бироқ бу рақамлар жамиятнинг барча қатламларида бир хил тақсимланмаган. Бугунги кунда меҳнат бозоридаги энг катта «молиявий қаймоқ» икки соҳада тўпланган: молия-суғурта тизими ҳамда ахборот-коммуникация технологиялари (IT). Бу тармоқлар нафақат юқори маош, балки кадрлар учун кучли рақобат муҳитини ҳам шакллантирмоқда.

Ҳудудий кесимда эса кутилмаган натижалар кузатилди. Пойтахт Тошкент анъанавий етакчи бўлса-да, ўсиш суръати бўйича Самарқанд (14,6 фоиз) ва Сирдарё (11,1 фоиз) вилоятлари пешқадамлик қилмоқда. Бу эса иқтисодий фаолликнинг марказдан аста-секин четроққа, ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш ривожланаётган вилоятларга кўчаётганини англатади.

Иш ўринлари ва бизнеснинг кайфияти

Меҳнат бозоридаги бўш иш ўринлари сони 3,3 фоизга ошган бўлиб, асосий талаб сервис ва савдо соҳасига тўғри келмоқда. Савдо ва умумий овқатланиш тармоқларидаги вакансиялар жами иш ўринларининг учдан бир қисмини ташкил қилади. Бу истеъмол маданиятининг ўсиши ва аҳолининг кундалик харажатлари ортгани билан изоҳланади.

Шу билан бирга, тадбиркорларнинг келажакка қарашида маълум бир эҳтиёткорлик сезилмоқда. Сўровномалар шуни кўрсатадики, бизнес вакилларининг 34 фоизи яқин орада янги ишчиларни олишни режалаштирган бўлса, қурилиш соҳасида вазият бир оз мураккаб. Бу тармоқда иш ўринларини қисқартириш эҳтимоли пайдо бўлган, бу эса ипотека бозоридаги ўзгаришлар ёки мавсумий омиллар таъсири бўлиши мумкин.

Ташқи омил: Пул ўтказмалари ва миграция трансформацияси

Ўзбекистон иқтисодиёти учун пул ўтказмалари ҳамон муҳим драйвер бўлиб қолмоқда. III чоракда мамлакатга 5,7 миллиард доллар маблағ кириб келди. Бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан қарийб 19 фоизга кўпдир. Аммо асосий янгилик пул миқдорида эмас, балки унинг манбаларида.

Йиллар давомида Россияга боғланиб қолган меҳнат миграцияси географияси кескин ўзгармоқда. Эндиликда Болтиқбўйи мамлакатлари, Европа ва бошқа ривожланган давлатлардан келаётган маблағлар оқими энг юқори суръатда ўсмоқда. Бу тренд иккита муҳим хулосани беради: Биринчидан, ўзбекистонлик меҳнат мигрантлари юқорироқ даромадли ва ҳуқуқий ҳимояланган бозорларни эгалламоқда. Иккинчидан, давлатнинг ташқи меҳнат миграциясини диверсификация қилиш бўйича стратегияси амалда ўз мевасини беришни бошлади.

Хулоса ва прогноз

Марказий банк шарҳи шуни кўрсатадики, Ўзбекистон аҳолисининг сотиб олиш қобилияти номинал жиҳатдан мустаҳкамланмоқда. Энг кам иш ҳақининг доллар эквивалинтида 100 доллардан ошиши халқаро стандартлар бўйича паст бўлса-да, маҳаллий бозор учун ижобий психологик чегара ҳисобланади. Бироқ реал иш ҳақининг 9,1 фоизлик ўсишини сақлаб қолиш учун иқтисодиётда меҳнат унумдорлигини ошириш ва инфляция жиловини маҳкам тутиш талаб этилади. 2025 йилнинг охиригача бўлган даврда асосий эътибор ишлаб чиқариш ва юқори технологик соҳаларда янги қиймат яратишга қаратилиши лозим.

2025 йил якунларига кўра, Ўзбекистон автомобил бозорида седанлар ва кровссоверлар ўртасидаги рақобат янги босқичга чиқди. Статистик маълумотлар шуни кўрсатмоқдаки, классик седанлар ҳамон миқдор жиҳатидан етакчиликни қўлда сақлаб турган бўлса-да, кроссовер сегментининг ўсиш суръати анъанавий моделларни сезиларли даражада сиқиб чиқармоқда. Бу шунчаки вақтинчалик қизиқиш эмас, балки истеъмолчи кайфияти ва ишлаб чиқариш стратегиясининг тубдан ўзгаришидан далолат беради.

Ишлаб чиқаришдаги рақамлар: Ким аслида етакчи?

Миллий статистика қўмитасининг 2025 йилнинг 11 ойи бўйича эълон қилган ҳисоботи бозордаги реал манзарани очиб беради. Жами ишлаб чиқарилган 419 338 та енгил автомобилнинг салмоқли қисми ҳамон Chevrolet Cobalt ҳиссасига тўғри келмоқда. 148 094 дона ишлаб чиқарилган ушбу модел бозорнинг "устуни" бўлиб қолмоқда. Бироқ, масаланинг таҳлилий томони шундаки, Cobalt ишлаб чиқаришида 1,1 фоизлик пасайиш кузатилган.

Бунинг акси ўлароқ, кроссовер сегментининг вакили бўлган Chevrolet Tracker ҳайратланарли ўсиш намойиш этди. Йил давомида 47 804 дона ишлаб чиқарилган Tracker ўтган йилга нисбатан 17,4 фоизга ўсган. Айниқса, ноябрь ойидаги рекорд кўрсаткич — 7770 дона — кроссоверларга бўлган талабнинг кескин ортаётганини тасдиқлайди. Агар ушбу суръат сақланиб қолса, яқин йилларда кроссоверлар седанлар билан тенгма-тенг рақобатлаша олиши эҳтимоли юқори.

Истеъмолчи танлови ва бозор конъюнктураси

Нима учун кроссоверлар машҳурлашмоқда? Бу ерда бир нечта муҳим омиллар мавжуд. Биринчидан, инфратузилмавий эҳтиёж. Кроссоверларнинг баланд клиренси ва универсаллиги Ўзбекистон шароитида ҳам шаҳар, ҳам қишлоқ йўллари учун қулай ҳисобланади. Иккинчидан, таклифнинг диверсификацияси. Бозорга KIA, BYD, Haval ва Chery каби брендларнинг кириб келиши истеъмолчида танлов имкониятини кенгайтирди.

KIA (24 507 дона) ва BYD (17 510 дона) каби компаниялар асосий урғуни айнан кроссовер ва йўлтанламас моделларга қаратмоқда. Бу эса седанларнинг бозордаги улушини табиий равишда камайтиради. Гарчи Cobalt ва Onix каби моделлар ҳамёнбоплиги ва оммавийлиги билан ажралиб турса-да, ўрта қатлам ва юқори даромадли харидорлар тобора кўпроқ замонавий технологик ечимларга эга кроссоверларни афзал кўрмоқда.

Янги воқелик: Трансформация даври

Бугунги ҳолатни "седанлар мағлуб бўлди" деб аташга ҳали эрта. Chevrolet Damas (85 384 дона) ва Cobalt ҳали ҳам энг кўп сотиладиган автомобиллар рўйхатида тепада турибди. Бунинг сабаби — нарх ва эксплуатация харажатларининг пастлигида. Аммо стратегик жиҳатдан қараганда, кроссоверлар сегменти "янги воқелик" сифатида шаклланиб бўлди.

Ишлаб чиқариш ҳажмининг Tracker мисолида 17 фоиздан зиёд ўсиши ва янги брендларнинг (Haval, Chery) жадал кириб келиши бозорнинг мувозанат нуқтаси ўзгараётганини англатади. Эндиликда харидор нафақат транспорт воситасини, балки комфорт ва мақомни (status) ҳам сотиб олмоқчи.

Хулоса қилиб айтганда, 2025 йил Ўзбекистон автосаноати учун кескин бурилиш йили бўлди. Седанлар ҳамон сон жиҳатидан устун бўлса-да, кроссоверлар сифат ва ўсиш суръати бўйича етакчиликни қўлга олмоқда. Бу жараён бозорнинг эволюцион ривожланиши бўлиб, яқин 2-3 йил ичида автомобиллар паркининг таркибида кроссоверлар улуши янада ортиши муқаррар.

Талаб ва таклиф ўртасидаги тафовут

«Газпром» раҳбари Алексей Миллер Шарқий иқтисодий форум доирасида Марказий Осиё давлатлари билан ҳамкорлик янги босқичга чиққанини тасдиқлади. Унга кўра, 2025–2026 йилларда экспорт ҳажмини янада ошириш бўйича келишувлар аллақачон имзоланган. Энг қизиқарли жиҳати шундаки, бу жараён Марказий Осиёнинг ўзида улкан газ захиралари мавжуд бўлган шароитда юз бермоқда.

Бу феноменнинг асосий сабаби минтақадаги иқтисодий ўсиш ва демографик кўрсаткичларнинг юқорилигидир. Ички истеъмолнинг кескин ортиши маҳаллий қазиб олиш имкониятларини ортда қолдирмоқда. Натижада, бир пайтлар газ экспорт қилувчи бўлган мамлакатлар эндиликда ички бозордаги танқисликни ёпиш учун ташқи таъминотга эҳтиёж сезмоқда.

Марказий Осиёнинг «газ тузоғи» ёки стратегик ечим?

Ўзбекистон ва Қозоғистон учун Россия газининг аҳамияти икки карра ошди. Биринчидан, қиш мавсумидаги энергетик инқирозларнинг олдини олиш, иккинчидан эса саноатлашув суръатларини пасайтирмаслик керак. Алексей Миллернинг сўзларига кўра, Қозоғистоннинг шимоли-шарқий ҳудудларини газлаштириш ва янги газ узатиш қувватларини барпо этиш бўйича музокаралар якуний босқичда турибди.

Бу вазиятда мантиқий савол туғилади: нега минтақа ўз ресурсларидан тўлиқ фойдалана олмаяпти? Таҳлилчилар буни бир неча омил билан изоҳлашади:

1. Мавжуд конларнинг эскиргани ва қазиб олиш ҳажмининг табиий равишда камайиши.

2. Газ соҳасига хорижий инвестицияларни жалб қилишдаги қийинчиликлар ва инфратузилманинг эскиргани.

3. Саноат ва аҳоли сонининг ўсиши натижасида ички истеъмолнинг геометрик прогрессияда ортиши.

Шу сабабли, Россия гази ҳозирги босқичда минтақа учун «хавфсизлик ёстиқчаси» вазифасини ўтамоқда.

Геосиёсий ва иқтисодий оқибатлар

Россия учун Марказий Осиё бозори Европа йўналишидаги йўқотишлар ўрнини қоплаш учун муҳим альтернативга айланмоқда. «Газпром» нафақат хом ашё етказиб берувчи, балки минтақавий газ транспорт тизимининг оператори сифатида ҳам ўз мавқеини мустаҳкамламоқда. Бу эса узоқ муддатли иқтисодий боғлиқликни келтириб чиқаради.

Айни пайтда, Ўзбекистон ва Қозоғистон учун бу ҳамкорлик энергия танқислигидан чиқишнинг энг тезкор йўлидир. Бироқ, бу боғлиқлик келажакда газ нархларининг шаклланиши ва транзит шартларига қандай таъсир қилиши ҳозирча очиқ қолмоқда. Миллер таъкидлаганидек, Россия «узоқ муддатли ҳамкорликни» мақсад қилган, демак, Марказий Осиё йўналиши Кремль учун вақтинчалик ечим эмас, балки стратегик устувор йўналишдир.

Марказий Осиё давлатлари ўзларининг энергетика балансини сақлаб қолиш учун ташқи таъминотга суянишга мажбур. Россиядан импорт қилинаётган газ ҳажмининг 20 фоизга ўсиши — бу фақат бошланиши. Агар минтақа мамлакатлари маҳаллий қазиб олишни кескин оширишга қаратилган технологик инқилобни амалга оширмасалар, яқин ўн йилликда ташқи энергия манбаларига қарамлик янада чуқурлашиши мумкин.

Ҳозирча эса, Россия гази минтақа иқтисодиётини «музлаб қолишдан» қутқарувчи асосий восита бўлиб қолмоқда.

Бюджетдаги силжиш: Ижтимоий юк ва иқтисодий мантиқ

2025 йил 25 декабрда қабул қилинган ЎРҚ–1106-сонли Қонун билан жорий йилги Давлат бюджетининг параметрларига жиддий ўзгартиришлар киритилди. Бу ҳаракат одатдаги техник тузатиш эмас, балки давлатнинг йил якунидаги устуворликларини ифодаловчи қадамдир. Асосий эътибор «Камбағалликдан фаровонлик сари» дастурига қаратилгани Ўзбекистон иқтисодий сиёсатида ижтимоий ҳимоянинг роли ошиб бораётганини кўрсатади.

Бюджет маблағларининг қўшимча қисми таълим, соғлиқни сақлаш ва энергия самарадорлигига йўналтирилмоқда. Айниқса, кўп квартирали уй-жойлар ва ижтимоий муассасаларнинг энергия тежамкорлигини оширишга ажратилаётган маблағлар – совуқ мавсумдаги энергетик инқирозларнинг олдини олишга қаратилган стратегик қарор сифатида баҳоланиши мумкин. Шу билан бирга, Бюджет интизомини мустаҳкамлаш мақсадида маблағларнинг бир қисми мақбуллаштирилди. Бу иқтисодий тил билан айтганда, самарасиз йўналишлардан пул олиниб, реал натижа берадиган тармоқларга ўтказилганини англатади.

Солиқ ислоҳоти: Тадбиркор учун «ҳимоя қалқони»

Айни кунларда қабул қилинган яна бир муҳим ҳужжат – ЎРҚ–1108-сонли Қонун тадбиркорлар учун кутилган енгилликларни тақдим этди. Эндиликда «интизомли солиқ тўловчи» тушунчаси қонун билан ҳимояланмоқда. Хусусан, агар тадбиркор охирги уч ой давомида ҳисоботларни ўз вақтида топширган бўлса ва навбатдаги ҳисоботда беш иш кунигача кечиккан бўлса, унга нисбатан маъмурий иш қўзғатилмайди.

Бу ўзгариш солиқ идоралари ва бизнес ўртасидаги муносабатларда «жазоловчи» эмас, «кўмакчи» тамойили ишлай бошлаганининг белгисидир. Кўпинча техник хатолар ёки қисқа муддатли кечикишлар сабаб тадбиркорлар ортиқча бюрократия ва жарималарга дуч келар эди. Янги тартиб эса инсон омилини ва тасодифий хатоликларни инобатга олган ҳолда бизнесга нафас олиш учун жой қолдирмоқда.

Дебиторлик қарзлари ва ҚҚС: Назоратнинг янги механизми

Янги қонуннинг энг муҳим жиҳатларидан бири — солиқ қарзини дебиторлар ҳисобидан ундириш механизмидир. Солиқ қарзи бор юридик шахслар энди ўзларига қарздор бўлган шериклари ҳисобидан бюджет билан ҳисоб-китоб қилиш ҳуқуқига эга. Бу иқтисодиётда пул айланмасининг занжирли узилишларини (неплатежи) камайтиришга ёрдам беради.

Шунингдек, ҚҚС гувоҳномасини 30 кундан ортиқ муддатга тўхтатиб туриш энди иқтисодий суд тартибида ҳал қилинади. Бу солиқ органларининг ваколатларини маълум маънода чеклаш ва тадбиркорнинг ҳуқуқий ҳимоясини суд орқали кафолатлаш демакдир.

Имтиёзларнинг янги даври: Фақат амортизация орқали

Фойда солиғи бўйича имтиёзлар бериш тартиби ҳам қатъийлаштирилмоқда. Эндиликда имтиёзлар фақат асосий воситаларни тезлаштирилган амортизация қилиш ҳуқуқи орқали ва 3 йилдан ошмаган муддатга берилади. Бу давлатнинг «тайёр пул» беришдан воз кечиб, тадбиркорларни технологияларни янгилашга ва инвестиция киритишга ундаётганини кўрсатади.

Хулоса қилиб айтганда, 2025 йил якунидаги ушбу қонунчилик ўзгаришлари Ўзбекистон иқтисодиётида иккита параллел жараён кетаётганини тасдиқлайди: давлат харажатларини ижтимоий ҳимоя ва энергия хавфсизлигига йўналтириш ҳамда бизнес учун маъмурий юкни камайтириш. Бу қадамлар 2026 йилги Давлат бюджети ижроси учун мустаҳкам ҳуқуқий пойдевор бўлиб хизмат қилади.

Асосий ставкалар барқарорлиги ва ресурс солиқларидаги инфляция

2026 йил учун белгиланган солиқ сиёсатининг бош мезони — барқарорлик. Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг маълумотларига кўра, фойда солиғи (15 фоиз), жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (12 фоиз) ва қўшилган қиймат солиғи (12 фоиз) каби базавий ставкалар ўзгаришсиз қолади. Бу қадам бизнес учун прогноз қилиш имкониятини яратади ва мамлакатнинг инвестициявий жозибадорлигини таъминлашга хизмат қилади.

Бироқ, 2026 йил 1 январдан бошлаб ер, мол-мулк ва сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ ставкаларининг 7 фоизга индексация қилиниши иқтисодиётнинг реал секторига босимни оширади. Ушбу кўрсаткич прогноз қилинаётган инфляция даражасига яқин бўлиб, давлат бюджет тушумларининг реал қийматини сақлаб қолишга қаратилган. Шунингдек, ижара тўловининг энг кам ставкалари ҳам худди шу миқдорда кўтарилиши кўчмас мулк бозоридаги нархлар занжирига таъсир кўрсатиши мумкин.

Электрон тижорат ва соғлом турмуш тарзи солиқлари

Энг сезиларли ўзгаришлардан бири электрон савдо соҳасига тегишли. 2026 йилдан бошлаб ушбу соҳа вакиллари учун имтиёзли давр якунланиб, фойда солиғи 10 фоиздан 15 фоизга, айланмадан олинадиган солиқ эса 3 фоиздан 4 фоизга чиқарилади. Бу электрон тижоратни анъанавий бизнес билан тенглаштириш ва рақобат муҳитини соғломлаштириш йўлидаги стратегик қадам сифатида баҳоланмоқда.

Шу билан бирга, ҳукумат "фискал дастаклар" орқали аҳоли саломатлигини муҳофаза қилишга киришмоқда. 2026 йил 1 апрелдан бошлаб энергетик ва таркибида шакар бўлган ичимликлар учун прогрессив солиқ тизими жорий этилади. Бунда ичимлик таркибидаги шакар миқдори қанча юқори бўлса, солиқ ставкаси ҳам шунча юқори бўлади. Масалан, 100 мл ичимликда 10 граммдан ортиқ шакар бўлса, солиқ ставкаси ҳар литр учун 535 сўмгача кўтарилади.

Картошка чипслари ишлаб чиқарувчилар ва импорт қилувчилар учун 1 килограмм маҳсулотга 15 минг сўм миқдорида акциз солиғи жорий этилиши ҳам кутилмаган янгиликлардан бири бўлди. Бу каби "гуноҳ солиқлари" (sin taxes) нафақат бюджетни тўлдириш, балки зарарли маҳсулотлар истеъмолини камайтиришга қаратилган халқаро тажрибанинг бир қисмидир.

Тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ва инфратузилмавий имтиёзлар

Янги солиқ пакети фақат чекловлардан иборат эмас. Ҳукумат кичик бизнес ва қишлоқ хўжалиги учун қатор енгилликларни ҳам тақдим этмоқда:

• Кичик бизнес учун пасайтирилган ставкалар: Йиллик айланмаси 1 миллиард сўмгача бўлган якка тартибдаги тадбиркорлар ва ўзини ўзи банд қилганлар учун айланмадан олинадиган солиқ ставкаси 4 фоиздан 1 фоизга туширилмоқда.

• Қишлоқ хўжалигини рағбатлантириш: Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари реализацияси учун ҚҚС нол ставкаси жорий этилади ва салбий фарқ суммаси 3 кун ичида автоматик қайтарилади.

• Инфратузилмавий чегирма: Корхоналар ўз маблағлари ҳисобидан қурилган ва давлатга бепул топширилган электр, газ ва сув тармоқлари харажатларини фойда солиғидан чегириб ташлаш ҳуқуқига эга бўладилар.

Бу чоралар тадбиркорларни "хуфиёна иқтисодиёт"дан чиқишга ва ўз фаолиятини шаффофлаштиришга ундаши лозим. Айниқса, айланмадан олинадиган солиқдан ҚҚСга ўтаётган корхоналар учун бир йиллик солиқ таътилининг берилиши иқтисодий ўсишнинг муҳим драйвери бўлиши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, 2026 йилги солиқ сиёсати икки йўналишли характер касб этади: бир томондан ресурс солиқлари ва "зарарли" маҳсулотлар ҳисобига бюджет барқарорлиги таъминланса, иккинчи томондан шаффоф ишлашга интилувчи кичик ва ўрта бизнес учун рағбатлантирувчи муҳит яратилади.

Комплекс хизматлар: Рўйхатдан ўтишдан то фаолиятни бошлашгача

Янги тизимнинг энг муҳим жиҳати шундаки, тадбиркор эндиликда турли идоралар эшигини алоҳида қоқиши шарт эмас. Ягона дарча тамойили доирасида қуйидаги хизматлар бирлаштирилмоқда:

• Электрон рақамли имзо (ЭРИ) калитини олиш;

• Банк ҳисобварақларини очиш ва фаоллаштириш учун ариза бериш;

• Лицензия ва рухсатномалар учун хабарнома юбориш;

• Кўчмас мулк ижара шартномаларини расмийлаштириш ва ҚҚС тўловчиси гувоҳномасини олиш;

• Онлайн назорат-касса машиналарини харид қилиш ва солиқ органларида рўйхатдан ўтказиш;

• Юридик шахс раҳбарини тайинлаш ва уни Ягона миллий меҳнат тизимида (ЯММТ ИДАК) ҳисобга қўйиш.

Ушбу хизматларнинг бир нуқтада жамланиши бизнес субъектларининг оператив фаолиятга киришиш вақтини бир неча баравар қисқартиради. Авваллари бу жараёнлар бир неча кун, баъзан эса ҳафталаб вақт талаб этган бўлса, эндиликда 15 дақиқа ичида асосий ташкилий масалаларни ҳал этиш имкони туғилади.

Ихтиёрийлик ва қулай тўлов тизими

Таҳлилий нуқтаи назардан қараганда, янги тизимда «танлов эркинлиги» тамойилининг сақланиб қолингани эътиборга молик. Тадбиркор таклиф этилаётган 10 та хизматнинг барчасини мажбурий тартибда олишга мажбур эмас. Ҳар бир бизнес вакили ўз эҳтиёжидан келиб чиқиб, керакли хизматларни ихтиёрий равишда танлайди. Бу эса давлат хизматларини кўрсатишда мижозга йўналтирилган ёндашувнинг (customer-centric) ривожланаётганидан далолат беради.

Тўлов тизимидаги қулайлик ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Хизматлар учун ягона QR-код орқали тўловни амалга ошириш имконияти транзакция харажатларини камайтиради ва жараённинг шаффофлигини таъминлайди. Бу рақамли иқтисодиёт элементларининг давлат бошқарувига муваффақиятли интеграция қилинаётганининг яққол мисолидир.

Сабаб ва оқибат: Ислоҳотдан кутилаётган натижалар

Ушбу ўзгаришларнинг асосий сабаби — Ўзбекистоннинг халқаро бизнес рейтингларидаги мавқеини мустаҳкамлаш ва яширин иқтисодиёт улушини камайтиришдир. Тадбиркор учун қонуний фаолият бошлаш қанчалик осон бўлса, иқтисодий фаоллик шунчалик юқори бўлади.

Оқибатда, янги тизим тижорат банклари ва солиқ органлари ўртасидаги маълумот алмашинувини тезлаштиради. Айниқса, раҳбарни ЯММТ тизимида ҳисобга қўйишнинг рўйхатдан ўтиш билан бир вақтда амалга оширилиши меҳнат муносабатларини легаллаштиришга хизмат қилади.

Хулоса қилиб айтганда, 2026 йилдан кучга кирадиган ушбу қулайликлар тадбиркорлик муҳитини соғломлаштиришга ва мамлакатга хорижий инвестицияларни жалб қилишга ижобий таъсир кўрсатади. Давлат хизматларининг сервис моделига ўтиши бизнес ва давлат ўртасидаги ишонч кўпригини янада мустаҳкамлайди.

Асосий савол туғилади: нима учун маҳаллий тадбиркорларнинг аксарияти айнан МЧЖ шаклини танламоқда ва бундай тузилма иқтисодиёт учун қандай маънога эга?

Устунлик сабаблари ва хавфсизлик омили

МЧЖ шаклининг бунчалик кенг тарқалиши бир нечта асосий омиллар билан изоҳланади. Биринчидан, номидан кўриниб турганидек, "масъулияти чекланган"лик принципи. Бу – таъсисчилар ёки иштирокчилар ўз мажбуриятлари бўйича фақат уларнинг устав капиталидаги улуши доирасида жавобгар бўлишини англатади. Бошқача айтганда, бизнес муваффақиятсизликка учраган тақдирда, уларнинг шахсий мулки хавф остида қолмайди. Бу кичик ва ўрта бизнес вакиллари учун энг муҳим хавфсизлик кафолати ҳисобланади.

Иккинчидан, МЧЖни рўйхатдан ўтказиш ва бошқаришдаги нисбатан соддалик. Акциядорлик жамиятлари (АЖ) билан таққослаганда, МЧЖларда капитални шакллантириш, қарор қабул қилиш механизмлари ва ҳисобот юритиш жараёнлари анча енгилроқ. Бу эса стартап ёки кичик оилавий бизнесдан ўсиб чиқаётган корхоналар учун қулай муҳит яратади. Эслатиб ўтиш керакки, АЖлар атиги 639 тани (0,2%) ташкил этмоқда, бу йирик капитал талаб қилувчи ва жамоатчилик олдида юқори шаффофликни талаб этадиган лойиҳаларнинг камлигини кўрсатади.

Бошқа шаклларнинг мавқеи

МЧЖлардан кейинги ўринларни хусусий корхоналар (46,9 мингта ёки 11,6%) ва оилавий корхоналар (36,2 мингта ёки 8,9%) эгалламоқда.

Хусусий корхоналар тадбиркорнинг шахсий масъулиятини кучайтиради, аммо унга бизнесни якка ўзи, ортиқча бюрократиясиз бошқариш имконини беради. Улар кўпинча якка тартибда фаолият юритишни афзал кўрган, нисбатан кам сармояли лойиҳалар учун танланади.

Оилавий корхоналар эса сўнгги йилларда давлат томонидан фаол қўллаб-қувватланаётган, айниқса хизмат кўрсатиш ва ҳунармандчилик соҳаларида кенг тарқалган шаклдир. Унинг мақсади аҳоли бандлигини таъминлаш ва кичик ҳудудий ишлаб чиқаришларни рағбатлантириш. Бу кўрсаткичнинг 8,9 фоизга етиши, ҳудудлардаги иқтисодий фаолликнинг ўсишидан далолат беради.

Таҳлилий хулоса: ўсиш, лекин диверсификация зарурияти

318,3 мингта МЧЖнинг мавжудлиги мамлакатда тадбиркорлик фаолиятининг умумий ўсиши ва қулай ишбилармонлик муҳити яратилганининг ижобий кўрсаткичидир. МЧЖларнинг бунчалик устунлиги, биринчи навбатда, кичик ва ўрта бизнес (КЎБ) сегментининг етакчи эканлигини англатади.

Бироқ, бу ҳолатда бир муҳим жиҳатга эътибор қаратиш зарур: иқтисодиётнинг барқарор ривожланиши учун ташкилий-ҳуқуқий шаклларнинг янада диверсификация қилиниши, яъни йирик, инвестиция талаб қилувчи акциядорлик жамиятлари (АЖ) сонининг ошиши ҳам муҳимдир. АЖларнинг атиги 0,2 фоизни ташкил этиши, фонд бозори орқали капитал жалб қилиш, корпоратив бошқарувнинг шаффофлиги ва йирик миқёсли ишлаб чиқариш лойиҳаларининг ҳали етарлича ривожланмаганини билдириши мумкин.

Келгусидаги иқтисодий сиёсат МЧЖларни қўллаб-қувватлашни давом эттирган ҳолда, КЎБ субъектларини йириклаштириш, уларни АЖ шаклига ўтишга рағбатлантириш ҳамда халқаро инвесторлар учун жозибадор бўлган очиқ ва шаффоф корпоратив бошқарув тизимини янада мустаҳкамлашга йўналтирилиши мақсадга мувофиқ. Ўзбекистон иқтисодиётининг асосий пойдевори бўлиб турган 318 мингта МЧЖ эндиликда сифат жиҳатидан ўсиш ва йириклашиш босқичига қадам қўйиши лозим.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Нақдсиз ҳисоб-китобларни оммалаштириш ва яширин иқтисодиёт улушини қисқартиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ–246-сон фармони мамлакат иқтисодиётида туб ўзгаришлар ясашга қаратилган стратегик ҳужжат бўлди. Фармон 2030 йилгача яширин иқтисодиёт улушини 1,3 бараварга қисқартириш ва савдо ҳамда хизмат кўрсатиш соҳаларида аҳолининг нақд пулсиз тўловлар улушини 75 фоизга етказиш каби аниқ мақсадли кўрсаткичларни белгилайди. Бу, аввало, иқтисодий шаффофликни ошириш, бюджет тушумларини кўпайтириш ва тадбиркорлик фаолияти учун тенг, ҳалол рақобат муҳитини яратишга хизмат қилади.

2026 йил 1 апрелдан тўлиқ нақдсиз ҳисоб-китобга ўтадиган соҳалар

Фармонда белгиланган энг муҳим янгиликлардан бири – бу 2026 йил 1 апрелдан бошлаб бир қатор товар ва хизматлар учун тўловларнинг фақатгина банк карталари ёки электрон тўлов тизимлари орқали амалга оширилишидир. Бу чоралар айнан яширин иқтисодиёт улуши юқори бўлган ва катта миқдордаги нақд пул айланмаси мавжуд бўлган соҳаларни қамраб олади.

Мажбурий нақдсиз тўловга ўтадиган асосий йўналишлар:

• Давлат хизматлари: Давлат органлари томонидан кўрсатиладиган хизматлар учун тўловлар.

• Коммунал хизматлар: Электр энергияси, табиий газ, ичимлик сувидан фойдаланганлик учун тўловлар.

• Акцизли товарлар: Алкоголь ва тамаки маҳсулотлари савдоси.

• Ёқилғи ва энергия: Транспортларга ёқилғи қуйиш шохобчалари орқали нефть-газ маҳсулотларини сотиш ва электрда ҳаракатланадиган транспортларни зарядлаш бўйича хизматлар.

• Қийматли харидлар: Қиймати 25 миллион сўмдан ошадиган товар ва хизматлар.

• Йирик активлар савдоси: Кўчмас мулк объектлари, ишлаб чиқарилганига 10 йилдан ошмаган M, N, O ва G тоифага кирувчи транспортлар ҳамда махсус автотранспорт воситаларини сотиш ва сотиб олиш.

Ушбу чекловларнинг жорий этилиши транзакцияларнинг тўлиқ кузатилишини таъминлайди, бу эса ўз навбатида солиқ базасини кенгайтириш ва норасмий айланмани қисқартиришга олиб келади. Айниқса, кўчмас мулк ва транспорт бозорларидаги йирик нақд операцияларнинг назорат остига олиниши коррупция хавфини сезиларли даражада пасайтиришга қаратилган.

Таҳлил: яширин иқтисодиётга зарба ва рақамли иқтисодиётнинг ўсиши

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда нақд пулсиз ҳисоб-китоблар улуши муттасил ошиб бормоқда. Бу, биринчи навбатда, мобил иловалар ва тўлов тизимларининг кенг жорий этилиши, шунингдек, аҳолининг рақамли саводхонлиги ошгани билан боғлиқ. Бироқ, экспертларнинг баҳолашича, Ўзбекистондаги яширин иқтисодиёт ҳажми ҳали ҳам юқори бўлиб, бу ЯИМнинг катта қисмини ташкил этмоқда (баъзи манбаларга кўра, 40% атрофида). Айнан мана шу катта ҳажмдаги соя иқтисодиёти расмий секторнинг ривожланишига тўсқинлик қилиб, давлатнинг ижтимоий мажбуриятларини бажариш имкониятларини чеклайди.

ПФ–246-сон фармон айнан мана шу бўшлиқни тўлдиришга қаратилган. Нақдсиз тўловлар улушининг 75 фоизга етиши:

1. Солиқ тушумларининг ошишига: Ҳар бир транзакция расмий ҳисобга тушиши сабабли, солиқдан қочиш имкониятлари кескин камаяди.

2. Иқтисодиётнинг шаффофлашувига: Пул оқимларининг очиқлиги коррупцияга ва ноқонуний пул ювишга қарши курашни кучайтиради.

3. Молиявий инфратузилманинг ривожланишига: Банклар ва тўлов ташкилотлари янги талабларга мослашиш учун ўз хизматларини янада такомиллаштиришга мажбур бўлади.

Бироқ, бундай кескин чораларнинг амалга оширилишида баъзи муаммолар ҳам мавжуд. Айниқса, аҳолининг айрим қатламларида (масалан, чекка ҳудудларда) ҳали ҳам нақд пулга бўлган анъанавий боғлиқлик сақланиб қолган. Шунингдек, барча савдо нуқталарида терминаллар ва интернет алоқасининг узлуксиз ишлашини таъминлаш муҳим вазифа ҳисобланади. Бундай ҳолатларда, давлатнинг вазифаси – аҳоли учун нақдсиз тўловларнинг қулайлиги ва хавфсизлигини ошириш, молиявий саводхонликни кенгайтириш ҳамда янги тизимга ўтишда максимал дастакларни яратишдан иборат бўлади.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу фармон Ўзбекистонни тўлиқ рақамли иқтисодиёт сари етакловчи, яширин иқтисодиётга қарши курашда эса энг кучли институционал воситалардан бири ҳисобланади. Белгиланган мақсадларга эришиш мамлакатнинг халқаро рейтинглардаги мавқеини ошириб, инвесторлар учун янада жозибадор бўлишига замин яратади.

Ўзбекистоннинг давлат қарзи тез суръатлар билан ўсишда давом этиб, 2025 йил октябрь ҳолатига кўра, қарийб $43,969 млрдни

Давлат қарзининг асосий улушини, яъни 84 фоизини — $36,721 млрдни ташқи қарз ташкил этмоқда. Бу, ўз навбатида, ЯИМнинг 27 фоизига тўғри келади. Ташқи қарз ўтган йилга нисбатан қарийб $4,5 млрд (+13,9%) ўсган.

2025 йилнинг учинчи чораги якунига кўра, ташқи қарзнинг деярли ярми — 47 фоизи ёки $17,429 млрд — давлат бюджетини қўллаб-қувватлашга йўналтирилган. Қолган маблағлар қуйидаги асосий соҳаларга тақсимланган:

• Ёқилғи-энергетика: $5,785 млрд (16%)

• Қишлоқ ва сув хўжалиги: $3,270 млрд (9%)

• Уй-жой коммунал хўжалиги: $3,071 млрд (8%)

• Транспорт ва инфратузилма: $2,875 млрд (8%)

Ташқи қарзнинг катта қисми халқаро молия институтлари ва хорижий ҳукуматлар молия ташкилотлари ҳиссасига тўғри келади.

1. Халқаро Молия Институтлари (54% — $19,846 млрд):

2. Хорижий Ҳукуматларнинг Молия Ташкилотлари (30% — $11,037 млрд):

• Хитой (Тараққиёт банки, Эксимбанк ва бошқалар): $3,763 млрд (10%)

• Япония (Япония халқаро ҳамкорлик агентлиги ва бошқалар): $3,125 млрд (9%)

Қолган 16 фоиз инвесторлар, жумладан халқаро облигациялар ҳиссасига тўғри келади.

Ички давлат қарзи ҳам сезиларли даражада ошиб, $7,249 млрдга етган. Бу ўтган йилга нисбатан $392 млн (+6,7%) кўпдир. Ички қарзнинг ЯИМга нисбати 5,3 фоизни ташкил қилмоқда.

• Ички қарзнинг $4,285 млрди (10%) бир йилдан ортиқ муддатда сўндириладиган узоқ муддатли қарзлардир.

Иқтисодчиларнинг таҳлилига кўра, Ўзбекистон ялпи ташқи қарзнинг ўсиш суръати бўйича минтақада етакчилик қилмоқда. Жумладан, сўнгги 5 йилда ялпи ташқи қарз 2,5 бараварга ошган. Аҳоли жон бошига давлат қарзи 2025 йил 1 июль ҳолатига $1,154ни ташкил этди. Иқтисодчи Отабек Бакиров йил якунига бориб бу кўрсаткич $2 минглик чегарадан ошиб кетиши мумкинлигини тахмин қилмоқда.

Марказий банк раиси Темур Ишметов эса ташқи қарзнинг мутлақ миқдори ошаётганига қарамасдан, уни ЯИМга нисбатан баҳолаш зарурлигини таъкидламоқда. Унинг сўзларига кўра, "иқтисодиёт бундан тезроқ ўсмоқда" ва охирги беш йилда нисбий кўрсаткич 32 фоиздан 29 фоизга пасайгани учун "ташқи қарз барқарорлиги бўйича хатарлар йўқ".

Бош вазир ўринбосари Жамшид Қўчқоров ҳам давлат қарзининг "уятли ё муаммоли жиҳати йўқлигини" айтиб, қарз маблағлари инфратузилма, ижтимоий ва бошқа соҳаларни ривожлантиришга йўналтирилаётганини билдирган.

Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) мамлакатларининг умумий ташқи қарзи $561,9 млрдга етган. Қозоғистон Марказий Осиёда $172,8 млрд ялпи ташқи қарз билан етакчилик қилмоқда.

• Россия: $320,8 млрд (қисқа муддатли қарз улуши юқори — 43%)

• Қозоғистон: $172,8 млрд (узоқ муддатли қарз улуши энг юқори — 87%)

• Беларусь: $37,7 млрд

• Арманистон: $17,9 млрд

• Қирғизистон: $12,7 млрд

Қарз таркибида узоқ муддатли мажбуриятлар устунлик қилади. Ўзбекистон эса 2026 йилда давлат бюджети тақчиллигини молиялаштириш ва инвестицион лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш учун яна $5 млрд ташқи қарз жалб қилишни режалаштирмоқда.

Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг прогнозларига кўра, давлат қарзининг ЯИМга нисбати 2025–2028 йилларда 35 фоиз атрофида шаклланиши кутилмоқда. Шунингдек, 2025 йил бюджет тақчиллиги ЯИМда 3 фоиздан ошмаслиги прогноз қилинмоқда. Мутасаддилар бу даражанинг сақланиб қолиши ташқи қарз билан боғлиқ ҳеч қандай муаммони келтириб чиқармаслигига ишонтирмоқдалар. Бироқ, қарзнинг асосий қисми бюджетни қўллаб-қувватлашга йўналтирилаётгани ва қарзнинг мутлақ миқдорининг кескин ўсиши иқтисодий ривожланиш суръатларига мос келишини доимий мониторинг қилишни талаб этади.