Ўзбекистоннинг Жиззах вилояти Фориш туманида умумий қиймати 9,5 миллиард долларгача баҳоланаётган, дунёда ягона бўлган интеграциялашган атом электр станцияси (АЭС) қурилишининг

Ноёб конфигурация ва технологик жиҳатлар

Жиззах АЭС лойиҳасининг асосий хусусияти унинг дунё ядро энергетикасида муқобили йўқлигидадир. "Ўзатом" агентлиги ва Россиянинг "Росатом" давлат корпорацияси ўртасидаги келишувга кўра, станция икки турдаги реактор тизимини ўз ичига олади. Биринчиси – ҳар бири 55 мегаватт (MW) қувватга эга иккита РИТМ-200Н кичик модулли реактори, иккинчиси – ҳар бири 1 гигаватт (GW) қувват берадиган иккита йирик ВВЭР-1000 реакторларидир.

РИТМ-200Н технологияси аслида Россиянинг ядровий музёрар кемаларида қўлланиб келинган тизимнинг қуруқлик учун мослаштирилган версияси ҳисобланади. Халқаро атом энергияси агентлиги (АЕҲА — IAEA) бош директори Рафаэл Гросси ушбу ноёб комбинацияни юқори баҳолаган. Бироқ экспертлар ушбу технологиянинг тўлақонли референт (амалиётда тўлиқ синаб кўрилган) эмаслигига эътибор қаратмоқда. Масалан, "Росатом" ушбу тизимни биринчи бўлиб Ёқутистонда қўллашни режалаштирган, аммо у ердаги станцияни ишга тушириш муддати 2031 йилгача сурилган. Жиззахдаги илк блок эса ундан олдинроқ, яъни 2029 йилда иш бошлаши кутилмоқда. Бу ҳолат Ўзбекистонни мазкур янги технология синовдан ўтказиладиган биринчи глобал майдонга айлантиради.

Лойиҳанинг молиявий юки ва кредит тизими

"Ўзатом" бош директори Азим Аҳмедхўжаевнинг маълум қилишича, лойиҳанинг максимал қиймати 9,5 миллиард доллар этиб белгиланган. Бу маблағнинг катта қисми (85-90 фоизи) ташқи қарз ва имтиёзли кредитлар ҳисобига шакллантирилади. Ҳозирги кунда БРИКС Янги тараққиёт банки ва Россия молиявий институтлари билан музокаралар олиб борилмоқда.

Иқтисодий таҳлилчиларнинг қайд этишича, бундай йирик ҳажмдаги ташқи қарз давлат бюджети ва узоқ муддатли макроиқтисодий барқарорликка таъсир кўрсатмай қолмайди. Лойиҳа қийматини маҳаллийлаштириш, яъни қурилиш материаллари ва ишчи кучини ички бозордан жалб қилиш ҳисобига пасайтириш кўзда тутилган. Бу эса ўз навбатида маҳаллий пудратчи корхоналар учун катта иқтисодий имкониятдир.

Хавфсизлик ва назорат механизми

Ядровий объектлар қурилишида хавфсизлик масаласи энг олий устувор вазифа ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси Жиззахдаги майдонда РИТМ-200Н реакторини ўрнатиш учун расмий лицензия тақдим этди.

Станция қурилиши ва кейинчалик ундан фойдаланиш жараёнлари АЕҲАнинг халқаро стандартлари асосида доимий мониторинг қилиб борилади. Россия томони реактор ёқилғисини узлуксиз етказиб бериш ва ишлатиб бўлинган ядро материалларини утилизация қилиш мажбуриятини ўз зиммасига олган. Бу Жиззах вилояти ва атроф-муҳит экологик хавфсизлигини таъминлашда муҳим кафолат ҳисобланади.

Жиззах иқтисодиёти ва инфратузилмасига таъсири

Реал ҳолат таҳлили шуни кўрсатадики, АЭС нафақат энергетика, балки Жиззах вилояти саноати ривожига ҳам кучли туртки беради. Станция қурилиши даврида минглаб янги иш ўринлари яратилади. Келажакда ишлаб чиқариладиган арзон ва барқарор электр энергияси ҳудуддаги тўқимачилик, автомобилсозлик ва кимё саноати корхоналарининг энергияга бўлган тақчиллигини тўлиқ қоплайди. Бундан ташқари, ядровий технологиялар тиббиёт ва қишлоқ хўжалигида маҳсулотларни стерилизация қилиш ҳамда зараркунандаларга қарши курашишда янги босқични бошлаб беради.

Хулоса

Жиззахда интеграциялашган АЭС барпо этилиши Ўзбекистон иқтисодиёти учун стратегик аҳамиятга эга бўлган қадамдир. Лойиҳа бир томондан энергия тақчиллиги муаммосини узил-кесил ҳал қилиш имкониятини берса, иккинчи томондан мамлакат зиммасига катта молиявий мажбуриятлар ва кам синалган технологик тизим билан ишлаш масъулиятини юклайди. Халқаро назорат ва маҳаллий хавфсизлик органларининг талаблари қай даражада қатъий бажарилиши лойиҳанинг муваффақиятини белгилаб беради. Сизнингча, ушбу улкан лойиҳа Ўзбекистоннинг технологик мустақиллигини таъминлайдими ёки ташқи молиявий қарамликни оширадими?

Миллий статистика агентлигининг 2026 йил 1 январ ҳолатидаги

Ҳудудий демография: Кўрсаткичлар нимани англатади?

Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши ҳудудлар кесимида сезиларли даражада фарқ қилади. Тошкент шаҳри (32,7 ёш), Бухоро вилояти (31,1 ёш) ва Тошкент вилояти (31 ёш) аҳолисининг нисбатан "қарироқ" экани ушбу ҳудудларда туғилиш даражасининг пасайгани ва урбанизация жараёнининг тезлашгани билан изоҳланади. БМТ Аҳолишунослик жамғармаси (UNFPA) маълумотларига кўра, йирик шаҳарларда яшаш таннархининг юқорилиги ва аёлларнинг ижтимоий фаоллиги ортиши оила қуриш ҳамда фарзанд кўриш ёшини кечиктиради.

Республиканинг жанубий ҳудудлари — Қашқадарё (27,7 ёш) ва Сурхондарё (27,4 ёш) эса энг ёш аҳолига эга. Бу ушбу вилоятларда анъанавий оила институтининг кучлилиги ва туғилиш коэффициентининг юқорилиги сақланиб қолаётганидан далолат беради. Жиззах вилоятидаги 28,4 ёш кўрсаткичи ҳам ҳудудда меҳнат ресурсларининг катта қисми ёшлардан иборат эканини англатади.

Иқтисодий таъсир: Меҳнат бозори ва Жиззах мисоли

Аҳолининг ўртача ёши 29,5 ёш бўлиши иқтисодиёт учун "демографик дераза" ҳисобланади. Жаҳон банки таҳлилларига кўра, меҳнатга лаёқатли аҳоли улушининг юқори бўлиши ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) ўсишига ижобий таъсир кўрсатади. Бироқ бунинг учун давлат янги иш ўринлари яратиши шарт.

Масалан, Жиззах вилоятида аҳолининг ўртача ёши республика даражасидан ёш бўлиши ҳудудга тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб этиш ва саноат зоналарини кенгайтиришни талаб қилади. Агар таълим ва иш ўринлари ўртасидаги мутаносиблик таъминланмаса, ушбу ёш қатлам ишсизлик ёки ташқи меҳнат миграцияси хавфини юзага келтиради.

Халқаро таққосланма таҳлил

Ўзбекистон Марказий Осиё минтақасида энг йирик ва демографик жиҳатдан динамик ривожланаётган давлатдир. Маълумот учун, Евроиттифоқ мамлакатларида аҳолининг ўртача ёши 44 ёшдан ошган бўлиб, у ерда "демографик қариш" инқирози кузатилмоқда. Ўзбекистондаги ҳозирги кўрсаткич иқтисодий фаолликни ошириш учун улкан имкониятдир. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика агентлигининг қайд этишича, мамлакат аҳолиси йилига ўртача 700-800 минг кишига кўпаймоқда, бу эса ижтимоий инфратузилмага бўлган босимни оширади.

Ижтимоий соҳадаги чақириқлар: Мактаб ва тиббиёт

Ёш аҳоли тузилмаси таълим тизимига бўлган талабни доимий равишда юқори даражада ушлаб туради. Ўзбекистон Республикаси Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги маълумотларига кўра, сўнгги йилларда янги мактаб ўринларига бўлган эҳтиёж кескин ортган. Жиззах каби аҳолиси ёш ҳудудларда янги боғчалар ва мактаблар қурилиши суръати демографик ўсишга мос келиши лозим. Олий таълим тизимида ҳам қамровни ошириш ва меҳнат бозори талабларига мос кадрлар тайёрлаш долзарб вазифа бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши 29,5 ёш экани мамлакатнинг катта инсоний капиталга эга эканини исботлайди. Шаҳарлар ва вилоятлар ўртасидаги ёш тафовути эса иқтисодий стратегияни ҳар бир ҳудуднинг хусусиятидан келиб чиқиб белгилашни тақозо этади. Жиззах ва жанубий вилоятлардаги ёш демографик муҳит сифатли таълим ва янги иш ўринлари билан таъминлансагина, мамлакат тараққиётининг локомотивига айланади. Бу жараёнда фақат рақамларга эътибор қаратиш эмас, балки инсон капиталининг сифатига сармоя киритиш муҳимдир. Мамлакатдаги бугунги демографик ҳолат иқтисодий юксалиш учун имкониятми ёки ижтимоий тизим учун юк? Бу саволнинг жавоби бугун қабул қилинаётган стратегик қарорларга боғлиқ.

Украина президенти Владимир Зеленский Россия раҳбари Владимир Путинга очиқ хат билан мурожаат қилиб, урушни тўхтатиш ва нейтрал ҳудудда тўғридан-тўғри музокаралар ўтказишни

Ушбу баёнотлар икки томоннинг позицияларида жиддий тактик ўзгаришлар юз бераётганини кўрсатади. Зеленскийнинг АҚШ диққати Эрон масаласига чалғиганини тан олиши ва Европа давлатлари ёки Туркия каби нейтрал майдонларда тўғридан-тўғри мулоқотни таклиф қилиши Украинанинг ташқи ёрдамга қарамлик хавфини англаётганидан далолат беради. Россия томони эса урушни тугатиш шарти сифатида "Анкоридг базаси"га таянаётганини очиқлади. Бу эса халқаро дипломатияда янги музокаралар формати шаклланаётганини англатади.

Фактчекинг ва рақамлар таҳлили

Журналистик суриштирув ва очиқ манбалар асосида томонлар илгари сурган рақамлар ва баёнотларнинг ҳақиқатга мослигини текширамиз.

1. Жанг майдонидаги йўқотишлар нисбати

• Даъво: Владимир Зеленскийнинг таъкидлашича, май ойида Россиянинг фронтдаги йўқотишлари 30 мингдан ортиқни ташкил этган, уларнинг 63 фоизи ҳалок бўлганлар, 37 фоизи эса ярадорлардир. Икки томонлама йўқотишлар нисбати эса "бирнинг бешга ёки олтига" (Украина фойдасига) экани айтилди.

• Манба нима дейди? Буюк Британия Мудофаа вазирлиги ва Мудофаа разведкаси (UK Defence Intelligence) маълумотларига кўра, 2024–2026 йиллардаги фаол жангларда Россия армиясининг ойлик йўқотишлари (ҳалок бўлган ва ярадорлар) ҳақиқатан ҳам 24-35 минг атрофида тебраниб турган [Манба: Буюк Британия Ҳукумати расмий сайти – gov.uk]. Бироқ, XXI аср ҳарбий тиббиёти ва урушлар тарихида ҳалок бўлганлар сони ярадорлардан кўп бўлиши (63% га 37%) камдан-кам кузатилади. Одатда ярадорлар сони ҳалок бўлганлардан 3–4 баравар кўп бўлади. Стратегик тадқиқотлар халқаро институти (IISS) ҳисоботларига кўра, Украина томонининг ҳам жонли куч ва техника борасида йўқотишлари сезиларли ва 1 га 5 нисбат мустақил экспертлар томонидан тўлиқ тасдиқланмаган [Манба: IISS ҳисоботлари – iiss.org].

• Хулоса: Жанг майдонидаги умумий йўқотишлар бўйича рақамлар ҳақиқатга яқин бўлса-да, ҳалок бўлганлар ва ярадорлар ўртасидаги нисбат ҳамда икки армия йўқотишларининг 1 га 5 даражада экани ҳақидаги даъво бўрттирилган бўлиши мумкин ва у урушаётган томоннинг ахборот уруши тактикасига мос келади.

2. Донбассни назорат қилиш ва Анкоридг келишувлари

• Даъво: Владимир Путин Россия қўшинлари бутун тўқнашув чизиғи бўйлаб олдинга силжиётганини ва Донбассни тўлиқ назоратга олиш мақсади Анкоридгда Трамп билан келишилган тинчлик компромиссларига зид эмаслигини даъво қилмоқда.

• Манба нима дейди? Урушни ўрганиш институти (ISW) ҳисоботларига кўра, Россия армияси тактик устунликка эга бўлиб, секинлик билан бўлса-да олдинга силжимоқда, бироқ бу бутун фронт чизиғи бўйлаб стратегик ёриб ўтишга олиб келмади [Манба: Урушни ўрганиш институти – understandingwar.org]. АҚШ маъмурияти ва Дональд Трампнинг баёнотларида урушни тўхтатиш бўйича музокаралар олиб борилаётгани айтилган бўлса-да, Анкоридг учрашувининг расмий тафсилотлари ва Россия фойдасига бериладиган ҳудудий ён босишлар кўлами халқаро ҳамжамият томонидан тўлиқ тан олинмаган.

• Хулоса: Путиннинг баёноти Россиянинг ўз ҳарбий мақсадларидан воз кечмаган ҳолда, дипломатик музокараларда куч позициясидан туриб гаплашиш истагини тасдиқлайди.

Стратегик вазият ва эҳтимолий сценарийлар

Зеленскийнинг хати ва Путиннинг жавобини реал сиёсий вазият мисолида таҳлил қилсак, жараён қуйидаги икки йўналишда ривожланиши мумкин:

• Оптимистик сценарий (Музокаралар бошланиши): Агар томонлар фронт чизиғини музокараларнинг бошланғич нуқтаси сифатида қабул қилса, Швейцария ёки Туркия воситачилигида ўт очишни тўхтатиш бўйича вақтинчалик битим имзоланиши мумкин. Бу Жанубий ва Шимолий Корея ўртасидаги "38-параллел" вариантига ўхшаш узоқ муддатли музлатилган низога олиб келади.

• Пессимистик сценарий (Урушнинг давом этиши): Путиннинг Донбассни тўлиқ эгаллаш шарти ва Зеленскийнинг Украина мустақиллиги ҳамда халқаро чегаралар устуворлиги ҳақидаги қатъий позицияси ўзаро тўқнашади. Бу ҳолатда очиқ хат фақат сиёсий манипуляция бўлиб қолади ва жанглар кучайишда давом этади.

Россия тарихига назар ташласак, жамият ва армиянинг урушдан чарчаши тизимли ўзгаришларга олиб келгани маълум (масалан, 1917 йилги воқеалар ёки Афғонистон урушидан кейинги давр). Зеленский ўз хатида айнан мана шу тарихий контекстга урғу бермоқда. Бироқ, Россия раҳбарияти иқтисодиётни ҳарбий изга солиб, ички назоратни кучайтиргани сабабли, яқин орада ички чарчоқ тизимнинг қулашига олиб келиши эҳтимоли паст деб баҳоланмоқда.

Якунда шуни таъкидлаш лозимки, урушнинг тугаши фақат икки давлат раҳбарининг истагига эмас, балки глобал кучлар — АҚШ, Европа Иттифоқи ва Хитойнинг геосиёсий манфаатлари тўқнашувига боғлиқ. Томонлар таклиф қилаётган компромисслар қанчалик адолатли ёки мажбурий эканини яқин истиқболдаги дипломатик учрашувлар натижаси белгилаб беради. Вазиятни холис баҳолаш ва хулоса чиқариш эса ҳар бир кузатувчининг ўз фикрлаш қобилиятига ҳавола.

Хакимжон Фозилов

Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Жиззах вилоят ҳудудий бошқармаси ҳузурида "Жиззах тадбиркорлар клуби" (JBC)

Иқтисодий таҳлилларга кўра, кичик ва ўрта бизнес субъектларининг ўсишида нафақат молиявий ресурслар, балки сифатли консалтинг ва тўғри ташқи муҳит ҳам муҳим рол ўйнайди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Бизнесни ривожлантириш дастури" ва тегишли фармонларида тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлашда номолиявий кўмак ва инфратузилма яратиш устувор вазифа сифатида белгиланган. JBC клуби томонидан таклиф этилаётган 66 турдаги бепул хизматлар рўйхатига юридик консултация, халқаро кўргазмаларда иштирок этиш ва Б2Б уchrashuvларни ташкил этиш каби йўналишлар киради. Бу эса корхоналарнинг операцион харажатларини камайтиришга хизмат қилади.

Жаҳон банки ва Халқаро молия корпорацияси (IFC) тадқиқотлари шуни кўрсатадики, ёпиқ бизнес клублари ва профессионал тармоқлар (networking) аъзоси бўлган тадбиркорларнинг янги бозорларга чиқиш ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш эҳтимоли бошқа мустақил субъектларга нисбатан анча юқори. Жиззах вилоятида янги ташкил этилган ушбу платформа маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун хорижий шериклар топиш ва экспорт географиясини кенгайтиришда кўприк вазифасини бажариши кутилмоқда.

Инвестиция миқдори ва тоифалар қуйидагича тақсимланган:

Масалан, Жиззахда фаолият юритаётган ўрта ҳажмдаги тўқимачилик корхонасини олайлик. Ушбу корхона ташқи бозорга чиқиш учун одатда маркетинг тадқиқотлари, юридик ҳужжатларни тайёрлаш ва халқаро сертификатлаш масалаларида алоҳида аутсорсинг хизматларига маблағ сарфлайди. Клуб доирасида Савдо-саноат палатасининг бепул хизматларидан фойдаланиш орқали мазкур корхона йиллик харажатларини сезиларли даражада оптималлаштириши ва тежалган маблағни ишлаб чиқаришни кенгайтиришга йўналтириши мумкин.

Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси маълумотларига кўра, бундай ҳудудий клубларнинг ташкил этилиши давлат ва бизнес ўртасидаги тўғридан-тўғри мулоқотни яхшилайди. Профессионал муҳитнинг мавжудлиги тадбиркорларга нафақат тажриба алмашиш, балки соҳадаги тизимли муаммоларни биргаликда ҳал этиш имконини беради.

Хулоса қилиб айтганда, "Жиззах тадбиркорлар клуби" маҳаллий бизнес вакиллари учун янги имкониятлар эшигини очмоқда. Бироқ, ушбу платформанинг узоқ муддатли самарадорлиги у тақдим этаётган хизматларнинг сифати ва аъзолар ўртасидаги амалий келишувлар сонига бевосита боғлиқ бўлиб қолади. Маҳаллий тадбиркорлар ушбу имкониятдан қай даражада унумли фойдалана олишларини эса вақт кўрсатади.

Бухоро вилоятида жойлашган Ширбулоқ кўлининг сув юзаси майдони қисқа давр ичида кескин кенгайиб, 106 квадрат километрдан ортиб кетди. Сунъий йўлдош орқали олинган космик мониторинг маълумотларига кўра, 2024 йил охирида бор-йўғи 7,05 км² бўлган ушбу сув ҳавзаси 2026 йил май ойи якунига келиб 106,81 км² га етган. Бундай улкан гидрологик ўзгаришларни масофадан туриб зондлаш технологиялари ёрдамида аниқлаш сув ресурсларини бошқариш ва экологик хавфларни баҳолашда янги даврни бошлаб бермоқда.

Сунъий йўлдош мониторинги: Кўл майдони қандай ўлчанди?

Космик мониторинг сув ҳавзаларининг динамикасини реал вақт режимида кузатиш имконини беради. Спектрал индекслар (масалан, NDWI — нормаллаштирилган фарқли сув индекси) ёрдамида сунъий йўлдошлар ер юзасидаги сув қатламини қуруқликдан аниқ ажратиб олади. Ширбулоқ кўли мисолида ҳам айнан мана шундай технологик ечим қўлланилган ва жараённинг хронологик ривожланиши қуйидагича кўриниш олган:

• 2024 йил 31 октябрь: Кўлнинг дастлабки майдони жуда кичик — 7,05 км² бўлган.

• 2025 йил давомида: Сув ҳажми изчил ортиб, январда 32,63 км², июнда 57,66 км² ва декабрга келиб 67,20 км² га етган.

• 2026 йил баҳори: Кескин ўсиш кузатилиб, март ойида 98,05 км², 4 майда 109,05 км² (энг юқори кўрсаткич) ва 29 май ҳолатига кўра 106,81 км² ни ташкил этган.

Фактчекинг: Даъволар ва реаллик таҳлили

Даъво нима? Ижтимоий тармоқлар ва жамоатчиликда Бухородаги Ширбулоқ кўли қисқа вақт ичида рекорд даражада кенгайгани ва унинг майдони 106 км² дан ошгани айтилмоқда.

Манбалар нима дейди? Европа космик агентлигининг (ESA) Sentinel ёки АҚШ Геология хизматининг (USGS) Landsat сунъий йўлдош маълумотлари ушбу ҳудудда сув майдонининг ҳақиқатдан ҳам кенгайганини тасдиқлайди. Ўзбекистон Республикаси Гидрометеорология хизмати агентлиги (Ўзгидромет) ва Сув хўжалиги вазирлигининг трансчегаравий ҳамда ички коллектор-дренаж сувлари оқими бўйича ҳисоботлари ҳам баҳорги ёғингарчилик ва ташлама сувлар ҳажми ортганини кўрсатади.

Рақамлар мос келадими? Ҳа, космик тасвирларнинг рақамли таҳлили ва маҳаллий гидрологик постларнинг кўрсаткичлари ўзаро мос келади. Сув майдонининг 7 км² дан 106 км² гача кенгайиши реал фактдир.

Хулоса қандай? Ширбулоқ кўлининг кенгайиши табиий омиллар (рекорд даражадаги ёғингарчилик) ҳамда антропоген таъсирлар (аграр сектордан чиқувчи коллектор-дренаж сувларининг йўналтирилиши) натижасидир.

Экологик ва иқтисодий таъсир: Ижобий ва салбий омиллар

Бундай йирик сув ҳавзасининг пайдо бўлиши маҳаллий иқлим (микроклимат) юмшашига, биохилма-хилликнинг ортишига ва кўчиб юрувчи қушлар учун янги қўнимгоҳ яратилишига хизмат қилади. Бироқ, агар бу сувлар коллектор-дренаж тизимидан келаётган бўлса, шўрланиш даражаси юқорилиги сабабли атрофдаги ерларнинг сизиб чиқувчи сувлар ҳисобига ботқоқланиши ёки шўрланиши хавфини ҳам юзага келтиради.

Глобал иқлим ўзгариши шароитида Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон сув тақчиллигига юз тутмоқда. Шу нуқтаи назардан, Ширбулоқ кўлининг кенгайиши вақтинчалик гидрологик фаолликми ёки доимий барқарор экотизимми, деган савол очиқ қолмоқда. Сув ресурсларининг ҳақиқий аҳволини холис баҳолаш ва узоқ муддатли стратегиялар тузиш учун сунъий йўлдош орқали космик мониторинг олиб бориш энг самарали ва объектив восита бўлиб қолаверади.

2026 йилнинг I чораги учун Жиззах вилояти маҳаллий бюджетидан ажратилган чегараланган маблағлар ҳажми жами 1,14 триллион сўмдан ортиқни ташкил этди. Маблағларнинг энг катта қисми давлат тиббий суғуртаси ва ҳудудларни ободонлаштириш дастурларига йўналтирилган бўлиб, ушбу рақамлар вилоят ҳокимлиги

Соғлиқни сақлаш ва тиббий суғурта — мутлақ устуворлик

Бюджет маблағларининг энг катта улуши соғлиқни сақлаш тизимини трансформация қилишга қаратилган. Хусусан, Жиззах вилояти Иқтисодиёт ва молия бош бошқармаси Давлат тиббий суғурта жамғармасига I чоракда 361,99 миллиард сўм маблағ ажратилган. Бу умумий чораклик маҳаллий бюджет харажатларининг қарийб 31,7 фоизини ташкил этади.

Бундан ташқари, инвестициявий лойиҳалар доирасида Жиззах шаҳридаги болалар кўп тармоқли тиббиёт марказини реконструкция қилиш ва лойиҳа-смета ҳужжатларини ишлаб чиқиш учун 13,13 миллиард сўмлик капитал қўйилмалар алоҳида йўналтирилган ("2026 йил 1 чорак 1-илова.xlsx"). Бундай йирик молиялаштириш тиббий хизматлар сифатини ошириш ва соҳада рақамли тиббий суғурта тизимини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

"Янги Ўзбекистон" МФЙлари ва оғир ҳудудлар дастури

Маҳаллий бюджет параметрларининг ички таҳлили шуни кўрсатадики, маблағлар фақатгина ижро этувчи органлар таъминотига эмас, балки бевосита маҳаллаларнинг қиёфасини ўзгартиришга сафарбар этилган. Тақсимланмаган лимитлар доирасида қуйидаги мақсадли маблағлар шакллантирилган:

• Янги Ўзбекистон қиёфасидаги МФЙлар учун: 117,78 миллиард сўм;

• Янги Ўзбекистон қиёфасидаги туманлар учун: 79,82 миллиард сўм;

• Оғир МФЙлар дастури доирасида: 82,00 миллиард сўм;

• Оғир туманлар дастури доирасида: 47,53 миллиард сўм.

Ушбу маблағлар ҳудудлардаги ички йўлларни таъмирлаш, ичимлик суви тармоқларини тортиш ва ижтимоий соҳа объектларини яхшилашга сарфланиши назарда тутилган. Бу эса Бюджет кодекси ҳамда Ўзбекистон Республикасининг "Бюджет очиқлиги тўғрисида"ги қонунчилик талабларига мос равишда маҳаллий даражадаги муаммоларни тезкор ҳал этиш имконини беради.

Ижро этувчи ва назорат органлари таъминоти ҳаражатлари

Бюджет тақсимотида давлат органлари ва бошқармалар фаолиятини молиялаштириш ҳам муҳим ўрин тутади. Биринчи чорак давомида вилоят Давлат солиқ бошқармасига 20,86 миллиард сўм (шундан 16,00 миллиард сўми иш ҳақи тўловлари), вилоят ҳокимлигига (Бюджет аппарати) 7,95 миллиард сўм ва Халқ депутатлари Жиззах вилояти кенгаши котибиятига 3,20 миллиард сўм маблағ ажратилган.

Реал вазият нуқтаи назаридан ёндашганда, маҳаллий ижро органлари фаолиятининг молиявий барқарорлиги ҳудудда солиқ тушумларини ундириш ва давлат дастурлари ижросини назорат қилиш самарадорлигига бевосита таъсир кўрсатади. Масалан, солиқ бошқармаси харажатларининг катта қисми меҳнатга ҳақ тўлашга йўналтирилгани соҳада кадрлар салоҳиятини сақлаб қолиш ва яширин иқтисодиётга қарши курашиш тизимини кучайтириш билан изоҳланади.

Инфратузилма ва драйвер лойиҳалар

Вилоят иқтисодиётининг асосини ташкил этувчи сув хўжалиги ва ирригация тизимларига ҳам жиддий эътибор қаратилган. Туятортар-Қўйли ирригация тизими бошқармасига 8,53 миллиард сўм, Зомин ирригация тизими бошқармасига эса 6,81 миллиард сўм ажратилган бўлиб, ушбу маблағларнинг салмоқли қисми бошқа жорий харажатлар, яъни техник тизимларни сақлаш ва сув йўлларини тозалашга қаратилган. Шунингдек, 2025-2026 йилларда белгиланган "драйвер лойиҳалар" учун 36,70 миллиард сўмлик лимит сақлаб қолинган.

Хулоса ва мулоҳаза

Жиззах вилоятининг 2026 йил I чораклик маҳаллий бюджет параметрлари таҳлили ҳудудда молиявий ресурслар кўпроқ ижтимоий ва инфратузилмавий йўналишларга кўчирилаётганини кўрсатмоқда. Тиббий суғурта ва маҳаллаларни ривожлантириш дастурларига ажратилган маблағларнинг устуворлиги аҳоли турмуш даражасини тўғридан-тўғри яхшилашга хизмат қилади.

Бироқ, маҳаллий бюджет маблағларининг сарфланиши устидан жамоатчилик назоратини кучайтириш ва ҳар бир ажратилган сўмнинг якуний натижадорлигини баҳолаб бориш вилоят истиқболи учун жуда муҳимдир. Бу жараёнда фуқароларнинг "Очиқ бюджет" портали орқали фаол иштирок этиши маблағларнинг янада шаффоф тақсимланишини таъминлайди.

Ҳакимжон Фозилов

Ўзбекистонда 2026 йил 1 апрелдан жорий этилган айрим маҳсулотларни фақат банк картаси орқали сотиш талаби умумий овқатланиш ва меҳмонхона хизматлари учун бекор қилинди. Президентнинг 2026 йил 26 майдаги

Ислоҳотнинг бошланиши: ПФ-246-сон Фармон ва қатъий талаблар

Жараён 2025 йил 10 декабрдаги ПФ-246-сон Фармон билан бошланган эди. Ушбу ҳужжат яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш мақсадида 2026 йил 1 апрелдан бошлаб олтита йўналишда тўловларни фақат нақдсиз шаклда амалга оширишни назарда тутган:

• Барча давлат хизматлари ва коммунал тўловлар;

• Алкоголь ва тамаки маҳсулотлари савдоси;

• Автотранспорт учун ёқилғи (АЁҚШлар);

• Қиймати 25 миллион сўмдан юқори бўлган товар ва хизматлар;

• Кўчмас мулк ва транспорт воситалари олди-сотдиси.

Солиқ қўмитаси маълумотларига кўра, ушбу механизмни жорий этиш учун 28,8 мингта маҳсулот ва хизмат идентификация кодлари (МХИК) бўйича нақд тўловларни блоклаш имконияти яратилган. Республика бўйлаб 229,8 мингта онлайн назорат-касса техникалари (99%) янги талабларга мослаштирилган эди.

Ҳудудий тарғибот ва ресурслар сарфи

2026 йилнинг биринчи чораги давомида республиканинг барча ҳудудларида, хусусан, Сурхондарё, Хоразм, Бухоро вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикасида солиқ органлари томонидан минглаб тадбиркорлар билан учрашувлар ўтказилди. Масалан, Сурхондарёда 386 та АЁҚШ ва 254 та алкоголь савдоси билан шуғулланувчи субъектлар билан тушунтириш ишлари олиб борилган.

Бироқ, таҳлиллар шуни кўрсатадики, ушбу жараён учун сарфланган маъмурий ресурслар ва кенг кўламли тарғибот ишлари кутилган барқарор натижани бермади. Ислоҳотни дастлаб кичик бир ҳудудда (масалан, битта шаҳар ёки туман) экспериментал синовдан ўтказмасдан, бирданига бутун республика миқёсида татбиқ этилиши бозорда маълум қийинчиликларни юзага келтирди.

Реалистик ёндашув: Икки ойлик синов ва чекловларнинг бекор бўлиши

1 апрелдан кучга кирган қатъий нақдсиз тўлов тизими умумий овқатланиш ва туризм соҳасида нақд пул тушуми кўрсаткичларига салбий таъсир кўрсатди. Истеъмолчиларнинг кўпчилиги, айниқса хорижий туристлар ва чекка ҳудудлардаги аҳоли, ресторан ва меҳмонхоналарда нақд пул ишлатиш имконияти чекланганидан норозилик билдирган.

2026 йил 21 апрель куни Савдо-саноат палатасида тадбиркорлар билан ўтказилган очиқ мулоқотда ушбу муаммолар юзага чиқди. Тадбиркорлар нақд пулсиз ҳисоб-китобларнинг мажбурийлиги айланма маблағларнинг камайишига олиб келаётганини таъкидлашди. Натижада, ҳукумат вазиятни танқидий қайта кўриб чиқди.

Янги босқич: ПФ-100-сон Фармон ва берилган енгилликлар

2026 йил 26 майда имзоланган ПФ-100-сон Фармон билан кичик бизнес учун сезиларли маъмурий ва иқтисодий енгилликлар берилди. Асосий ўзгаришлар 1 июндан кучга кирди:

1. Нақд пул қайтиши: Меҳмонхона ва умумий овқатланиш жойларида алкоголь ва тамакини нақд пулга сотишга қайта рухсат берилди.

2. Солиқ имтиёзлари: Умумий овқатланиш корхоналари учун тўланган ҚҚСнинг 40 фоизини қайтариб бериш тизими жорий этилди (нақд ёки нақдсиз улушидан қатъи назар).

3. Меҳнат муносабатлари: Ходимларни кунлик ва муайян муддатга соддалаштирилган тартибда мобил илова орқали расмийлаштириш имкони яратилди.

Бундан ташқари, 2027 йилдан бошлаб алкоголь сотиш ҳуқуқи учун йиғимлар бирлаштирилиб, ставкаси базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 фоизи этиб белгиланиши кутилмоқда.

Хулоса ва мулоҳаза

Ўзбекистондаги ушбу икки ойлик жараён рақамлаштириш ва яширин иқтисодиётга қарши курашда фақат маъмурий босим ва қатъий тақиқлар доим ҳам самара бермаслигини кўрсатди. Ислоҳотларни жорий этишдан аввал экспертлик таҳлили ва маҳаллий даражадаги экспериментлар муҳимлиги яққол намоён бўлди.

Ҳукуматнинг тадбиркорлар фикрини тинглаб, қисқа муддатда чекловларни бекор қилгани иқтисодий сиёсатнинг мослашувчанлигидан далолат беради. Бироқ, келгусида ресурсларни самарали сарфлаш учун ҳар бир янгиликнинг ижтимоий ва иқтисодий оқибатларини олдиндан прогноз қилиш зарурлиги долзарб бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистон Жаҳон савдо ташкилотига (ЖСТ) аъзо бўлиш йўлида стратегик жиҳатдан муҳим босқични забт этди: Ҳиндистон билан бозорга кириш бўйича икки томонлама музокаралар расман якунланиб, тегишли протокол имзоланди

Музокаралар хронологияси ва техник жиҳатлар

Ўзбекистон ва Ҳиндистон ўртасидаги музокараларнинг асосий параметрлари 2024 йилда келишиб олинган эди. Бироқ, якуний протоколни имзолаш учун томонлардан ҳужжат матнини батафсил мувофиқлаштириш ва техник текширувдан ўтказиш талаб этилди. Бу жараён нафақат божхона тарифларини пасайтиришни, балки хизматлар бозорига кириш шартларини ҳам ўз ичига олади.

Жараённинг мураккаблиги икки давлатнинг иқтисодий тузилмаси ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига қўйиладиган фитосанитария талаблари билан боғлиқ. Азизбек Ўрунов LinkedIn саҳифасида қайд этишича, протоколнинг асл нусхаларидан бири ЖСТ котибиятига умумлаштириш учун юборилган. Бу халқаро дипломатик процедуранинг ажралмас қисми бўлиб, Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзолиги бўйича ишчи гуруҳи доирасидаги ҳисоботларда акс этади.

Дипломатик корпус ва халқаро ҳамкорлик

Музокараларнинг муваффақиятли якунланишида икки давлат дипломатик ваколатхоналарининг роли катта бўлди. Хусусан, Ўзбекистоннинг Ҳиндистондаги элчиси Сардор Рустамбоев ва Ҳиндистоннинг Ўзбекистондаги элчиси Смита Пант бошчилигидаги жамоаларнинг меҳнати алоҳида эътироф этилди. Бундан ташқари, ЖСТ доирасидаги доимий вакиллар — Анитха Нандхини Равинтхеранатх, Гаурав Гупта ва элчи Сентхил Пандианлар техник ва ҳуқуқий маслаҳатлар билан жараённи тезлаштиришга ҳисса қўшишган.

Ҳиндистон каби йирик иқтисодиётнинг Ўзбекистон аъзолигини қўллаб-қувватлаши бошқа ЖСТ аъзолари учун ҳам ижобий сигнал ҳисобланади. Бу Ўзбекистоннинг ташқи савдо режими шаффофлашаётгани ва халқаро қоидаларга мослашаётганининг белгисидир.

Рақамлар ва динамика: ЖСТ сари жадал қадамлар

Президент Шавкат Мирзиёев томонидан ЖСТга кириш жараёнини тезлаштириш бўйича берилган топшириқлар ўз самарасини бермоқда. Охирги йиллардаги динамика қуйидагича кўриниш олган:

• Музокаралар ҳажми: Бир йилнинг ўзида 40 дан ортиқ музокаралар раунди ўтказилган.

• Ҳужжатлар алмашинуви: Ишчи гуруҳи йиғилишларида 200 дан ортиқ саволларга жавоблар ва 30 дан зиёд ташқи савдога оид норматив ҳужжатлар тақдим этилган.

• Якуний натижа: 2025 йил давомида 11 та давлат билан музокаралар муваффақиятли тугатилди.

• Умумий кўрсаткич: Ҳозирга келиб 33 та мамлакат билан икки томонлама келишувга эришилган.

Бу статистик маълумотлар Ўзбекистоннинг халқаро савдо майдонидаги мавқеи мустаҳкамланаётганини кўрсатади. 2026 йил охиригача ЖСТнинг тўлақонли аъзоси бўлиш режаси энди фақат истак эмас, балки аниқ ҳисоб-китобларга асосланган стратегик мақсадга айланди.

Таҳлил: Ҳиндистон билан келишув нима беради?

Ҳиндистон — дунёдаги энг тез ривожланаётган иқтисодиётлардан бири. Ўзбекистон учун ушбу бозор билан имтиёзли савдо режимини ўрнатиш бир нечта йўналишда фойдали:

1. Экспорт диверсификацияси: Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, текстиль ва кимё саноати товарлари Ҳиндистон бозорига пастроқ божлар билан кириш имкониятига эга бўлади.

2. Технология ва инвестиция: Ҳиндистоннинг IT ва фармацевтика соҳасидаги етакчилиги Ўзбекистонга инвестициялар оқимини кўпайтириши мумкин.

3. Логистика ва транзит: ЖСТ қоидалари савдодаги тўсиқларни камайтириш орқали Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги транспорт йўлаклари самарадорлигини оширади.

Масалан, агар илгари ўзбек мева-сабзавотлари Ҳиндистонга киришда юқори божлар ёки мураккаб сертификатлаш жараёнларига дуч келган бўлса, ЖСТ доирасидаги стандартлар бу жараёнларни соддалаштиради.

Хулоса: Кейинги бекат қаерда?

Ҳиндистон билан музокараларнинг якунланиши Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлишидаги энг йирик тўсиқлардан бирининг олиб ташланганини англатади. Эндиликда асосий эътибор қолган давлатлар билан келишувларга эришиш ва миллий қонунчиликни ЖСТ талабларига тўлиқ мувофиқлаштиришга қаратилади.

ЖСТга аъзолик — бу нафақат янги имкониятлар, балки миллий ишлаб чиқарувчилар учун жиддий рақобат ҳамдир. Давлат томонидан олиб борилаётган бу ислоҳотлар маҳаллий тадбиркорларни халқаро стандартларга тайёрлаш ва иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширишга хизмат қилиши керак. Ўзбекистоннинг ушбу йўналишдаги қатъияти мамлакатнинг глобал иқтисодий занжирларга мустаҳкам боғланишини таъминлайди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 26 майдаги

Институционал ислоҳотлар ва янги бошқарув модели

Фармонга кўра, ОАК Фанлар академиясига фақат ташкилий-бошқарув жиҳатидан бўйсунади, бироқ ўз вазифаларини бажаришда ва қарор қабул қилишда тўлиқ мустақил орган бўлиб қолади. Тизимда шаффофликни таъминлаш учун ОАК Раёсати таркибини янгилашнинг қатъий тартиби белгиланди: ҳар 2 йилда Раёсат аъзоларининг учдан бир қисми, ҳар 6 йилда эса таркиб тўлиқ янгиланади.

Раислик лавозимига тайинлаш механизми ҳам ўзгарди: эндиликда раис Фанлар академияси президенти тавсиясига кўра 5 йил муддатга тайинланади ва айни бир шахснинг сурункасига икки муддатдан ортиқ ушбу лавозимни эгаллаши тақиқланади. Бу кадрлар алмашинувини таъминлаш ва бошқарувда монополияга йўл қўймасликнинг муҳим ҳуқуқий кафолатидир.

Бюрократиядан воз кечиш: 2027 йилдан кутилаётган енгилликлар

Илмий ҳамжамият учун энг муҳим янгилик 2027 йил 1 январдан кучга кирадиган бир қатор чекловларнинг бекор қилинишидир. Хусусан:

• Чет тили бўйича малакавий имтиҳон топшириш талаби бекор қилинади (мустақил изланувчилар бундан мустасно).

• Диссертация мавзуларини ОАКда рўйхатдан ўтказиш ва ҳимоя ҳақида ОАК нашрларида эълон бериш мажбурияти олиб ташланади.

• Диссертацияни етакчи ташкилотда муҳокама қилиш, автореферат чоп этиш ва натижаларнинг амалиётга жорий этилгани ҳақида хулоса олиш каби тартиблар тўхтатилади.

• Энг асосийси, ОАК эксперт кенгаши экспертизаси ва илмий кенгаш қарорини ОАК томонидан тасдиқлаш жараёни бекор қилиниб, масъулият тўғридан-тўғри илмий кенгашлар зиммасига юкланади.

Молиявий рағбат ва устувор йўналишлар

Янги тизимда докторантура квоталарининг камида 60 фоизи устувор йўналишларга, жумладан сунъий интеллект, қайта тикланувчи энергия ва биотехнология каби соҳаларга ажратилади. Ушбу йўналишлардаги изланувчиларга базавий стипендиянинг 1,7 баравари миқдорида оширилган стипендия тўланиши белгиланган.

Шунингдек, илмий раҳбарлик учун ҳақ тўлаш тизими ҳам лойиҳавий ёндашувга ўтказилади. 2027 йилдан бошлаб, докторанти ўз вақтида ҳимоя қилган раҳбарларга Хирш индексига қараб базавий ҳисоблаш миқдорининг 40 дан 80 бараваригача бир марталик тўлов берилади.

Мазкур ислоҳотлар Ўзбекистон илм-фанини халқаро стандартларга яқинлаштириш ва олимларнинг вақтини техник жараёнлардан кўра илмий ижодга йўналтиришга хизмат қилади. Бироқ, ОАК экспертизасининг бекор қилиниши илмий кенгашлар зиммасига улкан масъулият юклайди. Эндиликда илмий ишлар сифати учун жавобгарлик фақат институт ва кенгашнинг академик обрўси билан ўлчанади. ОАКнинг янги роли эса илмий кенгашлар рейтингини юритиш ва танлов асосида сифат назоратини амалга оширишдан иборат бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Қонунчилик палатаси коррупцияга қарши курашиш тизимини тубдан ислоҳ қилувчи ва жазо муқаррарлигини таъминловчи янги қонун лойиҳасини иккинчи ўқишда

Жазо муқаррарлиги: "Коррупциявий жиноят" тушунчасига аниқлик

Янги қонун лойиҳасига кўра, Жиноят кодексига илк бор "коррупцияга оид жиноятлар" тушунчаси киритилмоқда. Эндиликда 18 турдаги жиноятлар айнан шу тоифага мансуб деб топилади. Бу ҳуқуқни қўллаш амалиётида турлича талқинларга чек қўяди.

Энг катта чекловлардан бири — коррупция содир этган шахсларнинг электрон реестрининг жорий этилишидир. Бу шуни англатадики, рўйхатга тушган шахслар келажакда давлат хизматига қабул қилинмайди ва маълум ҳуқуқлардан маҳрум этилади. Бу халқаро тажрибада, хусусан, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) тавсияларида акс этган "шаффоф жазо" тизимига тўла мос келади.

Иқтисодий жиноятлар ва давлат харидларидаги назорат

Мансаб ваколатини суиистеъмол қилган ҳолда олиб борилган ўзалаштириш, растрата ёки фирибгарлик жиноятлари учун жазо чоралари оғирлаштирилди. Айниқса, давлат харидлари соҳасидаги қонунбузарликларга алоҳида эътибор қаратилган.

Таҳлилий маълумот: Лойиҳа билан товар ёки хизматнинг бошланғич нархи ва ўртача бозор нархи ўртасидаги фарқ 20 фоиздан ошган тақдирда, бунинг учун маъмурий жавобгарлик белгиланмоқда. Бу давлат бюджет маблағларининг сунъий равишда шиширилган нархларда талон-торож қилинишини тўхтатишга қаратилган.

"Давлат харидлари тўғрисида"ги қонунга киритилаётган қўшимчалар давлат буюртмачиларини нарх тафовути чегарасига қатъий амал қилишга мажбур қилади. Бу соҳада Коррупцияга қарши курашиш агентлигига янги 8 та вазифа юклатилиб, улар ҳудудлар ва соҳалар кесимида "коррупциявий хавф-хатарлар харитаси"ни шакллантиради.

Комплаенс-назорат ва таълим: Профилактиканинг янги босқичи

Қонун фақат жазолаш билан чекланиб қолмай, коррупциянинг олдини олиш механизмларини ҳам ҳуқуқий мустаҳкамламоқда. Давлат органларида ташкил этилган комплаенс ва ички назорат тузилмаларининг ваколатлари эндиликда қонун даражасида белгиланмоқда. Бу уларнинг идоравий босимлардан мустақил бўлишини таъминлайди.

Шунингдек, давлат сиёсатининг устувор йўналиши сифатида таълим ва тарбия тизимига коррупцияга нисбатан муросасиз муносабат ва "ҳалоллик вакцинаси"ни сингдириш вазифаси қўйилмоқда. Бу узоқ муддатли истиқболда жамиятда коррупцияга қарши иммунитет ҳосил қилишга қаратилган.

Халқаро стандартлар ва мантиқий хулоса

Ушбу ислоҳотлар Ўзбекистоннинг БМТнинг Коррупцияга қарши конвенцияси доирасидаги мажбуриятларини бажариш йўлидаги муҳим қадамидир. Жазо муддатини ўташда имтиёзларнинг бекор қилиниши (муддатидан олдин озод этилмаслик) давлат хизматчилари учун "огоҳлантириш сигнали" бўлиб хизмат қилади.

Янги қонунчилик механизмларининг амалда нечоғлик самара бериши ижро этувчи ҳокимият ва жамоатчилик назоратининг уйғунлигига боғлиқ. Ҳар бир фуқаро коррупцияга дуч келганда 1253 "Call-маркази" орқали хабар бериши нафақaт ҳуқуқ, балки ижтимоий масъулиятдир. Сизнингча, жазонинг кучайтирилиши тизимдаги суиистеъмолларни бутунлай йўқ қилишга етарлими ёки жамоатчилик назоратини янада кенгайтириш керакми?

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) дунё бўйлаб ҳантавирус билан боғлиқ вазиятни изчил кузатишда давом этмоқда. Кемирувчилар орқали юқадиган ушбу кам учрайдиган, аммо ўта хавфли инфекция туфайли ўлим кўрсаткичи айрим ҳудудларда ва штаммларда 50 фоизгача етиши мумкин. Бироқ халқаро экспертларнинг расмий баёнотларига кўра, кенг аҳоли орасида ушбу вируснинг оммавий тарқалиш хавфи «жуда паст» деб баҳоланмоқда. Бугунги кунда касалликка қарши махсус антивирус воситалари ёки ўзига хос даволаш усуллари мавжуд эмас, тиббий ёрдам эса асосан беморлардаги симптомларни енгиллаштириш ва ҳаётий муҳим аъзолар фаолиятини қўллаб-қувватлашга қаратилган.

Инфекция манбаси ва юқиш йўллари: Хавф гуруҳида кимлар бор?

Ҳантавирус — асосан ёввойи кемирувчилар (сичқонлар, каламушлар ва дала сичқонлари) организмида учрайдиган ва уларнинг ҳаётий фаолияти маҳсулотлари, яъни сийдиги, ахлати ҳамда сўлаги орқали атроф-муҳитга тарқаладиган вируслар оиласидир. АҚШ Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш маркази (CDC) маълумотларига кўра, инсонларга вирус асосан ҳаво-чанг (аэрозол) йўли билан юқади. Бунда зарарланган чиқиндилар ва экскрементлар қуриб, ҳавога микроскопик чанг сифатида кўтарилганда, инсон ушбу ҳаводан нафас олиши натижасида вирус нафас йўлларига киради.

Инфекцияни юқтириб олиш хавфи айниқса қуйидаги ҳолатларда кескин ортиши кузатилади:

• Узоқ вақт давомида ёпиқ ва шамоллатилмаган хоналарни (ертўлалар, чордоқлар, омборхоналар) қуруқ тозалаш ишлари олиб борилганда;

• Қишлоқ хўжалиги, фермалар ёки ўрмон ҳудудларида тўғридан-тўғри тупроқ ва кемирувчилар инлари билан алоқада бўлинганда;

• Вирус билан зарарланган юзаларга қўл теккизиб, сўнгра оғиз, бурун ёки кўз шиллиқ пардалари ушланганда.

Географик тасниф ва касалликнинг икки хил клиник кўриниши

Халқаро тиббий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ҳантавирус келтириб чиқарадиган асоратлар у учрайдиган ҳудуд географияси ва вирус штаммига бевосита боғлиқ. Мутахассислар ушбу вирус келтириб чиқарадиган касалликларни икки асосий клиник шаклга ажратадилар:

1. Ҳантавирус кардиопульмонал синдроми (HPS): Шимолий ва Жанубий Америка қитъасида тарқалган штаммлар учун хосдир. Ушбу шаклда вирус инсоннинг ўпка ва юрак-қон томир тизимига жиддий зарар етказади. ЖССТ статистик таҳлилларига кўра, Америка қитъасида мазкур синдромдан ўлим кўрсаткичи жуда юқори — 38 фоиздан 50 фоизгача етади.

2. Буйрак синдромли геморрагик иситма (HFRS): Европа ва Осиё (шу жумладан Марказий Осиё минтақаси) ҳудудларида кўпроқ учрайди. Касаллик асосан буйрак функциясининг бузилиши, қон босимининг кескин тушиб кетиши ва ички геморрагия (қон кетишлар) билан тавсифланади. Европа ва Осиёдаги штаммларда ўлим даражаси нисбатан паст бўлиб, ўртача 1 фоиздан 15 фоизгача бўлган кўрсаткични ташкил этади.

Инсондан инсонга юқиш эҳтимоли: Андес вируси феномени

Узоқ йиллар давомида ҳантавирус фақат ҳайвондан инсонга юқадиган соф зооноз инфекция ҳисобланиб келинган. Аммо Жанубий Америкада (хусусан Аргентина ва Чилида) аниқланган «Андес» (Andes virus) штамми ҳантавируслар ичида инсондан инсонга юқиши мумкин бўлган ягона тур эканлиги тиббиёт оламида исботланди. Бу ҳақда "The Lancet" ва "The BMJ" тиббий нашрларида чоп этилган эпидемиологик тадқиқотларда батафсил баён этилган.

Олимларнинг хулосасига кўра, Андес вирусининг одамдан одамга ўтиши жуда кам ҳолатларда кузатилади. Бу жараён фақат ўта яқин ва узоқ муддатли жисмоний мулоқотдагина — оила аъзолари орасида ёки беморга тўғридан-тўғри қараган, ҳимоя воситаларидан фойдаланмаган тиббиёт ходимлари ўртасида содир бўлиши мумкин. Айни пайтдаги илмий далиллар ушбу ўзига хос штаммнинг бошқа турдош ҳантавирусларга қараганда тезроқ тарқалиши ёки оғирроқ клиник манзара чақириши ҳақида хулоса беришга асос бўлолмайди.

Касаллик белгилари ва диагностика муаммолари

Касалликнинг дастлабки белгилари оддий грипп, мавсумий ЎРВИ ёки бошқа вирусли инфекцияларга ўхшаш бўлгани сабабли, дастлабки кунларда аниқ ташхис қўйиш мураккаб кечади. Инкубацион давр одатда 1 ҳафтадан 5 ҳафтагача давом этиши мумкин. Беморларда қуйидаги асосий симптомлар кузатилади:

• Тўсатдан тана ҳароратининг юқори даражада кўтарилиши ва қалтираш;

• Кучли бош ва мушак оғриқлари (айниқса бел, сон ва елка соҳасида);

• Кўнгил айниши, қусиш, қорин соҳасидаги ўткир оғриқлар ва умумий ҳолсизлик.

Касаллик ривожланиб бориши билан (инфекция шаклига қараб) беморда тўсатдан қуруқ йўтал ва нафас қисилиши (ўпка синдромида) ёки пешоб ажралишининг кескин камайиши ҳамда белда кучли оғриқлар (буйрак синдромида) бошланади. Махсус вакцина ва дори воситалари йўқлиги сабабли, шифохона шароитида ўз вақтида кўрсатилган интенсив терапия ва оксигенотерапия бемор ҳаётини сақлаб қолишнинг ягона самарали чораси ҳисобланади.

Ўзбекистондаги вазият ва профилактика чоралари

Республика санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги хизмати ҳамда соғлиқни сақлаш органлари томонидан юртимиз ҳудудидаги табиий ўчоқларда ёввойи кемирувчилар популяцияси ва уларнинг вирус ташувчанлиги доимий равишда мониторинг қилиб борилади. Ўзбекистоннинг иқлим шароити ва санитария назорати тизимининг фаолияти туфайли мамлакатда ушбу инфекциянинг кенг кўламда тарқалиш ёки эпидемия тусини олиш хавфи мавжуд эмас. Тоғолди ва дашт ҳудудларида, қишлоқ хўжалиги объектларида мунтазам равишда дезинфекция ва дератизация (кемирувчиларга қарши кураш) тадбирлари амалга оширилади.

Шунга қарамай, шахсий профилактика қоидаларига риоя қилиш ҳар бир фуқаро учун муҳимдир. Мутахассислар қуйидаги оддий ва самарали чораларни тавсия этадилар:

1. Ёпиқ ва чанг босган хоналарни тозалашда чанг кўтарилмаслиги учун мажбурий тартибда нам усуллардан фойдаланиш ва зарарсизлантирувчи воситаларни қўллаш;

2. Тозалаш ишлари давомида нафас йўлларини ҳимоя қилиш учун тиббий ниқоб (ёки респиратор) ва қўлқоплардан фойдаланиш;

3. Яшаш жойлари ва омборхоналарни кемирувчилар киришидан ҳимоялаш, тешик ва тирқишларни бекитиш;

4. Озиқ-овқат маҳсулотлари ва ичимлик сувини кемирувчилар тега олмайдиган ёпиқ идишларда сақлаш.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, ҳантавирус глобал миқёсда хавфли инфекция сифатида қолса-да, ундан ҳимояланиш тўлиқ инсоннинг санитария ва гигиена қоидаларига қанчалик амал қилишига боғлиқ. Атроф-муҳит тозалигига эътибор қаратиш ва соғлиқдаги ҳар қандай шубҳали ўзгаришларда ўз вақтида профессионал тиббий ёрдамга мурожаат қилиш касалликнинг оғир асоратларидан ҳимояланишнинг энг ишончли кафолатидир.

Тошкент шаҳридаги 275-мактабда юз берган ўқитувчи ва ўқувчи ўртасидаги низо юзасидан қўзғатилган жиноят иши

Воқеа хронологияси ва ҳуқуқий асослар

Жорий йилнинг 19 май куни Мирзо Улуғбек туманидаги мактабда 9-синф ўқувчисининг дарсга халақит бериши ва ўқитувчи кўрсатмаларини бажармаслиги оқибатида низо келиб чиққан эди. Дастлаб Тошкент шаҳар ИИББ томонидан ўқитувчига нисбатан Жиноят кодексининг 105-моддаси (Қасддан баданга ўртача оғир шикаст етказиш) билан иш қўзғатилган. Бироқ, воқеа тафсилотлари ва жамоатчиликнинг кескин муносабатидан сўнг, суриштирув ишлари қайта кўриб чиқилди.

Ўзбекистон Республикасининг «Педагогнинг мақоми тўғрисида»ги қонуни (2024 йил 1 февраль) педагогларнинг шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилишни кафолатлайди. Ички ишлар вазирлигининг якуний хулосаси ушбу қонуний нормаларга ҳамда ўқитувчининг хизмат вазифасини бажариш чоғидаги ҳуқуқларига мос келади.

Жамоатчилик муносабати ва ижтимоий таҳлил

"Sangzor.uz" нинг Facebook ижтимоий платформасидаги видеорелслари остида қолдирилган шарҳлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистон аҳолисининг мутлақ кўпчилиги ўқитувчини ҳимоя қилган. Жамоатчилик фикрига кўра, ўқувчиларнинг ахлоқий меъёрлари бузилиши ва ўқитувчига нисбатан ҳурматсизлик тизимли муаммога айланган.

Мутахассисларнинг фикрича, ушбу ҳолатда давлат органларининг ўқитувчи томонида туриши таълим тизимидаги маънавий муҳитни соғломлаштиришга хизмат қилади. Вазирлик вакилининг "ўқитувчининг ортида барча устозлар тургани" ҳақидаги сўзлари педагоглар жамоаси томонидан кўз ёшлар ва олқишлар билан кутиб олингани соҳа вакилларининг ижтимоий ҳимояга муҳтожлигини яққол кўрсатди.

Хулоса

Тошкентдаги воқеа таълим масканларида интизом ва ўзаро ҳурмат масаласи нақадар долзарблигини кўрсатди. Ўқитувчининг оқланиши — жамиятда устоз мақомини тиклаш йўлидаги қадамдир. Аммо бу каби низоларнинг олдини олиш учун фақат ҳуқуқий чоралар етарли эмас. Оилада фарзанд тарбияси ва мактабдаги ахлоқий муҳит устидан назоратни кучайтириш зарур.

Сизнингча, мактабларда тартиб-интизомни сақлашда ўқитувчининг ваколатларини янада кенгайтириш керакми ёки асосий масъулият ота-оналарда қолиши лозимми?

Жиззах вилоятининг Янгиобод туманида «А.А.» МЧЖ масъул шахслари сув насосларини тармоққа ноқонуний улаб, 3,1 миллиард сўмлик электр энергиясини ўғирлагани аниқланди. Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти хабарига кўра, мазкур ҳолат юзасидан Жиноят кодексининг 169-моддаси (ўғрилик) билан жиноят иши қўзғатилган. Бу каби ҳолатлар нафақат давлат бюджетига зарар етказади, балки ҳудудий энергия тизимида зўриқиш ва технологик авариялар хавфини оширади.

Иқтисодий зарар ва ҳуқуқий квалификация

3,1 миллиард сўмлик зарар миқдори ўртача ҳисоблаганда бир неча юзлаб хонадоннинг бир йиллик истеъмолига тенг. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 169-моддасига мувофиқ, бундай миқдордаги ўғрилик «жуда кўп миқдорда» деб таснифланади ва айбдорларга нисбатан 8 йилдан 15 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланиши мумкин.

Бувайда ва Норин туманларида аниқланган 137,1 миллион ва 120,1 миллион сўмлик ҳолатлар эса тизимли муаммо — тижорат мақсадларида энергиядан ноқонуний фойдаланиш кўламини кўрсатмоқда. Энергетика вазирлиги маълумотларига кўра, ноқонуний уланишлар кучланишнинг пасайишига ва трансформаторларнинг тез-тез ишдан чиқишига асосий сабаб бўлади.

Тизимли назорат ва технологик ечим

Давлат раҳбарининг 2023 йил 13 февралдаги ПҚ-54-сонли қарори билан электр энергиясидан фойдаланиш устидан назорат кучайтирилган. АСКУЭ (Электр энергиясини ҳисобга олиш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизими) жорий этилиши натижасида тармоқдаги йўқотишлар ва ноқонуний уланишларни масофадан аниқлаш имкони кенгайди. Бироқ, Жиззахдаги ҳолат кўрсатганидек, сув насослари каби юқори қувватли қурилмаларнинг бевосита тармоққа уланиши инсон омили ва маҳаллий назоратнинг заифлигидан далолат беради.

Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, энергия ресурсларининг талон-тарож қилиниши соҳага инвестиция киритиш ва тарифларни оптималлаштириш жараёнига тўсқинлик қилади. Истеъмолчи тўлаган пул тизимни янгилашга эмас, балки «ноқонуний тешикларни» ёпишга сарфланмоқда.

Хулоса ўрнида айтиш мумкин: энергия хавфсизлиги фақат ишлаб чиқариш эмас, балки масъулиятли истеъмол ва қатъий назоратдир. Жиззахдаги воқеа тадбиркорлик манфаати ва қонун устуворлиги ўртасидаги чегарани ёдга солади. Сизнингча, жазо чораларининг қатъийлаштирилиши бу каби ҳолатларга чек қўя оладими ёки технологик назоратни мукаммаллаштириш муҳимроқми?

Жиноятчиликка қарши курaш сиёсати ва ҳуқуқ-тартибот тизими самарадорлигининг энг асосий кўрсаткичи — бу оғир жиноятлар, хусусан, қотилликларнинг фош этилиш даражасидир. Глобал миқёсда бу кўрсаткич мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволи ва жиноятларнинг характерига кўра кескин фарқ қилади. Масалан, Ўзбекистонда қотиллик жиноятлари деярли юз фоизлик натижа билан фош этилаётган бир пайтда, АҚШда ҳар икки қотилликдан бири очилмай қолмоқда, Лотин Америкасининг айрим ҳудудларида эса жиноятчиларнинг 90 фоизи жазосиз қолмоқда. Дунё бўйлаб ҳуқуқ-тартибот идоралари учун қотиллик устувор вазифа ҳисобланса-да, криминалистик таҳлиллар шуни кўрсатадики, жиноятнинг тури ва содир этилиш муҳити унинг фош этилиш эҳтимолига бевосита таъсир қилади.

Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги ва Бош прокуратура маълумотларига кўра, мамлакатда қотиллик жиноятларининг фош этилиш кўрсаткичи анча йиллардан буён юқори даражада сақланиб қолмоқда ва сўнгги ҳисобот даврларида бу рақам 98–99 фоизни ташкил этган. Мутахассислар бунинг сабабини Ўзбекистондаги қотилликларнинг типик характери, яъни уларнинг аксарияти маиший заминдаги жиноятлар экани билан изоҳлайдилар. Одатда, бундай ҳолатлар оилавий келишмовчиликлар ёки спиртли ичимликлар таъсиридаги жанжаллар натижасида содир бўлиб, жиноятчи ва қурбон бир-бирини яхши танигани боис гумонланувчилар доирасини тез аниқлаш имкони мавжуд. Бундан ташқари, маҳалла тизими ва ҳудудий инспекторларнинг аҳоли билан яқин ишлаши жиноят изларини тез фурсатда топишга хизмат қилади.

Дунёнинг бошқа нуқталарида эса вазият анча мураккаб бўлиб, АҚШ Федерал тергов бюроси (FBI) ҳисоботларига кўра, мамлакатда қотилликларнинг очилиш фоизи сўнгги ўн йилликларда 90 фоиздан 50–55 фоизгача тушиб кетган. Бунга асосий сабаб сифатида кўча бандалари ўртасидаги тўқнашувлар, қурбон ва қотил ўртасида шахсий алоқанинг йўқлиги ҳамда криминоген ҳудудларда аҳолининг полиция билан ҳамкорлик қилишдан қўрқиши кўрсатилади. Европанинг Германия ёки Скандинавия давлатларида бу кўрсаткич 85–95 фоиз атрофида бўлса, Лотин Америкасида наркокартеллар таъсири туфайли жиноятчиликнинг 90 фоизигача очилмай қолиши даҳшатли тенденция сифатида баҳоланмоқда.

Криминалистларнинг фикрича, жиноятнинг сирлигича қолишига асосан буюртма қотилликлар, шахси аниқланмаган жасадлар ва гувоҳларнинг йўқлиги каби омиллар тўсқинлик қилади. Профессионал тарзда режалаштирилган жиноятлар "иссиқ изи"дан топилмайди, ривожланаётган давлатларда эса ДНК экспертизаси ва замонавий кузатув тизимларининг етишмаслиги терговни боши берк кўчага киритиб қўяди. Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистондаги юқори кўрсаткич жамиятда жазо муқаррарлигини таъминласа-да, жиноятлар характерининг маиший даражадан уюшган шаклга ўтиб бориши келажакда янгича ёндашув ва юқoри технологияларни талаб қилиши мумкин.

БМТ Бош Ассамблеяси Қирғизистон ташаббуси билан, Ўзбекистон ва Тожикистон ҳаммуаллифлигида ишлаб чиқилган “Чегара баҳсларини тинч йўл билан ҳал қилиш” резолюциясини консенсус асосида қабул қилди. Ушбу ҳужжат 40 дан ортиқ давлат томонидан қўллаб-қувватлангани минтақанинг халқаро хавфсизлик тизимидаги роли ошганидан далолат беради.

Низодан мулоқотга: Резолюциянинг мазмуни ва мақсади

Қирғизистон Ташқи ишлар вазирлиги ва халқаро экспертларнинг таъкидлашича, резолюциянинг қабул қилиниши шунчаки рамзий маънога эга эмас. Унинг замирида ўн йиллар давомида "порох бочкаси" деб таърифланган Фарғона водийсидаги чегара муаммоларини ҳал қилишнинг амалий тажрибаси ётибди.

Ҳужжатнинг асосий тамойиллари қуйидагилардан иборат:

• Тинч йўл билан ҳал қилиш: Куч ишлатиш ёки таҳдид қилишдан мутлақо воз кечиш.

• Конструктив мулоқот: Тарихий ҳужжатлар ва ўзаро манфаатларга асосланган демаркация.

• Инсон омили: Чегара яқинида яшовчи аҳолининг тинчлиги ва иқтисодий алоқаларини биринчи ўринга қўйиш.

Муҳим факт: Резолюцияда Марказий Осиё давлатларининг тажрибаси қўшни давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг "конструктив модели" сифатида эътироф этилган.

Таҳлил: Нега бу воқеа ҳозир юз берди?

Сўнгги 5-6 йил ичида минтақадаги сиёсий муҳит тубдан ўзгарди. Ўзбекистоннинг янги ташқи сиёсий курси Қирғизистон ва Тожикистон билан музлаб қолган алоқаларни қайта тиклашга имкон берди.

1. Ўзбекистон ва Қирғизистон: 2023-2024 йилларда икки давлат чегара масалаларини тўлиқ якунлади. Кампиробод сув омбори каби энг мураккаб нуқталар бўйича ўзаро келишувга эришилди.

2. Ўзбекистон ва Тожикистон: Давлат чегарасининг демаркацияси деярли якунланди, миналанган майдонлар тозаланди ва ўзаро визасиз режим жорий этилди.

3. Тожикистон ва Қирғизистон: Икки давлат ўртасидаги қуролли тўқнашувлардан сўнг, томонлар дипломатик ечим ягона йўл эканини англаб етдилар ва 2026 йилга келиб чегара чизиғининг катта қисми бўйича келишувга эришдилар.

Халқаро ҳамжамият учун нимаси билан муҳим?

Дунёнинг турли нуқталарида (Яқин Шарқ, Жанубий Кавказ, Африка) чегара низолари қуролли тўқнашувларга айланиб кетаётган бир пайтда, Марказий Осиё давлатларининг "мураккаб тугунларни" музокара столида ечиши БМТ учун ноёб прецедентдир.

Қирғизистон ТИВ маълумотига кўра, ушбу резолюция халқаро ҳуқуқни мустаҳкамлашга хизмат қилади. Чунки унда чегара муаммоси фақат икки томонлама эмас, балки глобал хавфсизликнинг бир қисми сифатида кўрилган.

Танқидий қараш ва хулоса

Гарчи БМТ резолюцияси катта ютуқ бўлса-да, келишувларни амалда сақлаб қолиш ва демаркация қилинган ҳудудларда иқтисодий интеграцияни кучайтириш — навбатдаги вазифадир. Қоғоздаги тинчликни реал ҳаётдаги фаровонликка айлантириш учун чегаралар фақат "тўсиқ" эмас, балки "кўприк" вазифасини ўташи керак.

Хулоса қилиб айтганда, БМТнинг ушбу эътирофи Марказий Осиёнинг халқаро аренада алоҳида субъект сифатида шаклланганини ва ўзининг ички муаммоларини ташқи кучларсиз ҳал қила олишини исботлади.

Тошкентда Президент Шавкат Мирзиёев иштирокида “Сифатли давлат бошқаруви” дастури ғолибларини тақдирлаш маросими бўлиб ўтди. Дастур доирасида 40 та республика идорасининг 2026 йил январь–апрель ойларидаги фаолияти халқаро экспертлар иштирокида баҳоланиб, Адлия, Ички ишлар ҳамда Тоғ-кон саноати ва геология вазирликлари энг юқори натижа қайд этган ташкилотлар деб топилди. Ушбу рейтинг тизими давлат секторида “жараён учун эмас, натижа учун” ишлаш тамойилини жорий этиш, бюрократияни қисқартириш ва бошқарув тизимини Бирлашган Араб Амирликлари тажрибаси асосида модернизация қилишни кўзда тутади.

Давлат бошқаруви сифатини баҳолашда асосий мезон сифатида хизматларнинг рақамлаштирилиши ва инсон омилини қисқартириш белгиланган. Масалан, номинация ғолиби бўлган Адлия вазирлигида бугунги кунда 380 та хизмат тўлиқ рақамлаштирилган бўлиб, улардан 780 дан ортиғи онлайн шаклда тақдим этилмоқда. Ички ишлар вазирлиги тизимида эса хизматларнинг 95 фоизи рақамли форматга ўтказилган. Бу каби кўрсаткичлар "Халқ давлат идораларига эмас, давлат идоралари халққа хизмат қилиши лозим" деган контцептуал ғоянинг амалий ижроси сифатида баҳоланмоқда.

Бюрократияга қарши кураш ва бошқарув самарадорлигини оширишда халқаро ҳамкорлик, хусусан, Бирлашган Араб Амирликлари (БАА) билан ўрнатилган стратегик шериклик муҳим рол ўйнамоқда. 2025 йил ноябрь ойида имзоланган келишувлар ва сунъий интеллект бўйича ўтказилган форумлар натижасида ишлаб чиқилган баҳолаш методологияси давлат идораларининг кучли ва заиф томонларини холис аниқлаш имконини берди. Экспертларнинг фикрича, бундай тизимли ёндашув давлат аппаратида соғлом рақобат муҳитини шакллантиради ва кадрлар салоҳиятини оширишга хизмат қилади.

Ресурсларни бошқариш соҳасида Тоғ-кон саноати ва геология вазирлигининг натижалари эътиборга молик. Геология-қидирув ишларида сув сарфининг 20 фоизга қисқартирилгани ва маҳаллийлаштириш даражасининг 84 фоизга етказилгани давлат маблағларидан оқилона фойдаланишнинг намунаси сифатида кўрсатилди. Бу иқтисодий ислоҳотларнинг ижтимоий фойдалилик коэффициентини оширишда муҳим омил ҳисобланади.

“Сифатли давлат бошқаруви” дастурининг муҳим янгилиги — раҳбар кадрлар захирасини шакллантиришнинг янги механизмидир. Танловда ғолиб бўлган 10 дан ортиқ раҳбар ва мутахассислар, жумладан, Адлия вазирлиги бўлим бошлиғи Мирсаид Рахматов ва Атом энергияси агентлиги директори Азим Аҳмадхўжаев каби ходимларни лавозими бўйича кўтариш ва истиқболли кадрлар захирасига киритиш таклиф этилди. Бу тизим "меритократия" — яъни қобилият ва натижага қараб лавозимга тайинлаш тамойилини мустаҳкамлайди.

Дастурнинг кейинги босқичида, яъни 2028 йилдан бошлаб, баҳолаш тизимига маҳаллий ҳокимликлар ҳам киритилиши режалаштирилган. Бу ислоҳотлар натижадорлигини қуйи бўғинда — туман ва шаҳарлар даражасида таъминлаш имконини беради. Президент таъкидлаганидек, келгусида фақат ютуқлар эмас, балки самарадорлиги паст бўлган идоралар ҳам очиқ эълон қилиб борилади. Бу эса ижро интизоми ва ҳисобдорликни янги даражага олиб чиқиши кутилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда давлат бошқарувининг янги модели шаклланмоқда. Ушбу модел халқаро тажриба, юқори технологиялар ва қатъий натижадорликка асосланган. Тизимнинг барқарор ишлаши ва ҳар икки йилда баҳолаб борилиши давлат хизматчиларининг масъулиятини ошириш билан бирга, фуқароларнинг давлатга бўлган ишончини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Эндиги асосий вазифа — эришилган натижаларни тизимли равишда кенгайтириш ва бошқарувдаги "бюрократик тўсиқларни" тўлиқ бартараф этишдан иборат.

Сенатор Қудратилла Рафиқовнинг Ўзбекистон давлат гербидаги пахта ва буғдой тасвирларидан воз кечиш ҳақидаги таклифи ижтимоий-сиёсий доираларда кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Ташаббус муаллифи бу элементларни "собиқ тузум сарқити" деб атаса-да, мутахассислар гербни реформа қилиш учун кетадиган харажатларни 300 миллиарддан 5 триллион сўмгача баҳоламоқда. Мавжуд иқтисодий ҳолатда бундай маблағнинг рамзий ўзгаришга йўналтирилиши ижтимоий соҳадаги устуворликлар масаласини кун тартибига чиқарди.

Гербни ўзгартириш жараёни фақатгина визуал янгиланиш билан чекланмайди. "Давлат рамзлари тўғрисида"ги қонун ва бошқа меъёрий ҳужжатларга кўра, рамз ўзгариши занжирсимон реакцияни келтириб чиқаради. Бу миллионлаб фуқаролик паспортлари ва ID-карталарини муддатидан аввал алмаштириш, миллий валюта дизайнини янгилаш, барча давлат идораларининг муҳр, бланка ва пешлавҳаларини қайта ишлаб чиқишни тақозо этади. Маъмурий харажатларнинг бу қадар юқорилиги бюджет тақчиллиги шароитида жиддий иқтисодий босим сифатида кўрилмоқда.

Мафкуравий нуқтаи назардан, пахта ва буғдой тасвирларини инкор этиш "моҳият ва шакл" зиддиятини юзага келтиради. Таҳлилчиларнинг фикрича, давлатнинг мустақиллиги ва қудрати рамзлардаги деталлар билан эмас, балки иқтисодий барқарорлик ва фуқароларнинг фаровонлиги билан белгиланади. Пахта гербдан олиб ташлангани билан, у республика экспорт салоҳияти ва қишлоқ хўжалигининг асосий қисми бўлиб қолмоқда. Рамзий деталларни мафкуравий занжир деб ҳисоблаш — муаммонинг чуқурроқ илдизларини, яъни таълим ва ҳуқуқ тизимидаги ислоҳотларни четлаб ўтишга уриниш бўлиши мумкин.

Таққослаш учун, 2024–2026 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети параметрларида ижтимоий соҳа, айниқса, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимига ажратилган маблағлар тақчилликни камайтириш мақсадида оптимизация қилинмоқда. Эҳтимолий 3–5 триллион сўм миқдоридаги маблағ ўртача 200 та замонавий мактаб қуриш ёки минглаб қишлоқларни тоза ичимлик суви билан таъминлашга кифоя қилади. Иқтисодчилар давлат харажатлари самарадорлигини ошириш зарур бўлган даврда, фақатгина визуал мақсадлар учун триллионлаб маблағ сарфланишини мантиқий жиҳатдан асослаш қийинлигини таъкидламоқдалар.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, давлат рамзлари халқнинг ўтмиши ва келажаги ўртасидаги кўприк ҳисобланади. Бироқ, ҳар қандай ислоҳот "харажат ва натижа" мезони асосида кўриб чиқилиши шарт. Жамият учун бугунги кунда гербдаги пахта тасвирини алмаштириш муҳимми ёки ўша маблағлар эвазига ҳаётий зарур инфратузилмаларни яхшилашми? Мазкур масала нафақат сиёсий ирода, балки иқтисодий масъулият тарозисига ҳам қўйилиши лозим.

Жиззах вилояти делегациясининг Хитойга 17–24 май кунларига белгиланган ташрифи нафақат вилоят, балки мамлакат иқтисодий ҳаётида муҳим воқеликка айланмоқда. Хўш, бу сафардан оддий жиззахликка нима фойда? Биз фақат "расмий суратлар"ни кўряпмизми ёки жараён ортида вилоятнинг кейинги 10 йиллик тақдири ҳал бўляптими?

Нега айнан Хитой ва нега айнан ҳозир?

Бугун дунё иқтисодиётининг юраги Хитойда уриб тургани ҳеч кимга сир эмас. Лекин Жиззах учун бу сафар шунчаки "тажриба алмашиш" эмас. Бу — аниқ лойиҳалар, тайёр пул ва энг замонавий технологиялар учун кураш майдони. Вилоят ҳокими Улуғбек Мустафоев бошчилигидаги делегация Хитойнинг энг йирик саноат марказлари — Хенан, Чунцин ва Сиан шаҳарларида музокаралар олиб бормоқда.

Бу ташрифнинг муҳимлиги шундаки, у нафақат давлатлараро, балки "ҳудуд ва ҳудуд" тамойили асосида қурилган. Яъни, Жиззах вилояти Хитойнинг алоҳида провинциялари билан тўғридан-тўғри "дўстлашмоқда". Бу дегани, бюрократик тўсиқлар камроқ, натижа эса тезроқ бўлади.

Хенан ва Чунцин: Жиззах учун янги "драйверлар"

Сафарнинг илк кунлариёқ Хенан провинциясида 70 дан ортиқ йирик инвесторлар билан учрашув ўтказилгани бежиз эмас. “Huali” ва “Wodashe E Industrial” каби гигантлар билан мулоқот — бу Жиззахда эртага янги ишлаб чиқариш линиялари пайдо бўлишидан дарак.

Айниқса, Чунцин шаҳридаги “Changan Automobile Global R&D Center” билан имзоланган меморандум алоҳида эътиборга лойиқ. Энди Жиззах нафақат автомобил йиғадиган, балки соҳага илғор муҳандислик ечимларини олиб кирадиган марказга айланиши мумкин. Бу эса ёшлар учун нуфузли ва юқори маошли иш ўринлари деганидир.

ОДАМЛАР НИМАНИ БИЛИШНИ ИСТАЯПТИ? (Энг муҳим саволларга жавоблар)

1. Қанча инвестиция келиши кутиляпти?

Ҳозирча аниқ рақамлар ҳисобланмоқда, бироқ музокаралар миқёси юзлаб миллион долларлик лойиҳалар ҳақида бормоқда. Бу фақат "қоғоздаги пул" эмас, балки қурилиш материаллари, асбоб-ускуналар ва хомашё кўринишидаги реал капиталдир.

2. Қайси туманлар кўпроқ фойда кўради?

Инвестициялар асосан Жиззах эркин иқтисодий зонаси ва туманлардаги кичик саноат зоналарига йўналтирилади. Демак, Шарoф Рашидов, Дўстлик ва Ғаллаорол каби туманларда янги қурилишлар суръати ошади.

3. Янги иш ўринлари қачон пайдо бўлади?

Лойиҳаларни амалга ошириш цикли одатда 6 ойдан 1,5 йилгача давом этади. Демак, 2026-йилнинг охири ва 2027-йил бошида вилоятда минглаб янги бўш иш ўринлари эълон қилинишини кутиш мумкин.

4. Бу сафар аввалгиларидан нимаси билан фарқ қилади?

Бу сафар делегация таркибида нафақат раҳбарлар, балки тадбиркорлар ҳам бор. Улар Хитойнинг ишлаб чиқариш маданиятини ичидан ўрганишяпти. Натижалар эса вилоят ҳокимлиги ахборот хизмати томонидан очиқроқ ёритилмоқда.

Хитойдан нимани ўрганишимиз керак?

Хитойлик ҳамкорларнинг бир жиҳати бизни ҳайратда қолдиради: Тезкорлик. Улар чиқиндиларни қайта ишлаш корхонасини шундай ташкил қилишганки, у нафақат экологияни тозалайди, балки шаҳарга арзон электр энергияси ҳам беради. Делегация Хенанда айнан шундай корхона фаолиятини кўздан кечиргани — Жиззахда яқин келажакда "яшил" энергетика соҳасида инқилоб бўлишига ишора.

Шунингдек, Хитойнинг логистика ва қишлоқ хўжалигини қайта ишлаш тажрибаси Жиззах учун сув ва ҳаводек зарур. Биз мева-сабзавотни шунчаки сотишдан тўхтаб, уни "Made in Uzbekistan" бренди остида дунё бозорига олиб чиқиш технологиясини Хитойдан олиб келишимиз керак.

Ахборот сиёсатида янги нафас: Видеорепортажлар ва очиқлик

Жамоатчилик бугун "учрашув ўтказилди" деган қуруқ хабарларга ишонмайдиган бўлиб қолган. Одамлар жараённи кўришни истайди. Жиззах вилояти ҳокимлиги ахборот хизмати бу сафар янги форматларга қўл ургани сезилмоқда.

Жойидан тайёрланаётган тезкор видеорепортажлар, интервьюлар ва делегациянинг ҳар бир қадамини ёритиб борилиши — бу аҳоли билан очиқ мулоқотнинг белгиси. Албатта, ҳали қилинадиган ишлар кўп. Масалан, бошқа вилоятлар тажрибасида кўрганимиздек, жонли эфирлар ва тадбиркорларнинг бевосита фикрлари аудитория ишончини янада оширади. Аммо Жиззахнинг бугунги "ахборот сиёсати" вилоят имижини янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилаётгани ҳақиқат.

Хулоса ўрнида: Натижа қачон бўлади?

Хитой сафари — бу шунчаки протокол учрашувлар эмас, бу Жиззахнинг иқтисодий мустақиллиги учун навбатдаги қадам. Ҳоким Улуғбек Мустафоев ва делегация аъзолари қўлида бугун катта имконият бор: Хитойнинг пули ва технологиясини Жиззахнинг ишчи кучи ва хом ашёси билан бирлаштириш.

Энди асосий вазифа — Хитойда имзоланган меморандумларни Жиззах тупроғида ҳақиқий заводларга айлантириш. Одамлар натижани кутмоқда. Очиқлик эса бу натижаларга бўлган ишончни мустаҳкамлайди. Жиззах учун янги истиқболлар эшиги очилди, энди ундан дадил кириш қолди.

Хакимжон Фозилов

Тошкент бозорларида 5 минг сўмлик колбаса маҳсулотларининг пайдо бўлиши ва ижтимоий тармоқлардаги баҳс-мунозаралар истеъмол бозоридаги назорат тизимининг заиф нуқталарини кўрсатди. Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси (СЭС) маҳсулотнинг таркиби ва ишлаб чиқарувчиси номаълумлигини тасдиқлаб, сотувчиларга нисбатан жарима қўллаган бўлса-да, мазкур чораларнинг етарлилиги ва таркиб бўйича лаборатория хулосасининг йўқлиги жамоатчиликда ҳақли эътирозларни уйғотмоқда.

Иқтисодий мантиқсизлик ва нарх таҳлили

Бозор иқтисодиёти қонунларига кўра, маҳсулотнинг таннархи унинг таркибий қисмлари баҳосидан паст бўлиши мумкин эмас. Жорий йилнинг май ойи ҳолатига кўра, Ўзбекистонда гўшт маҳсулотларининг ўртача нархи қуйидагича:

• Мол гўшти: 1 кг учун 130 000 – 140 000 сўм.

• Товуқ гўшти: 1 кг учун 35 000 – 39 000 сўм.

Агар 500 граммлик колбаса 5 000 сўмдан сотилаётган бўлса, демак, унинг 1 килограмми 10 000 сўмни ташкил этади. Бу товуқ гўшти нархидан 3,5 баравар, мол гўштидан эса 13–14 баравар арзон демакдир. Иқтисодий экспертларнинг фикрича, бундай нарх маҳсулот таркибида гўшт мавжуд эмаслигини ёки сифатсиз ўринбосарлардан фойдаланилганини билдиради.

Фактчекинг: Даъво ва воқелик

Даъво: Маҳсулот хавфсиз ва истеъмолга яроқли.
Манба: Ижтимоий тармоқлардаги сотувчилар баёноти.
Текширув: СЭС Тошкент шаҳар бошқармаси маҳсулотнинг келиб чиқишини тасдиқловчи ҳужжатлар йўқлигини маълум қилди. Ўзбекистон Республикасининг "Озиқ-овқат маҳсулотининг сифати ва хавфсизлиги тўғрисида"ги Қонунининг 14-моддасида ишлаб чиқарувчиси, таркиби ва яроқлилик муддати кўрсатилмаган маҳсулотларни сотиш тақиқланган.
Хулоса: Маҳсулот амалдаги қонунчилик бўйича ноқонуний ва хавфли ҳисобланади.

Истеъмолчилар хавотири: Нега таркиби очиқланмаяпти?

Тошкент шаҳри ва бошқа ҳудудлардаги истеъмолчилар учун ҳам долзарб бўлган асосий савол — маҳсулотнинг айнан нимадан тайёрланганидир. СЭС ваколатлари доирасида маҳсулотни мусодара қилиш ва йўқ қилиш билан чекланган. Бироқ, лаборатория текшируви натижаларининг эълон қилинмаслиги турли тахминларни (соя, целлюлоза ёки суяк уни қўшилиши каби) кўпайтирмоқда.

Бизнес-омбудсман билан боғлиқ ҳуқуқий чекловлар назорат органларининг тадбиркорлик субъектлари фаолиятига тезкор аралашишини чеклаши мумкин. Аммо "Аҳолининг санитария-эпидемиологик осойишталиги тўғрисида"ги Қонуннинг 5-моддасига биноан, инсон ҳаётига хавф туғилганда тезкор чоралар кўрилиши шарт.

Тизимли муаммо: Огоҳлантириш кифоями?

СЭС томонидан қўлланган жарима ва огоҳлантиришлар "рецидив" (такрорий) ҳолатларнинг олдини олишда самарасиз бўлиб қолмоқда. Ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари таъкидлаганидек, кунига 1000 тадан ортиқ маҳсулот сотадиган тузилма учун кичик миқдордаги жарима иқтисодий жазо ҳисобланмайди.

Журналистик суриштирувлар шуни кўрсатадики, бундай маҳсулотлар кўпинча антисанитария ҳолатидаги яширин цехларда ишлаб чиқарилади. Маҳсулот қадоғида маълумотларнинг йўқлиги ишлаб чиқарувчининг жавобгарликдан қочишга бўлган ҳаракатидир.

Хулоса ва мулоҳаза

5 минг сўмлик колбаса воқеаси — фақатгина бир маҳсулот муаммоси эмас, балки озиқ-овқат хавфсизлиги устидан назоратнинг тизимли заифлигидир. Истеъмолчи сифатида арзон нарх ортидаги хавфни англаш, соғлиқни иқтисодий тежамкорликдан устун қўйиш муҳим.

Мутасадди ташкилотлардан эса жарима билан чекланмай, маҳсулот таркиби бўйича шаффоф лаборатория хулосасини тақдим этиш ва ноқонуний ишлаб чиқариш занжирини бутунлай йўқ қилиш кутилади. Сизнингча, арзон озиқ-овқат маҳсулотлари устидан назоратни кучайтириш учун яна қандай чоралар кўриш керак?

Ўзбекистон Олий Мажлиси Қонунчилик палатасининг

Даъво ва фактлар тўқнашуви: таҳлил ва статистика

Хусусий шериклик асосида радарлар ўрнатилиши қонунчилик базасига таянади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 21 апрелдаги 232-сонли қарорига мувофиқ, тадбиркорлик субъектларига йўлларда автоматиллаштирилган фото ва видео қайд этиш тизимларини ўрнатиш ҳуқуқи берилган эди. Ушбу тизимдан тушадиган жарималарнинг муайян қисми тадбиркорнинг ҳисобига йўналтирилиши белгиланган.

Бироқ, парламент сўровига Ички ишлар вазирлиги томонидан тақдим этилган жавоблар ва жамоатчилик эътирозлари ушбу тизимнинг ижросида тизимли муаммолар борлигини кўрсатмоқда.

• Даъво: Хусусий радарлар ҳайдовчиларни сунъий равишда қоидабузарликка мажбурламоқда ва тизим фақат пул ундиришга хизмат қиляпти.

• Манба маълумотлари: Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) ҳисоботларига кўра, тезликни назорат қилиш мосламалари тўғри жойлаштирилганда йўл-транспорт ҳодисаларини (ЙТҲ) 30 фоизгача камайтиришга хизмат қилади. Аммо бунинг учун радарлар яширин эмас, балки огоҳлантирувчи белгилар билан очиқ кўриниб туриши шарт.

• Рақамлар мос келиши: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Жамоат хавфсизлиги департаменти маълумотларига кўра, ўрнатилган 5425 та тизим кунлик, ҳафталик ва ойлик таҳлиллар асосида, ЙТҲ кўп содир бўладиган «оловли нуқталар»га қўйилиши керак. Аммо амалиётда кўплаб ҳайдовчилар тезлик чеклови тўсатдан ўзгарадиган ва белгилар кўринмайдиган ҳудудларда радарлар яширинча ўрнатилаётганидан шикоят қилмоқда.

Иқтисодий манфаат ва ижтимоий масъулият мувозанати

Халқаро тажриба, хусусан, Буюк Британия ва Германия каби ривожланган давлатлар амалиёти шуни кўрсатадики, йўл ҳаракати қоидабузарликларини қайд этувчи тизимлар тўлиқ давлат ёки қаттиқ назорат остидаги мустақил жамоатчилик фондлари томонидан бошқарилади. Хусусий секторнинг ушбу соҳага киритилиши тижорат мақсадлари устуворлигини келтириб чиқариши мумкин, чунки тадбиркорнинг даромади тўғридан-тўғри қайд этилган қоидабузарликлар сонига боғлиқ.

Ўзбекистондаги ҳозирги ҳолат хусусий секторнинг иқтисодий манфаати давлатнинг ижтимоий вазифаси — фуқаролар хавфсизлигини таъминлаш мақсади билан тўқнашаётганини кўрсатмоқда. Алишер Қодиров таъкидлаганидек, «тадбиркорнинг мақсади даромад топгани сабабли, ҳайдовчиларни мажбурий ҳуқуқбузарликка зоўрлаш ҳаракатлари сезилмоқда».

Радарлар тизимининг асосий вазифаси жарима ундириш орқали бюджетни ёки хусусий чўнтакни тўлдириш эмас, балки инсонлар ҳаётини сақлаб қолиш ва йўлларда тартиб ўрнатишдир. Депутатлар томонидан ушбу ваколатни тўлиқ давлат органига қайтариш бўйича билдирилган таклиф тизимни соғломлаштиришга хизмат қилиши мумкин. Йўл ҳаракати хавфсизлиги тижорат предметига айланмаслиги керак. Мазкур муаммонинг ечими қонун устуворлиги ва жамоатчилик ишончини тиклашда қанчалик акс этишини вақт кўрсатади. Субъектив ёндашувлардан холи бўлган ҳолда, ушбу тизимни ислоҳ қилишда давлат ва жамият манфаатлари устувор қолиши зарур.

Президент Халқ қабулхонаси матбуот хизмати томонидан эълон қилинган 2026 йилнинг биринчи чораги

Ушбу статистика давлат бошқаруви ва аҳоли билан мулоқот самарадорлиги бўйича бир нечта муҳим омилларни очиб беради. Биринчидан, мурожаатларнинг сони бўйича юқори учликни ташкил этган идоралар бевосита аҳолининг кундалик ҳаёти, ҳуқуқ-тартибот ва ижтимоий таъминот масалалари билан боғлиқ. Масалан, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигига оид 26 мингга яқин шикоят тушгани тизимда нафақа тайинлаш, ногиронликни белгилаш ёки моддий ёрдам кўрсатиш механизмлари ҳали тўлиқ рақамлаштирилмагани ёки шаффоф эмаслигидан далолат бериши мумкин. Ички ишлар вазирлиги ва Мажбурий ижро бюроси йўналишидаги юқори кўрсаткичлар эса суд қарорлари ижроси ва ҳуқуқий ҳимоя масаласида фуқароларнинг маҳаллий идораларга бўлган ишончи пастлигини англатади.

Иккинчидан, коммунал ва инфратузилма соҳаси анъанавий равишда энг муаммоли йўналиш бўлиб қолмоқда. Энергетика вазирлиги ваколатига тегишли 17 791 та мурожаат Халқ қабулхоналарига юборилган. Бу вазият Давлат дастурлари доирасида энергетика тизимини модернизация қилиш бўйича қабул қилинган қонун ҳужжатлари ва қарорларнинг жойлардаги ижроси оқсаётгани билан изоҳланади. Шунга ўхшаш ҳолат "Ўзсувтаъминот" АЖ (3 459 та) ва Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги (3 115 та) фаолиятида ҳам кузатилади. Бу рақамлар қиш ва баҳор мавсумида аҳоли пунктларини узлуксиз ресурс билан таъминлаш тизимидаги заифликларни кўрсатади.

Учинчидан, давлат органларининг мурожаатлар билан ишлашдаги бундай сустлиги макроиқтисодий ривожланиш ва ижтимоий барқарорликка салбий таъсир кўрсатади. Кўп сонли шикоятлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги (12 699 та) ҳамда Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги (12 152 та) тизимида ҳам мавжуд. Халқаро экспертлар ва Жаҳон банки таҳлилларига кўра, ижтимоий ва тиббий хизматлар сифатининг пастлиги ҳамда бандликни таъминлашдаги расмиятчилик камбағаллик даражасини қисқартириш бўйича ислоҳотлар самарадорлигини пасайтиради.

Эҳтимолий ҳолат сифатида маҳалла даражасидаги муаммони кўриб чиқиш мумкин: Маҳаллий ҳокимлик ёки ижтимоий таъминот бўлими фуқаронинг нафақа пули ёки тиббий ёрдам олиш ҳақидаги қонуний аризасини турли бюрократик тўсиқлар сабабли рад этади ёки кечиктиради. Натижада, фуқаро тизимни айланиб ўтиб, тўғридан-тўғри юқори инстанцияга — Президент номига шикоят йўллашга мажбур бўлади. Бу эса Халқ қабулхоналарининг ишини ортиқча юклама билан банд қилиб, тизимли муаммоларни ўрганиш ўрнига, локал техник масалаларни ҳал қилишга вақт сарфланишига олиб келади. Ваҳоланки, ушбу мурожаатлар республика бўғини орқали яна ўша вазирликларнинг ўзига ижро учун қайтариб юборилади.

Хулоса қилиб айтганда, Президент Халқ қабулхоналарига келиб тушаётган юз минглаб мурожаатлар давлат идораларининг қуйи тизимларида фуқаролар билан ишлаш механизми етарлича йўлга қўйилмаганини тасдиқлайди. Муаммоларнинг катта қисми аслида маҳаллий даражада ҳал этилиши мумкин бўлган масалалардир. Давлат ташкилотлари ўз фаолиятини қайта кўриб чиқмас экан, марказлашган мурожаатлар оқими камаймайди. Бундай шароитда вазирлик ва қўмиталарнинг ҳисобдорлиги ва очиқлиги даражасини ошириш қанчалик самара беришини вақт ва тизимли ислоҳотлар натижалари кўрсатади.

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази ҳамда кўчмас мулк бозори таҳлилларига кўра, Тошкент шаҳрида уй-жой ижараси ва олди-сотди нархлари динамикасида жиддий таркибий ўзгаришлар кузатилмоқда. Хусусан, 2026 йилнинг апрель ойи якунлари бўйича Бектемир тумани уй-жой ижара ҳақининг йиллик ўсиш суръати бўйича 16,7 фоизлик кўрсаткич билан пойтахтда иккинчи ўринни эгаллади. Шунингдек, Марказий банкнинг кўчмас мулк бозори шарҳи ва Давлат статистика агентлиги маълумотлари ушбу чекка ҳудудда нафақат ижара, балки янги қурилаётган уйлар нархи ҳам Юнусобод ва Мирзо Улуғбек туманлари қаторида энг юқори суръатларда ошаётганини кўрсатмоқда. Ваҳоланки, Бектемир айни пайтда квадрат метрига 6,7 доллар билан пойтахтдаги энг арзон ижара ҳудуди бўлиб қолмоқда.

Бу феноменни тушуниш учун шаҳар ривожланишининг бир нечта омилларини таҳлил қилиш лозим. Биринчидан, Тошкент шаҳрининг бош режаси ва инфратузилмавий кенгайиши доирасида саноат ва логистика маркази ҳисобланган Бектемир туманига транспорт деривацияси, жумладан, ер усти метро йўналишларининг интеграциялашуви фаоллашди. Иккинчидан, Яшнобод (+18,2 фоиз) ва Бектемир (+16,7 фоиз) каби шарқий ва жанубий-шарқий ҳудудлардаги ўсиш марказий туманлардаги нархларнинг максимал даражага етгани билан изоҳланади. Масалан, Шайхонтоҳур ва Мирабод туманларида ижара нархи мос равишда 11,2 ва 11,5 долларни ташкил этиб, нархларнинг тўйиниш нуқтасига келгани сабабли Шайхонтоҳурда йиллик динамика -0,6 фоизлик пасайишни кўрсатган. Талаб эса нисбатан арзон ва бозор сиғими кенг бўлган чекка ҳудудларга кўчмоқда.

Иқтисодчилар ва соҳа экспертларининг фикрича, ушбу тренд пойтахтнинг урбанизация модели ўзгараётганидан далолат беради. Кўчмас мулк бўйича халқаро таҳлилий агентликлар хулосаларига кўра, марказда ер ресурсларининг камайиши ва қимматлаши қурувчиларни чекка ҳудудларда йирик турар жой мажмуаларини барпо этишга ундамоқда. Бу эса ўз навбатида инвесторлар учун арзон нархда актив сотиб олиб, капитал капитализациясидан юқори даромад олиш имкониятини яратади. Масалан, Бектемирда ҳозирги паст старт нархи яқин йилларда макроиқтисодий барқарорлик ва демографик ўсиш фонида капиталнинг юқори рентабеллигини таъминлаши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, Тошкент кўчмас мулк бозори кўп марказли ривожланиш босқичига ўтмоқда. Бектемир каби туманларнинг драйверга айланиши фақат вақтинчалик талаб эмас, балки узоқ муддатли иқтисодий тенденция натижасидир. Бундай шароитда бозор иштирокчилари марказдаги стагнация ва чекка ҳудудлардаги юқори динамика балансини қанчалик тўғри баҳолай олишлари уларнинг инвестицион стратегияси муваффақиятини белгилайди. Кўчмас мулк бозоридаги бу каби таркибий силжишлар фонида қайси ҳудудлар узоқ муддатли истиқболда барқарор ўсишни намойиш эта олиши кузатувчиларга боғлиқ масала бўлиб қолади.

Яқин Шарқдаги геосиёсий инқироз, хусусан, Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши Ўзбекистон халқаро юк оқимларининг қарийб 40 фоизига салбий

Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши: Глобал инқирознинг маҳаллий иқтисодиётга зарбаси

2026 йилнинг бошидан буён Исроил, Эрон ва АҚШ ўртасидаги кескинликнинг ортиши натижасида жаҳон савдосининг чорак қисми ва суюлтирилган газ ҳажмининг 19 фоизи ўтадиган Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши глобал логистика инқирозини келтириб чиқарди. Бу жараён денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имконияти бўлмаган ва сўнгги йилларда Эрон портлари билан фаол интеграциялашиб бораётган Ўзбекистон учун кутилмаган молиявий ва инфратузилмавий қийинчиликларни юзага келтирди.

Давлат статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2025 йил якуни бўйича Ўзбекистон ва Эрон ўртасидаги тўғридан-тўғри савдо айланмаси 579 миллион долларни (умумий айланманинг 0,7 фоизи) ташкил этган бўлса-да, бу йўналишнинг стратегик транзит аҳамияти анча юқори эди. Ўзбекистон ташқи савдо айланмасининг қарийб 6 фоизи айнан Яқин Шарқ мамлакатлари — Туркия, БАА ва Эрон ҳиссасига тўғри келади. Эрон ҳудуди орқали ўтувчи йўлаклар сафдан чиқиши биринчи навбатда мамлакатнинг 47,35 миллиард доллик импорт салоҳиятига зарба берди.

Тарифлар ва муддатлар: Логистика занжирлари қанчага қимматлашди?

Экспертлар ва бозор иштирокчиларининг таъкидлашича, Эрон коридорининг ёпилиши транзит ва тижорат харажатларининг кескин ортишига сабаб бўлди. Starways Logistics компанияси тақдим этган рақамларга кўра, илгари Эрон орқали ўтадиган Тошкент–Мерсин (Туркия) йўналишидаги юк транспорти нархи одатда 2 200 долларни ташкил этган бўлса, ҳозирда ташувчилар муқобил ва айланма йўллардан, шунингдек, қиммат паромалардан фойдаланишга мажбур бўлаётгани туфайли бу кўрсаткич 4 200 долларга етган.

Юк ташиш турлари бўйича анъанавий тарзда қуйидаги тақсимот мавжуд эди:

• Автомобиль транспорти — 50–65%

• Темир йўл транспорти — 25–40%

• Денгиз транспорти (мултимодал занжир қисми) — 5–15%

• Авиация (шошилинч юклар) — 1–2%

CargoDeal логистика компанияси таҳлилига кўра, айни пайтда автомобиль транспорти энг катта босим остида қолган. Муқобил йўналишлар масофа ва вақт жиҳатидан ўртача 20 фоизга узунроқ бўлиб, чегаралардаги тирбандликлар ва паром йўналишларидаги навбатлар сабабли етказиб бериш муддатлари яна 7–10 кунга чўзилди. Бандар-Аббос портида қолиб кетган юкларнинг тақдири эса алоқа ва интернет узилишлари сабабли ноаниқлигича қолмоқда.

Муқобил йўлаклар: Орттирилган юкни ким ўз зиммасига олмоқда?

Юзага келган вазиятда Ўзбекистон ташқи савдо оқимларини бошқа йўналишларга йўналтиришга мажбур бўлмоқда. Асосий муқобил сифатида Қозоғистон ёки Туркманистон орқали Каспий денгизи, Озарбайжон ва Грузияни боғлайдиган Орта коридор (Транскаспий халқаро транспорт маршрути) чиқмоқда. Бизнес вакилларининг катта қисми ўз юкларини Россия, Кавказ ва Хитой йўналишлари томон қайта тақсимламоқда.

Бироқ, Орта коридор инфратузилмаси тўсатдан келиб тушган бундай йирик ҳажмдаги юкларни қабул қилишга тўлиқ тайёр эмас эди. Бу эса ўз навбатида логистика марказлари ва ўтказиш пунктларида тирбандликни, тарифларнинг беқарорлигини келтириб чиқарди. Қўшимча равишда, жаҳон бозоридаги хомашё нархлари беқарорлиги ортидан Ўзбекистон товар-хомашё биржасида дизель ёнилғиси нархи бир неча сессияда 17,5 фоизга, йиллик ҳисобда эса 24 фоизга ошди. Бу омил йўналишга қараб умумий харажатларни яна 10 фоиздан 25 фоизгача оширмоқда.

Иқтисодий оқибатлар ва эҳтимолий сценарийлар

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази экспертларининг хулосаларига кўра, транспорт харажатларининг ортиши тўғридан-тўғри истеъмол товарлари ва хомашёнинг таннархига таъсир ўтказади. Масалан, Туркиядан олиб келинадиган тайёр маҳсулотлар ёки бутловчи қисмлар таннархи маҳаллий бозорда 5–8 фоизгача қимматлашиши мумкин. Бизнес вакилларининг айланма маблағлари айланиш даври узайгани сабабли кўплаб компаниялар ҳозирда кутиш позициясини эгаллаб, янги шартномалар тузишни кечиктирмоқда.

Жаҳон банки ва Халқаро транспорт вазирлари форуми ҳисоботларида таъкидланишича, ушбу инқироз Ўзбекистон учун COVID-19 пандемияси давридаги чекловларни ёдга солади. Ўшанда ҳам таъминот занжирлари узилган ва бозор тез фурсатда мослашишга мажбур бўлган эди. Ҳозирги шароитда ҳам маҳаллий тадбиркорлар ва давлат сектори логистикани диверсификация қилиш тезлигини оширишлари талаб этилади.

Яқин Шарқдаги геосиёсий инқироз Ўзбекистон учун энг қисқа ва арзон денгиз йўли ҳисобланган Эрон коридорининг заиф томонларини кўрсатди. Мавжуд муқобил вариантлар ҳозирча на нарх ва на етказиб бериш муддати бўйича аввалги тизимни тўлиқ алмаштира олмайди. Бу вазият маҳаллий бизнес ва давлат ташкилотларини транспорт йўналишларини фақатгина битта минтақага боғлаб қўймасликка, миллий логистика стратегиясини узоқ муддатли диверсификация қилиш ва ички захираларни шакллантириш устида мустақил фикр юритишга ундайди.

2026 йилнинг май ойи Ўзбекистон меҳнат бозори тарихида энг кўп дам олиш кунларидан иборат ой сифатида қайд этилмоқда. Президент фармонига асосан, Қурбон ҳайити муносабати билан барча ходимлар кетма-кет 5 кун (27–31 май) дам олишади. Бу ҳафтасига 5 кун ишлайдиганлар учун ойлик 14 кунлик таътил демакдир.

Ҳуқуқшунос Х. Худойбердиев ва Иқтисодий тадқиқотлар маркази экспертларининг фикрича, бундай узоқ таътил ички туризм, хусусан, Жиззах вилоятининг Зомин ва Бахмал рекреацион зоналарида маҳаллий экотуризм оқимини 35% гача ошириши мумкин. Меҳнат кодекси ва Иқтисодиёт вазирлиги таҳлиллари эса давлат секторида иш унумдорлигини тиклаш учун ходимларнинг мотивацияси ортишини кўрсатмоқда. Барча давлат хизматчилари режалаштирилган вазифаларни таътилгача якунлаши меҳнат самарадорлиги узилишининг олдини олади.

Узоқ муддатли дам олиш кунлари фақатгина ҳордиқ эмас, балки ички иқтисодий фаолликни рағбатлантирувчи омилдир. Давлат хизматчилари иш жараёнларини тўғри тақсимлаши ва таътилдан унумли фойдаланиши лозим.

Жиззах вилоятида 2026 йил давомида уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш соҳасида кенг кўламли модернизация ишлари амалга оширилади. Вилоят қурилиш ва уй-жой хўжалиги бош бошқармаси маълумотларига кўра, маҳаллий бюджет ва бошқарув сервис компаниялари маблағлари ҳисобидан 346 та кўп қаватли уйда таъмирлаш ишлари олиб борилади. Бундан ташқари, Президентнинг 2026 йил 5 февралдаги тегишли қарорига асосан, республика бюджетидан ажратилган 28,3 миллиард сўм маблағ эвазига кўп квартирали уйлар туташ ҳудудларида инфратузилма объектлари қурилиши белгиланган.

Ҳозирги кунда вилоятдаги 2649 та кўп қаватли уйда 200 мингга яқин аҳоли истиқомат қилади. Бу вилоят жами аҳолисининг 12,5 фоизини ташкил этади. Мавжуд уйларга 34 та бошқарув сервис компанияси хизмат кўрсатмоқда. Энергия самарадорлигини ошириш мақсадида 1793 та уйни базальт билан қоплаш режалаштирилган бўлиб, шундан 1547 тасида ишлар тўлиқ якунланган. Жиззах шаҳридаги реновация ҳудудига тушган ва айрим туманлардаги ноқонуний қурилмалар мавжуд бўлган уйларда иссиқлик ҳимояси ишлари босқичма-босқич давом эттирилмоқда.

Инфратузилмани яхшилаш дастури доирасида нафақат биноларнинг ташқи кўриниши, балки муҳандислик коммуникацияларига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Хусусан, 346 та уйда 26 та том қисми, 482 та кириш йўлаги ва 10 та ертўла қисмидаги тизимлар таъмирланади. Хавфсизлик ва энергия тежамкорлигини таъминлаш мақсадида 273 та кодли темир эшик ҳамда 876 та сенсорли лампалар ўрнатилиши режалаштирилган. Бу чоралар коммунал тўловлар самарадорлигини ошириш ва аҳоли учун қулай яшаш муҳитини яратишга хизмат қилади.

Иссиқлик таъминоти тизимида ҳам туб бурилиш ясалмоқда. Президентнинг 2025 йил 11 мартдаги қарори билан эски тизим тугатилиб, Жиззах вилояти “Иссиқлик таъминоти” МЧЖ ташкил этилди. Ҳозирда 13 та марказий қозонхона 159 та уй ва 34 та ижтимоий соҳа объектини иссиқлик билан таъминламоқда. Соҳадаги энг йирик лойиҳалардан бири — Жиззах шаҳридаги “Иттифоқ” МФЙда жойлашган РК-1 қозонхонасида когенерация технологиясини жорий этишдир. 132 миллиард сўмлик ушбу лойиҳа доирасида бир вақтнинг ўзида ҳам электр, ҳам иссиқлик энергияси ишлаб чиқарилади.

Янги массивларнинг инфратузилмаси ҳам эътибордан четда қолмаган. Шароф Рашидов туманидаги “Янги Ўзбекистон” массивида 8,5 миллиард сўмлик иссиқлик тармоқлари тортилмоқда. Заргарлик маҳалласида эса 25 та индивидуал иссиқлик пункти (ИИП) ўрнатиш орқали тизимни оптималлаштириш кўзда тутилган. Мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига кўра, кўп қаватли уйларнинг марказлашган тармоққа уланиши ва модернизация қилиниши натижасида йилига 20 миллион кубометр табиий газ тежалишига эришилади. Бу нафақат иқтисодий, балки экологик жиҳатдан ҳам муҳим кўрсаткичдир.

Ушбу инвестициялар ва таъмирлаш ишлари Жиззах вилоятининг урбанизация даражаси ортиб бораётган бир шароитда муҳим аҳамиятга эга. 2026 йил якунига қадар 188,1 миллиард сўмлик пудрат ишлари бажарилиши натижасида 110 та кўп қаватли уйда (3850 та хонадон) иссиқлик таъминоти сифати тубдан яхшиланади. Давлат бюджети ва маҳаллий бошқарув ташкилотларининг ҳамкорликдаги фаолияти уй-жой фондининг умрини узайтириш ва коммунал хизматлар бозорида рақобатдош муҳитни шакллантиришга қаратилган.

Хулоса қилиб айтганда, Жиззахдаги уй-жой ислоҳотлари фақат косметик таъмирлашдан иборат эмас, балки энергия самарадорлиги ва замонавий бошқарув технологияларини жорий этишга асосланган. Амалга оширилаётган лойиҳаларнинг самарадорлиги эса бевосита ижрочиларнинг масъулияти ва жамоатчилик назоратига боғлиқ бўлиб қолади. Вилоят аҳолиси ушбу ўзгаришларни ўз хонадонларидаги иссиқлик ва қулайлик мисолида баҳолаши мумкин бўлади.

Ўзбекистонда 2025 йилнинг 1 июнидан бошлаб электр энергияси ва табиий газ тарифлари навбатдаги босқичда ўзгаради. Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 16 апрелдаги 204-сонли қарори билан тасдиқланган мазкур ўзгаришлар аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари учун энергия ресурслари нархини ўртача 10 фоизга оширишни назарда тутади. Ушбу қарор энергетика секторини молиявий соғломлаштириш, тизимни модернизация қилиш ва энергия тақчиллигига барҳам бериш стратегиясининг ажралмас қисми ҳисобланади. Энг муҳим янгилик шундаки, тарифларнинг ўсиши билан биргаликда ижтимоий ҳимоя механизмлари ҳам кучайтирилмоқда.

Энергетика ва Иқтисодиёт ва молия вазирликлари томонидан берилган расмий изоҳларга кўра, тарифларни қайта кўриб чиқишдан асосий мақсад — соҳага хусусий инвестицияларни жалб қилиш ва энергия таъминоти сифатини оширишдир. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда, хусусан Жиззах вилоятида саноатлашиш суръати ва аҳоли сонининг ўсиши энергия истеъмолига бўлган талабни кескин оширди. Масалан, маиший техникалар, кондиционерлар ва электромобиллар сонининг кўпайиши мавжуд нимстанция ва тармоқларга ортиқча юклама бўлиб тушмоқда.

Янги тариф тизимига кўра, маиший истеъмолчилар учун 1 кВт/соат электр энергиясининг базавий нархи 600 сўмдан 650 сўмга кўтарилади. Табиий газ бўйича эса иситиш мавсумида 500 кубометргача бўлган истеъмол учун нарх 1000 сўмдан 1100 сўмгача ўзгаради. Муҳим жиҳати, “ижтимоий норма” тизими сақлаб қолинган бўлиб, у кам таъминланган ва тежамкор истеъмолчиларни кескин молиявий юкламадан ҳимоя қилади.

Жиззах вилояти мисолида таҳлил қиладиган бўлсак, ҳудуддаги “Жиззах” эркин иқтисодий зонасида фаолият юритаётган йирик саноат корхоналари ва кичик бизнес вакиллари учун энергия харажатларининг ошиши маҳсулот таннархига таъсир қилиши табиий. Бироқ, Энергетика вазирлиги вакилларининг таъкидлашича, нархларнинг бозор механизмларига яқинлаштирилиши тизимдаги авариявий ҳолатларни камайтиришга хизмат қилади. Корхоналар учун электр энергиясининг 1 кВт/соати 1100 сўм, табиий газнинг 1 кубометри эса 2000 сўм этиб белгиланиши, соҳани субсидиялаш учун сарфланаётган бюджет маблағларини тежаш ва уларни инфратузилмани янгилашга йўналтириш имконини беради.

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банки экспертлари Ўзбекистондаги энергетика ислоҳотларини ижобий баҳолаб, энергия субсидияларини босқичма-босқич камайтириш иқтисодий барқарорлик учун зарурлигини қайд этишган. Бу чора энергия самарадорлигини оширишга ундайди — истеъмолчилар тежамкор технологияларга ўтишни бошлайдилар. Масалан, Жиззахнинг чўл ҳудудлари ва қишлоқ туманларида қуёш панелларини ўрнатишга бўлган қизиқишнинг ортиши айнан шундай иқтисодий омиллар билан боғлиқ.

Ижтимоий ҳимоя масаласига тўхталадиган бўлсак, ҳукумат томонидан Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги орқали махсус компенсация механизми ишлаб чиқилган. Ижтимоий реестрга киритилган оилалар учун иситиш мавсумида газ ва электр учун сарфланган харажатларнинг бир қисми қоплаб берилади. Электр энергияси бўйича базавий меъёрдан ташқари 150 кВт/соатгача, газ бўйича эса қишда 250 кубометргача бўлган ҳажм учун давлат томонидан молиявий кўмак берилиши кўзда тутилган. Бу Жиззах вилоятидаги эҳтиёжманд қатламнинг коммунал тўловлар оғирлигини сезмаслигини таъминлайди.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, 1 июндан кучга кирадиган янги тарифлар Ўзбекистон энергетика тизимининг мустақиллиги ва ишончлилигини таъминлашга қаратилган стратегик қадамдир. Нархларнинг ошиши қисқа муддатли истиқболда харажатларнинг кўпайишидек кўринса-да, узоқ муддатда узлуксиз энергия таъминоти ва иқтисодий ўсиш учун пойдевор бўлади. Эндиги асосий вазифа — ушбу ислоҳотлар натижасида йиғиладиган маблағларнинг мақсадли сарфланиши, яъни эскирган симёғочлар, трансфарматорлар ва газ қувурларининг ҳақиқатда янгиланиши устидан жамоатчилик назоратини ўрнатишдан иборат.

«Ўзбекистон темир йўллари» акциядорлик жамияти Сирдарё ва Жиззах вилоятларини боғловчи, узунлиги 28 километрдан иборат Ховос–Даштобод янги электрлаштирилган темирйўл линияси

Ушбу лойиҳа нафақат икки туманни боғлайди, балки мамлакатнинг асосий транспорт артерияси ҳисобланган марказий йўналишдаги тирбандликларни камайтиришга хизмат қилади. Давлат статистика агентлиги ва соҳа экспертларининг қайд этишича, Ўзбекистонда юк ташиш ҳажмининг сезиларли қисми темирйўл транзитига тўғри келади. Ховос ва Даштобод ўртасидаги янги линия юк поездларининг айланиб ўтиш масофасини қисқартириши ҳисобига етказиб бериш вақтини 15-20 фоизгача тежаш имконини бериши мумкин. Бу эса ички бозорда маҳсулот таннархининг пасайишига билвосита таъсир кўрсатувчи омилдир.

Инфратузилмавий контекстда ушбу қурилиш Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2025 йил ноябрь ойидаги соҳани ривожлантириш бўйича берган топшириқлари ижроси ҳисобланади. 2026–2030 йилларга мўлжалланган стратегик дастурга кўра, Ўзбекистонда жами 151 км янги темирйўл қуриш ва 182 км линияни электрлаштириш кўзда тутилган. Ховос–Даштобод линияси ушбу занжирнинг муҳим халқаси бўлиб, у Нурафшон–Пискент–Бўка–Бекобод ва Янгиер йўналишлари билан интеграциялашиши кутилмоқда. Бу логистик «тўртбурчак» Тошкент ва Воҳа вилоятлари ўртасидаги юк оқимини мувозанатлаштиради.

Лойиҳанинг техник тавсифига тўхталадиган бўлсак, 203-сонли тажриба йўл машина станциясининг жалб этилиши иш сифати ва тезлигини кафолатлайди. Электрлаштирилган тизимнинг жорий этилиши эса экологик жиҳатдан иссиқхона газлари чиқиндисини камайтиришга хизмат қилиб, «яшил логистика» тамойилларига мос келади. Экспертларнинг фикрича, бу каби қисқа, аммо стратегик муҳим участкаларнинг ишга туширилиши темирйўл тармоғининг «инфаркт» нуқталарини, яъни ўта юкланган станцияларни бўшатишга ёрдам беради.

Жиззах вилояти, хусусан Даштобод шаҳри учун бу лойиҳа иқтисодий жонланиш демакдир. Темирйўл атрофида янги логистик хаблар ва омборхоналар ташкил этилиши учун замин яратилади. Аввалроқ Тошкент вилоятида Байтқўрғон–Паркент йўналишининг фойдаланишга топширилгани ва бу ҳудуднинг сайёҳлик салоҳиятини оширгани каби, Ховос–Даштобод йўналиши ҳам Жиззахнинг саноат ва экспорт имкониятларини кенгайтиради.

Хулоса ўрнида айтиш мумкин — Ховос–Даштобод темирйўли шунчаки 28 километрлик рельс эмас, балки Ўзбекистон темир йўлларининг келажакдаги 1000 километрлик модернизация режасининг дебочасидир. Юк ташиш вақтининг қисқариши ва ҳаракат хавфсизлигининг таъминланиши мамлакатнинг транзит жозибадорлигини оширади. Бироқ, лойиҳанинг тўлиқ самарадорлиги унинг бошқа йўналишлар билан қанчалик тез интеграциялашишига боғлиқ бўлиб қолади. Сизнингча, маҳаллий транспорт инфратузилмасининг бундай кенгайиши Жиззах вилояти тадбиркорлари учун қандай янги имкониятларни очади?

2030 йилга келиб Тошкент метрополитени кунига 1,8 миллион йўловчига хизмат кўрсатадиган, тармоқлари икки баробарга кенгайган ва хавфсизликнинг энг замонавий стандартлари жорий этилган юқори технологик транспорт тизимига айланади. Президент Шавкат Мирзиёевга 2026 йил 13 май куни тақдим этилган метрополитен фаолияти самарадорлигини ошириш стратегиясига кўра, бекатлар сонини 79 тага, линиялар узунлигини эса 103 километрга етказиш режалаштирилган. Ушбу стратегик ҳужжат нафақат инфратузилмани кенгайтиришни, балки ҳаракат интервалини 1,5–3 дақиқагача қисқартириш ва тизимни молиявий соғломлаштиришни ҳам кўзда тутади.

Тошкент шаҳрининг демографик ўсиши ва урбанизация суръатлари жамоат транспортига бўлган талабни кескин оширмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти матбуот хизмати маълумотларига таянадиган бўлсак, метрополитенни ривожлантиришнинг янги босқичида асосий урғу йўналишларнинг қамровини кенгайтиришга қаратилади. Хусусан, «Мингўрик – Чилонзор буюм бозори» линиясининг қурилиши шаҳарнинг жанубий қисмидаги транспорт босимини сезиларли даражада камайтириши кутилмоқда. Биринчи босқичда «Мингўрик – Жанубий вокзал» йўналишининг қурилиши эса вокзал атрофидаги тирбандлик муаммосини ечишга хизмат қиладиган стратегик қадамдир.

Хавфсизлик масаласида халқаро тажрибага асосланган инновацион ечимлар таклиф этилмоқда. «Шаҳристон» бекатида синов тариқасида ўрнатиладиган ойнали ҳимоя тўсиқлари (Platform Screen Doors) дунёнинг пешқадам мегаполислари, масалан, Сеул ва Сингапур метроларида ўз самарадорлигини исботлаган. Халқаро жамоат транспорти ассоциацияси (UITP) маълумотларига кўра, бундай тўсиқлар платформалардаги бахтсиз ҳодисаларни 80–90 фоизгача камайтириш имконини беради. Бундан ташқари, ушбу конструкциялар станциялардаги микроиқлимни сақлаш ва энергия тежамкорлигини оширишга ҳам билвосита таъсир кўрсатади.

Метрополитенни молиявий жиҳатдан мустақил тизимга айлантириш учун янги даромад манбаларини яратиш кўзда тутилган. Вагон ва платформалардаги реклама майдонларини шаффоф аукционлар орқали ижарага бериш, бекатларда вендинг аппаратлари ва кичик савдо нуқталарини ташкил этиш шулар жумласидандир. Шунингдек, бўш турган ер ости майдонларини коворкинг ва кичик офислар сифатида тадбиркорларга берилиши метрополитен бюджет тушумларини диверсификация қилишга ёрдам беради. Бундай ёндашув Европа метро тизимларида, хусусан, Берлин ва Париж метрополитенида кенг қўлланилади ва бюджет тақчиллигини камайтиришнинг самарали воситаси ҳисобланади.

Транспорт интеграциясини таъминлаш мақсадида таклиф этилаётган «Park&Ride» (Тўхта ва ҳаракатлан) тизими шаҳар марказига шахсий автомобиллар оқимини камайтиришга қаратилган. Бекатлар яқинида автотураргоҳлар ташкил этилиши ҳайдовчилар учун машинасини қолдириб, манзилга метро орқали тез ва арзон етиб бориш имконини беради. Бу тизим экологик вазиятни яхшилаш ва йўллардаги тирбандликни камайтиришда дунё миқёсида энг муваффақиятли ечимлардан бири деб тан олинган.

Тақдим этилган режанинг яна бир инқилобий қисми тўлов тизимини ислоҳ қилишдир. Халқаро амалиёт асосида йўл кири ҳақини босиб ўтилган масофага қараб белгилаш ва турли тоифадаги аҳоли учун имтиёзли абонементлар (кунлик, ҳафталик, ойлик) жорий этиш режалаштирилган. Бу йўловчилар учун харажатларни оптималлаштириш, тизим оператори учун эса молиявий оқимларни аниқ прогноз қилиш имконини беради. Ўзбекистон Республикасининг «Транспорт тўғрисида»ги қонуни ва соҳага оид меъёрий ҳужжатлар ушбу ислоҳотлар учун ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади.

2027–2035 йилларга мўлжалланган ривожланиш стратегияси Тошкент метрополитенини нафақат транспорт тугуни, балки пойтахтнинг иқтисодий ва ижтимоий ҳаётининг муҳим бўғинига айлантиришни мақсад қилган. Барча таклифлар амалга оширилган тақдирда, метрополитен хизмат сифати ва йўловчилар учун яратилган қулайликлар бўйича минтақада мутлақ етакчига айланади.

Ушбу масштабдаги лойиҳаларнинг муваффақияти нафақат ажратиладиган маблағларга, балки бошқарувнинг замонавий усуллари ва технологияларнинг нечоғли тўғри татбиқ этилишига боғлиқ. Сизнингча, масофага қараб тўлов тизими ва ойнали тўсиқларнинг жорий этилиши кундалик ҳаётингизда қандай ижобий ўзгаришлар ясайди? Бу борада жамоатчилик назорати ва фикри қанчалик аҳамиятли?

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг фармонига биноан, Ўзбекистон қирғиз миллий маданий маркази раиси Рахматулла Джаббаров «Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган ёшлар мураббийси» фахрий унвони билан тақдирланди. 75 ёшли тажрибали мутахассис ва жамоат арбоби ушбу мукофотга мамлакатимизда миллатлараро дўстликни мустаҳкамлаш, бағрикенглик муҳитини ривожлантириш ҳамда ёш авлодни ватанпарварлик руҳида тарбиялашдаги кўп йиллик самарали меҳнати учун лойиқ кўрилган.

Профессионал мактаб ва жамоатчилик эътирофи

Рахматулла Джаббаров 1951 йилда Жиззах вилояти Зомин туманининг «Қоранғойсой» қишлоғида туғилган. Тошкент халқ хўжалиги институтини (ҳозирги ТДИУ) иқтисодчи-бухгалтер мутахассислиги бўйича тамомлаган. Унинг меҳнат фаолияти Молия вазирлиги тизимидаги масъулиятли вазифалар, хусусан, Назорат-тафтиш бошқармасидаги бош назоратчи-тафтишчилик лавозими билан боғлиқ бўлган.

Мутахассис сифатида узоқ йиллар давлат маблағларининг мақсадли сарфланишини назорат қилиб, соҳада қатъиятли ва адолатли раҳбар сифатида танилган. Бироқ, унинг фаолиятидаги энг ёрқин саҳифалар 2005 йилдан — Ўзбекистон қирғиз миллий маданий маркази раислигига сайланганидан сўнг бошланди.

Маданий дипломатия: Нима учун бу муҳим?

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 4-моддасида давлат миллат ва элатларнинг тиллари, урф-одатлари ва анъаналарига ҳурмат билан қарашни таъминлаши белгилаб қўйилган. Рахматулла Джаббаров раҳбарлигидаги маданий марказ айнан шу конституциявий тамойилнинг амалий ижросини таъминлаб келмоқда.

Бугунги кунда Ўзбекистонда 290 мингдан ортиқ қирғиз миллатига мансуб фуқаролар истиқомат қилади (Давлат статистика агентлиги маълумоти). Уларнинг маданиятини асраш ва ўзбек халқи билан маданий алоқаларини мустаҳкамлаш ижтимоий барқарорликнинг муҳим омилидир. Джаббаровнинг фаолияти нафақат тадбирлар ташкил этиш, балки икки халқ ўртасидаги тарихий ришталарни ёшлар онгига сингдиришдан иборат.

Жиззах тажрибаси: Зоминдан бошланган тарбия

Жиззах вилояти — кўп миллатли ҳудуд бўлиб, бу ерда миллатлараро тотувлик масаласи ҳамиша устувор аҳамиятга эга. Рахматулла Джаббаровнинг «Хизмат кўрсатган ёшлар мураббийси» унвонига лойиқ кўрилиши замирида катта ҳаётий мактаб ётибди.

Унинг фаолиятида қуйидаги йўналишлар алоҳида ажралиб туради:

1. Маданий мерос: Қирғиз миллий фольклор жамоаларини қўллаб-қувватлаш.

2. Ёшлар билан ишлаш: «Устоз-шогирд» анъанаси асосида ёш иқтисодчи ва жамоатчиларни тайёрлаш.

3. Интеграция: Миллий марказлар ўртасидаги ҳамкорликни юқори босқичга олиб чиқиш.

Рахматулла Джаббаров каби фидойи шахсларнинг давлат томонидан юксак тақдирланиши — бу мамлакатдаги миллатлараро тотувлик сиёсатининг изчиллигини кўрсатади. 75 йиллик умр бежиз «ибратли фаолият» деб баҳоланмади. Бу мукофот нафақат бир шахснинг меҳнатига, балки Ўзбекистондаги барча миллий маданий марказларнинг жамият ҳаётидаги ролига берилган баҳодир.

Сизнингча, маданий марказлар раҳбарларининг ёшлар тарбиясидаги иштироки бугунги глобаллашув даврида қанчалик муҳим аҳамиятга эга?

Ўзбекистонда 2030 йилга қадар давлат органлари функцияларини 30 фоизга қисқартириш ва давлат хизматларининг 90 фоизини рақамлаштириш орқали иқтисодиётни қўшимча 13 миллиард долларга ўстириш режалаштирилмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев ҳузурида тақдимот қилинган «Бюрократияни бартараф этиш — 2030» дастури доирасида 550 турдаги хизмат тўлиқ электрон шаклга ўтказилади, 25 та хизмат бўйича тўловлар камайтирилиши ҳисобига аҳоли ихтиёрида йилига 851 миллиард сўм маблағ қолади.

«Сервис давлат» модели: Рақамлар ва кутилаётган натижалар

Бугунги кунда Ўзбекистон давлат бошқаруви тизимида 5 минг 650 та функция ва бизнесни тартибга солувчи 42 мингдан зиёд мажбурий талаб мавжудлиги тизим самарадорлигига салбий таъсир кўрсатмоқда. Президент матбуот хизмати хабарига кўра, ислоҳотларнинг бош мақсади — «ноль бюрократия» тамойилини жорий этишдир.

Таклиф этилаётган ўзгаришларнинг асосий иқтисодий кўрсаткичлари қуйидагича:

• Маъмурий юкни камайтириш: Иқтисодиётга йилига 1,5 миллиард доллар тўғридан-тўғри фойда келтиради.

• Инвестициявий жозибадорлик: Тартибга солиш сифати яхшиланиши қўшимча 800 миллион доллар хорижий инвестиция жалб қилиш имконини беради.

• Вақт ва маблағ тежами: 80 турдаги хизмат муддати 13 кундан 6 кунгача қисқаради, бу эса аҳолининг транспорт харажатларини йилига 35 миллиард сўмга камайтиради.

Халқаро тажриба ва стратегик ҳамкорлик

Ўзбекистон ушбу дастурни Бирлашган Араб Амирликлари билан ҳамкорликда ишлаб чиқмоқда. БААнинг давлат бошқарувидаги ютуқлари — «Government 2.0» ва «Smart City» концепциялари дунёда энг илғорлардан бири ҳисобланади. Халқаро экспертларнинг фикрича, давлат хизматларини «сервис» сифатида қараш фуқаро ва давлат ўртасидаги ишончни мустаҳкамлайди.

Стратегик ривожланиш ва ислоҳотлар агентлиги ҳузурида ташкил этилган лойиҳа офиси «Bureaucracy radar» тизими орқали идоралар фаолиятини баҳолаб боради. Бу Жаҳон банкининг «Doing Business» ва «World Governance Indicators» каби рейтингларида мамлакат позициясини яхшилаш учун муҳим қадамдир.

Тадбиркорлик учун «Енгил нафас»

Мажбурий талабларнинг қайта кўриб чиқилиши бизнес вакиллари учун маъмурий тўсиқларни кескин камайтиради. Мисол учун, бозорлар фаолиятига оид 500 дан ортиқ тарқоқ талаблар тизимлаштирилиб, уларнинг 30 фоизи бекор қилинади. 10 та давлат хизматининг хусусий секторга ўтказилиши эса соҳада рақобатни юзага келтириб, хизмат сифати ошишига хизмат қилади.

Шунингдек, сунъий интеллект ёрдамида таҳлил қилиш ва «Бизнес калькулятор» тизими жорий этилиши тадбиркорларга ўз харажатларини олдиндан прогноз қилиш имконини беради. Бу жараёнлар меҳнат унумдорлигини йилига 750 миллион долларга ошириши кутилмоқда.

Хулоса

Давлат хизматларини ислоҳ қилиш шунчаки техник жараён эмас, балки иқтисодий ўсишнинг драйверидир. Бюрократик тўсиқларнинг камайиши бюджет маблағларини тежаш билан бирга, инсон капиталини ривожлантиришга шароит яратади. Эндиги асосий масала — белгиланган режаларнинг жойлардаги ижроси ва идоралараро интеграциянинг қай даражада сифатли йўлга қўйилишида қолмоқда.

Ўзбекистонда йўл ҳаракати қоидабузарликлари учун жарима балларини ҳисоблаш тизими амалиётга киритилиши билан қисқа муддат ичида 49 нафар ҳайдовчи 12 баллик чегарага етди. Давлат йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати (ДЙҲХХ) маълумотларига кўра, энг юқори кўрсаткич Тошкент шаҳрида (29 та ҳолат) қайд этилган. Агар ҳайдовчининг баллари максимал миқдорга етса, у транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум этилади ва ҳужжатни қайтариб олиш тартиби сезиларли даражада мураккаблашади.

Чекловлар ва ҳудудий манзара

Жарима баллари тизими жорий этилгандан бир ҳафта ўтиб шаклланган статистика ҳудудлар кесимида турлича манзарани кўрсатмоқда. Диққатга сазовор жиҳати, ҳозиргача Навоий, Қашқадарё, Жиззах ва Сирдарё вилоятларида 12 балл тўплаган бирорта ҳам ҳайдовчи аниқланмаган. Бу мазкур ҳудудларда ҳайдовчиларнинг интизоми юқорилиги ёки назорат тизимининг техник мослашув жараёни билан изоҳланиши мумкин.

Фактчекинг: Ҳуқуқни қайта тиклаш тартиби

Даъво: 12 балл тўплаган ҳайдовчи шунчаки қайта имтиҳон топшириб, гувоҳномасини қайтариб олади.
Манба таҳлили: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг тегишли қарори ва ЙҲХХ расмий тушунтиришига кўра, тартиб анча қатъий.
Рақамлар ва талаблар: 12 балл тўплаган шахс нафақат назарий ва амалий имтиҳон топшириши, балки белгиланган тартибда автомактабларда қайта ўқиши ҳам шарт.
Хулоса: Фақатгина жарима тўлаш ёки тест ечиш билан ҳуқуқ тикланмайди; мажбурий таълим босқичи қўшилган.

Эксперт фикри ва қонунчилик асослари

Мутахассисларнинг таъкидлашича, мазкур тизим "айбдорлик учун жавобгарликнинг муқаррарлиги" тамойилига асосланган. "Йўл ҳаракати хавфсизлиги тўғрисида"ги Қонун ва Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга киритилган ўзгартиришлар ҳайдовчиларни сурункали қоидабузарликдан тийиб туришга қаратилган. Жиззах вилояти мисолида айтадиган бўлсак, ҳозирги "ноль" кўрсаткич ҳайдовчилар учун огоҳлантириш бўлиши лозим: тизим автоматик тарзда ишлайди ва инсон омили минималлаштирилган.

Хулоса қилиб айтганда, жарима баллари тизими нафақат жазо чораси, балки йўллардаги хавфсизлик маданиятини ошириш воситасидир. Маълумотлар ва янги талаблар ҳайдовчидан нафақат қоидани билмасликни, балки уни такрорламасликни ҳам талаб қилмоқда. Сизнингча, мажбурий қайта ўқитиш тизими йўллардаги ўлим ҳолатларини камайтиришда қанчалик самара беради?

Ўзбекистон Солиқ қўмитаси 2025 йил якунлари бўйича мамлакатдаги блогерлик фаолиятининг молиявий кўламини эълон қилди. Унга кўра, энг фаол 6 нафар блогер йил давомида 2,7 миллиард сўм расмий даромад кўриб, бюджетга 110,4 миллион сўм солиқ тўлаган. Умумий ҳисобда мамлакатдаги блогерлик бозорининг йиллик ҳажми 760,2 миллиард сўм (тахминан 62 миллион доллар) деб баҳоланмоқда, бироқ соҳадаги ҳуқуқий мақом ва амалдаги даромадлар ўртасидаги номутаносиблик асосий муаммо бўлиб қолмоқда.

Солиқ органлари томонидан шакллантирилган 110 нафар энг фаол блогерлар рўйхати соҳанинг ички тузилмасини очиб берди. Таҳлилларга кўра, контент яратувчиларнинг 50 фоизи (55 нафари) ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида рўйхатдан ўтган. 33 нафари якка тартибдаги тадбиркор мақомида бўлса, 22 нафари ҳануз жисмоний шахс сифатида фаолият юритмоқда. Солиқ қўмитаси экспертларининг таъкидлашича, ўзини ўзи банд қилган шахс мақоми ходим ёллаш ҳуқуқини бермайди, ваҳоланки кўплаб блогерлар администратор ва операторлар жамоаси билан ишламоқда.

Реклама бозорининг шаффофлигини ўрганиш мақсадида олиб борилган мониторинг натижасида "топ-6" блогер томонидан бир йилда 360 та сторис ва 184 та реклама пости жойлаштирилгани аниқланди. Электрон ҳисобварақ-фактуралар асосида шаклланган 2,7 миллиард сўмлик кўрсаткич фақатгина расмий қайд этилган даромадларни акс эттиради. Экспертларнинг фикрича, реал даромадлар ва бюджетга тушумлар ўртасидаги тафовут блогерларнинг ҳануз соддалаштирилган солиқ режимларида қолаётгани билан изоҳланади.

Ҳозирда Ўзбекистон ушбу соҳани тартибга солишда халқаро тажрибага, хусусан, даромадлар устидан қатъий назорат ўрнатган давлатлар амалиётига эътибор қаратмоқда. Солиқ қўмитаси блогерларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш ва уларни тадбиркорлик субъектлари сифатида тўғри классификация қилиш устида ишламоқда. Бу нафақат бюджет тушумларини кўпайтириш, балки реклама берувчилар ва ижрочилар ўртасидаги муносабатларни қонуний асосга ўтказишга хизмат қилади.

Блогерлик фаолиятининг иқтисодий аҳамияти ошиб бораётган бир даврда, соҳа вакилларининг ижтимоий масъулияти ва солиқ мажбуриятларини англаши муҳим аҳамият касб этади. Даромадларнинг шаффофлашуви рақобат муҳитини соғломлаштиради ва реклама бозорининг инвестициявий жозибадорлигини оширади. Сизнингча, блогерлар учун алоҳида солиқ режими жорий этилиши керакми ёки мавжуд тартиблар етарлими?

Тўғонлар нафақат сувни ушлаб турувчи улкан деворлар, балки мураккаб гидротехник иншоотлар тизими бўлиб, улар энергия хавфсизлиги ва қишлоқ хўжалигининг барқарорлигини таъминлайди. Масалан, Ўзбекистондаги энг йирик Чорвоқ тўғонининг баландлиги 168 метрни ташкил этиб, у 2 миллиард куб метрдан ортиқ сув босимига бардош беради. Ушбу иншоотларнинг хавфсизлиги ва ишлаш механизми гравитация қонунлари, дренаж тизимлари ва гидростатик босимни тўғри тақсимлашга асосланган.

Тўғоннинг барқарорлиги биринчи навбатда унинг конструкциясига боғлиқ. Гравитацион тўғонлар ўз вазнининг улканлиги ҳисобига сувнинг суриш кучини йўққа чиқаради. Халқаро Йирик тўғонлар комиссияси (ICOLD) маълумотларига кўра, бундай иншоотларнинг пойдевори қояли асосга чуқур анкерлар ёрдамида маҳкамланади. Бу эса тўғоннинг нафақат сув босимига, балки сейсмик тебранишларга ҳам чидамлилигини оширади.

Муҳандисликнинг муҳим қисми бўлган пенстоклар (сув ўтказгичлар) сувни юқори босим остида ГЭС турбиналарига етказиб беради. Бу жараёнда сувнинг потенциал энергияси кинетик энергияга, сўнгра электр энергиясига айланади. "Ўзбекгидроэнерго" АЖ маълумотларига кўра, мамлакатимиздаги гидроэлектростанциялар йиллик энергия ишлаб чиқаришнинг салмоқли қисмини таъминлаб, экологик тоза қайта тикланувчи энергия манбаи бўлиб хизмат қилмоқда.

Иншоот ичидаги дренаж галереялари эса муҳандисларга тўғон танасидаги сизиб чиқаётган сув миқдорини ва бетоннинг ҳолатини доимий назорат қилиш имконини беради. Сув ташлагич (spillway) тизими эса фавқулодда вазиятларда, яъни сув сатҳи меъёрдан ошганда, ортиқча массани хавфсиз оқизиб юбориш орқали тўғоннинг емирилишини олдини олади.

Таҳлилларга кўра, тўғонларнинг аҳамияти иқлим ўзгариши даврида янада ортиб бормоқда. Жаҳон банки ҳисоботларида таъкидланишича, сув омборлари қурғоқчилик йилларида сув ресурсларини бошқариш ва тошқинлар хавфини камайтиришнинг ягона самарали ечимидир. Ўзбекистон шароитида Амударё ва Сирдарё ҳавзаларидаги тўғонлар трансчегаравий сув бошқарувида ҳам стратегик рол ўйнайди.

Хулоса қилиб айтганда, тўғонлар — бу физика, математика ва муҳандисликнинг юксак уйғунлигидир. Уларнинг хавфсиз ишлаши замонавий мониторинг технологиялари ва мунтазам техник кўрикка таянади. Бу каби иншоотлар нафақат бугунги кун эҳтиёжи, балки келажак авлодлар учун зарур бўлган сув ва энергия захирасидир. Сизнингча, иқлим ўзгариши шароитида янги тўғонлар қуриш атроф-муҳитга қандай таъсир кўрсатиши мумкин?

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Қонунчилик палатаси меҳнат муносабатларини рақамлаштириш ва соддалаштиришга қаратилган янги қонун лойиҳасини биринчи ўқишда

Рақамли ислоҳотлар: Нималар ўзгаради?

Таклиф этилаётган тартибга кўра, иш изловчилар учун бир қатор енгилликлар яратилади. Хусусан, электрон меҳнат дафтарчасидан кўчирма тақдим этиш мажбурияти бекор қилиниши режалаштирилмоқда. Бу маълумотлар интеграциялашган тизимлар орқали автоматик равишда олиниши кўзда тутилган. Шунингдек, электрон рақамли имзо ёки Face ID биометрик идентификацияси орқали тасдиқланган ҳужжатлар жисмоний имзоланган ҳужжатлар билан бир хил ҳуқуқий кучга эга бўлади.

Бироқ, айрим тоифадаги шахслар учун қўшимча ҳужжатлар сақланиб қолади. Ҳарбий хизматга мажбурлар ва чақирилувчилар ишга жойлашишда ҳарбий билет ёки ҳарбий рўйхатга олинганлик тўғрисидаги гувоҳномани тақдим этишлари шарт.

Амалдаги тартиб билан қиёс: Меҳнат кодекси талаблари

Ҳозирги вақтда Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 124-моддасига биноан, иш берувчи номзоддан қуйидаги ҳужжатларни талаб қилади:

• Паспорт ёки ID-карта;

• Меҳнат дафтарчаси (ёки асосий иш жойидан маълумотнома);

• Ҳарбий рўйхат ҳужжатлари;

• Махсус билим талаб этиладиган ишлар учун диплом ёки гувоҳнома.

Янги тартибнинг жорий этилиши ушбу рўйхатни тизимли равишда қисқартиради ва меҳнат муносабатларини расмийлаштиришни соддалаштиради.

Таҳлил ва кутилаётган натижалар

Экспертларнинг фикрича, бундай ўзгаришлар ходимлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишда шаффофликни оширади ва бюрократик тўсиқларни бартараф этади. Масалан, Жиззах вилояти каби фаол ривожланаётган ҳудудларда кичик ва ўрта бизнес вакиллари учун янги ходимларни ишга олиш жараёни бир неча баробарга тезлашиши мумкин. Тизимнинг рақамлаштирилиши инсон омили таъсирини камайтиради ва маълумотларни қайта ишлаш харажатларини тежайди.

Шундай қилиб, Ўзбекистон меҳнат бозорида "рақамли меҳнат шартномаси" даврига қадам қўймоқда. Бу ислоҳот нафақат давлат ташкилотлари, балки хусусий сектор учун ҳам маъмурий юкламани камайтиришга хизмат қилади.

Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг

Ҳуқуқий асослар ва мулкни тақсимлаш тартиби

Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 27-моддасига мувофиқ, эр-хотиннинг умумий мулкини бўлиш никоҳдан ажралиш жараёнида ёки ундан кейин ҳам амалга оширилиши мумкин. Суд амалиётида кредит мажбуриятлари мавжуд бўлган мулкни тақсимлашда қуйидаги асосий тамойилларга таянилади:

• Улушларнинг тенглиги: Кодекснинг 28-моддасига кўра, агар эр ва хотин ўртасидаги шартномада бошқача ҳол назарда тутилмаган бўлса, уларнинг умумий мулкдаги улушлари тенг деб ҳисобланади.

• Кредит қарздорлигининг тақсимоти: Мулк бўлинганда, у билан боғлиқ бўлган қарзлар ҳам эр-хотиннинг улушларига мутаносиб равишда тақсимланади.

• Тўланган сумманинг компенсацияси: Агар мулкни аслида бўлиш имкони бўлмаса (масалан, бир дона автомобиль), суд уни бир томонга қолдириб, иккинчи томонга тўланган маблағнинг ярмини компенсация сифатида тўлаш мажбуриятини юклаши мумкин.

Иқтисодий таҳлил ва реал ҳолат мисолида

Кредит мажбурияти тўлиқ бажарилмаган мулкни бўлишда икки хил ёндашув мавжуд. Масалан, эрнинг номига расмийлаштирилган ипотека уйи мавжуд бўлиб, унга шу вақтгача 100 миллион сўм тўланган бўлса, хотин ушбу сумманинг 50 миллион сўмига даъво қилиш ҳуқуқига эга бўлади.

Суд қарори билан уй кредитни тўлаётган шахсда қолдирилган тақдирда ҳам, иккинчи томоннинг улуши пул кўринишида қайтарилиши шарт. Бу қоида автомобиль кредитларига ҳам тегишли бўлиб, мулкнинг жорий бозор қиймати ва тўланган кредит суммаси ҳисобга олинади.

Банк ва суғурта омиллари

Ипотека ёки автокредит бўйича мулк тақсимланаётганда банкнинг (кредиторнинг) розилиги муҳим аҳамиятга эга. Кўп ҳолларда банк кредит шартномасини қайта расмийлаштиришга тўсқинлик қилиши мумкин. Бундай вазиятда қарздорликни тўлаш мажбурияти шартномада кўрсатилган шахс зиммасида қолади, бироқ иккинчи томонга компенсация тўлаш мажбурияти сақланиб қолаверади.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, бундай низоларнинг энг мақбул ечими никоҳ шартномасини тузишдир. Никоҳ шартномаси орқали эр-хотин ипотека ёки бошқа кредитлар бўйича мажбуриятларни олдиндан тақсимлаб олишлари мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон қонунчилиги никоҳ давридаги мулкий муносабатларда тенглик тамойилини ҳимоя қилади. Мулк кимнинг номида бўлишидан қатъи назар, у биргаликдаги меҳнат ва маблағ эвазига орттирилган деб топилади. Бироқ, ҳар бир ҳолат индивидуал бўлиб, суд жараёнида томонларнинг моддий аҳволи ва вояга етмаган фарзандларнинг манфаатлари ҳам инобатга олиниши мумкин.

2027 йилнинг 18 февралидан бошлаб Европа Иттифоқи (ЕИ) ҳудудида сотиладиган барча мобил телефонлар фойдаланувчи томонидан мустақил равишда алмаштириладиган батареялар билан жиҳозланиши

Технологик чекловлардан эркинлик сари

Сўнгги йилларда смартфон ишлаб чиқарувчилари қурилмаларни иложи борича юпқа ва жипслаштирилган ҳолатда чиқаришга эътибор қаратмоқда. Бунинг учун батареялар корпусга кучли елимлар ёрдамида ёпиштирилади, бу эса уларни профессионал мутахассис ва махсус асбобларсиз алмаштиришни имконсиз қилади. Европа Кенгашининг янги қарори бу ёндашувга чек қўяди. Қоидаларга кўра, истеъмолчи батареяни ё ҳеч қандай воситасиз, ёки энг оддий, ҳаммада мавжуд бўлган асбоблар ёрдамида уй шароитида алмаштира олиши керак.

Бу ўзгариш жаҳон бозорига занжирбанд реакция беради. Гарчи талаб фақат Европа ҳудуди учун амал қилса-да, компанияларнинг алоҳида регионлар учун кескин фарқ қилувчи ишлаб чиқариш линияларини сақлаб қолиши иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ эмас. Демак, 2027 йилга келиб Ўзбекистон бозорига кириб келадиган глобал моделлар ҳам ушбу стандартларга жавоб бериши эҳтимоли жуда юқори.

Экологик барқарорлик ва айланма иқтисодиёт

Халқаро электротехника комиссияси ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ташкилотлари маълумотларига кўра, электрон чиқиндилар дунёда энг тез ўсаётган чиқинди турларидан биридир. Кўпинча фойдаланувчилар батарея қуввати камайгани сабабли, уни алмаштириш қийинлиги ёки қимматлиги учун бутун қурилмани янгисига алмаштиришни афзал кўрадилар.

Европа Иттифоқининг стратегияси — "айланма иқтисодиёт" моделини жорий этишдир. Бу модел ресурслардан иложи борича узоқ вақт фойдаланишни назарда тутади. Батареяларни алмаштиришнинг осонлашиши қурилмаларнинг хизмат муддатини ўртача 2-3 йилга узайтириши мумкин, бу эса табиий ресурсларни тежашга ва карбонат ангидрид чиқиндиларини камайтиришга хизмат қилади.

Ишлаб чиқарувчилар олдидаги муаммолар

Бироқ, бу талаблар янги техник қийинчиликларни келтириб чиқаради. Ҳозирги флагман смартфонлар IP68 стандарти бўйича сув ва чангдан юқори даражада ҳимояланган. Корпусни очиладиган қилиш бу ҳимоя тизимини мураккаблаштириши мумкин. Шунингдек, елимланган батареялар қурилма ичида камроқ жой эгаллайди ва каттароқ ҳажмни таъминлайди. Мутахассисларнинг фикрича, ишлаб чиқарувчилар корпус қалинлиги ва батарея ҳажми ўртасидаги мувозанатни қайта кўриб чиқишларига тўғри келади.

Истеъмолчи учун фойда

Ўзбекистонлик фойдаланувчилар учун бу янгилик биринчи навбатда таъмирлаш харажатларининг камайишини англатади. Ҳозирда смартфон батареясини алмаштириш учун сервис марказларига мурожаат қилиш ва уста хизмати учун қўшимча ҳақ тўлаш талаб этилади. Келажакда эса оригинал батареяни сотиб олиб, уни мустақил равишда ўрнатиш имконияти туғилади. Бу, айниқса, иккиламчи бозордаги смартфонларнинг қийматини сақлаб қолишга ёрдам беради.

Хулоса қилиб айтганда, Европа Иттифоқининг ушбу қадами технология соҳасида "режалаштирилган эскириш" сиёсатига қарши кучли зарбадир. Бу жараён смартфонлар дизайнини бироз ўзгартирса-да, истеъмолчи ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва экологик мувозанатни сақлаш йўлида муҳим қадам бўлиб қолади. Дунё яна "ретро" дизайнга қайтадими ёки янги технологик ечимлар топиладими — буни яқин йиллар кўрсатади.

Ҳакимжон Фозилов

Сунъий интеллект (СИ) нафақат технологик ютуқ, балки халқаро муносабатлар тизимини тубдан ўзгартирувчи геосиёсий кучга айланмоқда. Ўзбекистоннинг собиқ Ташқи ишлар вазири ва ШҲТ собиқ Бош котиби Владимир Норовнинг

Геосиёсий чорраҳа: Нима учун айнан Марказий Осиё?

Марказий Осиё тарихан савдо йўллари маркази бўлиб келган. Бугунги рақамли асрда эса география тушунчаси маълумотлар оқими ва ҳисоблаш қувватлари билан алмашиб бормоқда. Владимир Норов таъкидлаганидек, СИ — бу стратегик тенглаштирувчи кучдир. Бу дегани, минтақа давлатлари таълим ва рақамли инфратузилмага тўғри сармоя киритиш орқали саноатлашишнинг айрим босқичларини "сакраб ўтиш" имкониятига эга.

Бу жараёнда минтақанинг иккита асосий устунлиги мавжуд:

1. Энергетик ресурс ва СИ уйғунлиги: СИ тизимларини қўллаб-қувватловчи дата-марказлар улкан электр энергиясини талаб қилади. Марказий Осиёнинг энергетик салоҳияти уни СИ инфратузилмаси учун глобал хабга айлантириши мумкин.

2. Иқтисодий диверсификация: Хомашёга қарам иқтисодиётдан инновацион моделга ўтиш СИ технологияларини жорий этиш орқали тезлашади.

Рақамли суверенитет ва хавфсизлик масалалари

Технологик ривожланиш билан бирга янги турдаги хатарлар ҳам пайдо бўлмоқда. Илғор СИ тизимлари тизимли заифликларни мустақил аниқлаш қобилиятига эга бўлиб, бу кибермаконда ҳужум ва ҳимоя ўртасидаги мувозанатни ўзгартиради.

Минтақа давлатлари учун рақамли тизимларни мустақил назорат қилиш миллий суверенитетнинг ажралмас қисмига айланмоқда. Ташқи технологияларга ҳаддан ташқари қарамлик молия ва давлат бошқаруви каби муҳим соҳаларда заифликларни келтириб чиқариши мумкин. Шу боис, "технологик стратегик мустақиллик" тушунчаси Марказий Осиё учун асосий сиёсий вазифа сифатида кун тартибига чиқмоқда.

Эксперт фикри ва халқаро контекст

Владимир Норовнинг дипломатик тажрибаси (Ўзбекистон ТИВ раҳбари ва ШҲТ котиби сифатида) унга СИ масаласига кенг қамровли баҳо бериш имконини беради. Унинг фикрича, Марказий Осиё АҚШ, Хитой ва Европа Иттифоқи каби йирик кучларнинг СИ таъсири ўртасида мувозанат сақлаши шарт.

Жаҳон иқтисодий форуми ва БМТнинг рақамли ҳамкорлик бўйича ҳисоботларида ҳам ривожланаётган давлатлар учун "рақамли узилиш" (digital divide) хавфи тез-тез тилга олинади. Агар минтақа бугун инсон капиталига ва маҳаллий экотизимларга сармоя киритмаса, фақатгина технологик импорт қилувчи истеъмолчи бўлиб қолиши мумкин.

Хулоса ва истиқбол

СИ энди фақат техник соҳа эмас, балки олий даражадаги геосиёсий масаладир. Марказий Осиё учун очилган "имконият ойнаси" чекланган вақтга эга. Минтақавий ҳамкорликни кучайтириш, маълумотлар алмашинувини либераллаштириш ва миллий СИ стратегияларини мувофиқлаштириш давлатларнинг келгуси ўн йилликлардаги ўрнини белгилаб беради.

Бу жараёнда асосий савол очиқ қолмоқда: Марказий Осиё давлатлари ўз рақамли келажагини мустақил шакллантира оладими ёки глобал ўйинчиларнинг технологик таъсир доирасига тўлиқ кириб кетадими?

Ҳакимжон Фозилов

2026 йилнинг биринчи чораги якунларига кўра, Ўзбекистон саноатида зиддиятли ҳолат кузатилмоқда: табиий газ қазиб олиш 15 фоизга, нефть қазиш эса 2 фоизга қисқарган бўлса-да, электр энергияси ва автомобил бензини ишлаб чиқаришда ўсиш қайд этилди. Статистика агентлиги ҳисоботига кўра, уч ой давомида 289,3 трлн сўмлик саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарилиб, йиллик ўсиш 8 фоизни ташкил этган. Бу кўрсаткичлар мамлакат энергетика тизими хом ашё қазиб олишдан кўра, мавжуд ресурсларни қайта ишлаш ва муқобил манбаларга таяниш босқичига ўтаётганини кўрсатмоқда.

Хом ашё базасидаги пасайиш: Рақамлар нима дейди?

Жорий йилнинг январь-март ойларида энергетика ресурсларини қазиб олишда сезиларли пасайиш кузатилди. Хусусан:

• Табиий газ: 9,6 млрд куб метр қазиб олинган бўлиб, бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 1,7 млрд куб метрга ёки 15 фоизга камдир.
  Нефть: Қазиб олиш ҳажми 160,8 минг тоннадан 157,3 минг тоннага тушган.
  Кўмир: 1,1 млн тонна қазиб олинган, бу эса ўтган йилги кўрсаткичдан 100 минг тоннага кам.
  
  

Бу пасайиш фонида саноатнинг умумий ўсиши қайта ишлаш тармоғи ҳисобига таъминланмоқда. Масалан, Навоий вилояти 73,5 трлн сўмлик маҳсулот билан етакчилик қилаётган бўлса, Сурхондарё вилоятида бу кўрсаткич энг паст — 3,8 трлн сўмни ташкил этган.

Ишлаб чиқаришдаги ўсиш ва энергия самарадорлиги

Ресурслар қазиб олиш камайганига қарамай, тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми ортган. Электр энергияси ишлаб чиқариш 21,9 млрд кВт соатдан 22,93 млрд кВт соатга етган. Бензин ишлаб чиқариш 313,2 минг тоннани ташкил этиб, ўтган йилги 304,3 минг тонналик кўрсаткичдан ошган. Айниқса, дизель ёқилғиси ишлаб чиқаришда 55 фоизлик кескин ўсиш (280,9 минг тонна) қайд этилди.

Ушбу ўсишнинг асосий сабабларидан бири энергия тежамкорлиги ва қайта тикланувчи энергия манбаларига (ҚТЭМ) бўлган эътибордир. Президентнинг 2026 йил 30 апрелдаги фармонига кўра, жорий йилда 4,3 млрд кВт соат электр ва 2,8 млрд куб метр газни тежаш режалаштирилган.

Тежамкорлик йўналишлари:

• Йирик қуёш ва шамол станциялари ҳисобидан 1,3 млрд куб метр газ тежалади.

• Маҳаллаларда кичик қуёш панеллари ўрнатиш орқали 35 млн куб метр газ иқтисод қилинади.

• 25 та йирик корхонада энергия аудити орқали 1,6 млрд кВт соат ток тежалиши кутилмоқда.

Автомобиль саноати ва маҳаллий истеъмол

Саноат ўсишининг яна бир драйвери — автомобиль ишлаб чиқариш. Уч ойда 108 769 дона енгил автомобиль ишлаб чиқарилиб, ўсиш 11,5 мингтани ташкил этган. Моделлар кесимида Cobalt (38 397 дона) етакчи, бироқ Damas ва Onix ишлаб чиқаришда қисқариш кузатилган. Янги брендлар — Kia (7 105 та) ва BYD (5 111 та) бозордаги улушини ошириб бормоқда. Автомобиллар сонининг ортиши табиий равишда бензин ва дизелга бўлган талабни оширади, бу эса нефть қазиш камайган шароитда ёқилғи импорти ёки қайта ишлаш чуқурлигини оширишни тақозо этади.

Фактчекинг: Рақамлар ўртасидаги боғлиқлик

Даъво: Газ қазиш камайса, электр ишлаб чиқариш қандай ошади?
Манба таҳлили: Статистика қўмитаси газ қазиш 15 фоизга камайганини тасдиқлайди. Электр энергияси ўсиши эса янги ишга туширилаётган қуёш ва шамол станциялари ҳамда модернизация қилинган ИЭСлар самарадорлиги билан изоҳланади. Президент фармонида яшил энергия ҳисобидан 4,3 млрд кВт соат қўшимча ток олиниши белгилангани буни тасдиқлайди.
Хулоса: Рақамлар бир-бирига зид эмас, балки энергетика баланси ўзгараётганини кўрсатади.

Стратегик вазифалар ва келажак

Ҳукумат 2026 йил 1 июлдан давлат ташкилотлари учун биноларнинг энергия самарадорлиги бўйича "C" тоифасидан паст бўлмаслик талабини жорий қилмоқда. Шунингдек, халқаро молия институтларидан 200 млн доллар миқдорида инвестиция жалб қилиш кўзда тутилган. Жиззах вилояти каби ҳудудларда ҳам ҚТЭМ лойиҳаларини кенгайтириш орқали энергия тақчиллигини камайтириш мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон иқтисодиёти хом ашё қазиб олиш ҳажмига қарамликдан аста-секин воз кечмоқда. Бироқ газ ва нефть қазишдаги давомли пасайиш энергия хавфсизлиги учун хавф туғдириши мумкин. Сизнингча, маҳаллий газ қазиб олишни тиклаш муҳимми ёки бор эътиборни "яшил энергетика"га қаратиш керакми?

Ўзбекистон миллий терма жамоасининг Жаҳон чемпионати сари босган ҳар бир қадами, Хиросимадаги тарихий олтин медаллардан то Франция–98 саралашидаги аламли мағлубиятларгача — “34 йиллик орзу” ҳужжатли сериалининг биринчи қисми футбол мухлисларини унутилаёзган хотиралар гирдобига қайтарди

Футбол — бу шунчаки ўйин эмас, бу миллионлаб инсонларнинг умумий тарихи ва яшаш тарзидир. Яқинда iTV платформасида намойиш этила бошлаган “34 йиллик орзу” ҳужжатли сериалининг илк қисми айнан мана шу ҳақиқатни яна бир бор исботлади. Лойиҳа муаллифлари томошабинни 90-йилларнинг ўрталарига, мустақил Ўзбекистон футболи ўз тарихини эндигина ёза бошлаган даврларга олиб тушади. Биринчи қисмда биз нафақат ғалабанинг тотли таъмини, балки илк катта мақсадлар йўлидаги изтиробларни ҳам кўрамиз.

Хиросима мўъжизаси: Илк ва энг олий ғалаба

Сериалнинг энг ҳаяжонли дақиқалари 1994 йилги Хиросима Осиё ўйинларига бағишланган. Ўшанда ҳеч ким Осиё футбол харитасида янги пайдо бўлган жамоадан бундай натижани кутмаган эди. Архив кадрларида биз ёш ва шижоатли футболчиларимизни, уларнинг кўзларидаги ғалабага бўлган соф ишончни кўрамиз. Хиросимадаги зафар нафақат олтин медалларни, балки бутун бошли миллатга “биз ҳам қила оламиз” деган ишончни туҳфа этган эди. Ҳужжатли фильмда ўша ўйинлар иштирокчиларининг хотиралари орқали кадр ортидаги қийинчиликлар ва кутилмаган муваффақият омиллари очиб берилади.

“Хиросимадаги олтин — бу бизнинг футболдаги пойдеворимиз эди. Лекин Жаҳон чемпионати сари йўл анча мураккаб ва тиканли бўлиб чиқди...” — фильм қаҳрамонларидан бирининг иқрори.

Франция–98 саралаши: Катта умидлар ва кутилмаган зарбалар

1994 йилги муваффақиятдан сўнг халқнинг умидлари осмон қадар юксалди. Навбатдаги бекат — 1998 йилги Францияда ўтадиган Жаҳон чемпионати эди. Сериалнинг биринчи қисмида ушбу саралаш босқичидаги драматик ҳолатлар батафсил ёритилган. Биз экранда терма жамоанинг ички муҳити, мураббийлар алманиши ва энг муҳими — футболчиларнинг руҳий ҳолатини кўрамиз. Жанубий Корея ва БАА билан бўлган ўйинлардаги муваффақиятсизликлар, ўша даврдаги кадрлар ва ҳозирги кундаги мулоҳазалар ўзаро уйғунлашиб, томошабинни ўша давр атмосферасига чуқур киритади.

Тарихдан сабоқ ва янги умидлар

“34 йиллик орзу” сериалининг илк қисми шуни кўрсатадики, бизнинг футбол тарихи фақат ғалабалардан иборат эмас. Бу — хатолар, изтироблар ва тинимсиз изланишлар тарихидир. Rocket Production томонидан яратилган ушбу асар нафақат архивни тиклаш, балки миллий ўзликни футбол орқали англашга уринишдир. Мазкур ҳужжатли сериал ҳар бир ўзбек футболи мухлиси учун ўтмиш билан юзма-юз келиш ва олдинда турган Жаҳон чемпионати йўлидаги орзуларни янгилаш учун яхши имкониятдир.

Ўзбекистон аграр секторида ер ажратиш тизими тубдан ўзгаришлар остонасида турибди. 2026 йилнинг 1 майидан бошлаб республиканинг барча ҳудудларида, жумладан, Жиззах вилоятида ҳам қишлоқ хўжалиги ерларини ижарага бериш фақат онлайн аукционлар орқали амалга ошириладиган бўлди. Президентнинг

Янги нарх сиёсати ва аукцион тартиби

Ер ресурсларидан фойдаланишда бозор механизмларини жорий этиш мақсадида белгиланган янги қоидалар иккита асосий йўналишга бўлинган. Биринчиси — интенсив боғдорчилик ва чорвачилик учун мўлжалланган 50 гектардан 500 гектаргача бўлган майдонлар. Бундай ерларнинг аукциондаги бошланғич баҳоси норматив қийматнинг 50 фоизини ташкил этади.

Агар лот биринчи савдода сотилмаса, механизм сотувчи эмас, балки харидор манфаатига ишлай бошлайди. Ҳар бир такрорий аукционда нарх 10 фоизга пасайтирилади. Бу Жиззах каби аграр салоҳияти юқори, аммо ўзлаштириш харажатлари катта бўлган ҳудудлар учун маҳаллий тадбиркорларга ерни арзонроқ қўлга киритиш имконини беради.

Яйлов ва лалми ерлар: 1 фоизли имтиёз кимга берилади?

Фармондаги энг диққатга сазовор жиҳатлардан бири — яйлов ва пичанзорларни ўзлаштиришга бўлган ёндашувдир. Маълумки, Жиззах вилоятининг айрим туманларида лалми ерлар ва кенг яйловлар мавжуд бўлиб, уларни қишлоқ хўжалиги оборотига киритиш катта сармоя талаб қилади. Давлат буни ҳисобга олиб, бошланғич нархни норматив қийматнинг 1 фоизига туширди.

Бу қадам Жаҳон банки ва Халқаро қишлоқ хўжалигини ривожлантириш жамғармаси (IFAD) каби ташкилотларнинг ер деградациясига қарши курашиш ва яйловлардан самарали фойдаланиш бўйича тавсияларига мос келади. Арзон бошланғич нарх тадбиркорга бор маблағини ер ижарасига эмас, балки суғориш тизимини қуриш ва замонавий агротехнологияларни жорий этишга йўналтириш имконини беради.

Йирик инвесторлар учун «яшил йўлак»

Қиймати 10 миллион доллардан ортиқ бўлган лойиҳалар учун ерларни тўғридан-тўғри ажратиш тизими Ўзбекистон инвестиция муҳитини халқаро стандартларга яқинлаштиришга хизмат қилади. Экспертларнинг фикрича, бундай имтиёз йирик кластерлар ва хорижий капитал иштирокидаги корхоналар учун бюрократик тўсиқларни камайтиради.

Бироқ, бу ерда ҳам қатъий назорат мавжуд: пахтачилик ва ғаллачилик йўналишида ишлаётган субъектлар ер майдонининг ярмидан воз кечган тақдирдагина қолган қисмига 49 йиллик ижара ҳуқуқини сақлаб қолиши мумкин. Бунда асосий талаб — солиқ ва кредит қарздорлигининг йўқлиги. Бу тизим иқтисодий жиҳатдан норентабел бўлган ёки ерни шунчаки «банд қилиб» турган субъектларни бозордан чиқариб юборишга хизмат қилади.

Процессуал тезкорлик ва шаффофлик

Янги тизимнинг яна бир муҳим жиҳати — муддатлардир. Биринчи аукцион хабарнома эълон қилингандан 15 кун ўтиб, такрорий савдолар эса бор-йўғи 1 кун ичида ўтказилади. Бу аввалги ойлаб давом этадиган расмиятчиликларга чек қўяди.

Мутахассисларнинг (масалан, Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва Кадастр агентлиги маълумотларига таянган ҳолда) таъкидлашича, ерни электрон аукцион орқали бериш инсон омилини минималлаштиради. Бу эса коррупция хавфини камайтириб, ҳақиқий ер эгаси бўлишни истаган фермер ва тадбиркорларга тенг имконият яратади.

Хулоса ва мулоҳаза

Янги тартиб — бу давлатнинг ер ресурсларидан максимал фойда олиш эмас, балки уни эгасига топшириш орқали ишлаб чиқаришни кўпайтириш истагидир. Жиззахлик фермерлар ва потенциал инвесторлар учун бу ўз бизнес режаларини қайта кўриб чиқиш учун қулай фурсат. Бошланғич нархнинг пастлиги ва жараённинг тезкорлиги соҳада рақобатни кучайтириши тайин. Бироқ, ер олиш — бу ишнинг ярми, холос. Кейинги масъулият ерни оқилона бошқариш ва ваъда қилинган инвестицияларни амалга оширишда қолади. Сизнингча, маҳаллий тадбиркорлар 10 миллион долларлик лойиҳалар билан йирик ер майдонларини ўзлаштиришга тайёрми?

Жиззах вилоятининг Ғаллаорол туманида ер қаъридан ноқонуний фойдаланиш билан боғлиқ йирик жиноят фош этилди. Жиноят ишлари бўйича Дўстлик туман суди ҳукмига кўра, “Q. K.” МЧЖ раҳбари Б.Х. белгиланган лицензия ҳудудидан ташқарига чиқиб, давлатга 4 миллиард сўмдан ортиқ зарар етказганликда айбдор деб топилди. Мазкур ҳолат Ўзбекистонда табиий ресурслардан фойдаланиш устидан назорат кучайтирилаётган бир даврда соҳадаги тизимли муаммоларни яна бир бор кун тартибига чиқарди.

Ноқонуний қазишмаларнинг кўлами ва ҳуқуқий оқибатлари

Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекцияси томонидан ўтказилган текширувда аниқланишича, тадбиркор “Дунё-тепа” қўнғир темир кони учун берилган рухсатнома чегараларини қўпол равишда бузган. 5 766,1 квадрат метр майдонда рухсатсиз амалга оширилган ишлар натижасида 29 210,1 куб метр фойдали қазилмалар ноқонуний равишда қазиб олинган.

Суд судланувчини Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 192-11-моддаси (Нодавлат тижорат ташкилотида ёки бошқа нодавлат ташкилотида мансабдор шахслар томонидан ўз ваколатларини суиистеъмол қилиш) билан айбдор деб топди. Бу модданинг қўлланилиши тадбиркорлик субъекти раҳбарининг ўз хизмат вазифасига совуққонлик билан қарагани ёки қасддан манфаат кўзлаганини англатади.

Иқтисодий зарар ва тиклаш чоралари

Етказилган зарар миқдори 4 085 397 998 сўм деб баҳоланди. Бу кўрсаткич Жиноят кодекси таснифига кўра "жуда кўп миқдордаги зарар" тоифасига киради. Суд ҳукми билан 1 йил муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланиши билан бир қаторда, зарарнинг бир қисми — 408 миллион сўм давлат фойдасига ундирилди. Қолган қарийб 3,6 миллиард сўмлик маблағни ундириш масаласи фуқаролик ишлари бўйича суд тартибида кўриб чиқилиши белгиланди.

Соҳа экспертлари ва қонунчилик таҳлили

Мутахассисларнинг таъкидлашича, бундай ҳолатлар нафақат иқтисодий зарар, балки экологик мувозанатнинг бузилишига ҳам олиб келади. Ўзбекистон Республикаси “Ер қаъри тўғрисида”ги Қонунининг 5-моддасига мувофиқ, ер қаъри давлат мулки ҳисобланади ва ундан оқилона фойдаланиш шарт.

Ушбу ҳолат Жиззах вилоятидаги бошқа тадбиркорлик субъектлари учун ҳам жиддий сигналдир. Мамлакатда сўнгги йилларда ер қаъридан фойдаланиш соҳасида коррупцияни чеклаш мақсадида "E-AUKSION" тизими ва мониторингнинг рақамли воситалари жорий этилмоқда. Бироқ, мазкур воқеа назорат механизмларини янада такомиллаштириш зарурлигини кўрсатади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ер қаъридан ноқонуний фойдаланиш фақат битта корхонанинг иши эмас, балки миллий бойликларни сақлаш масаласидир. Суд ҳукми қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган бўлса-да, жамиятда "табиий ресурслар ҳамманики" деган тушунчадан "ресурслар давлат ва келажак авлод мулки" деган масъулиятли ёндашувга ўтиш вақти келмадими?

«Чегарасиз мухбирлар» (RSF) халқаро ташкилоти ўзининг 2026 йилги Жаҳон матбуоти эркинлиги индексини

Глобал контекст: Журналистика хавф остида

RSF ҳисоботига кўра, 2026 йил инсоният тарихида матбуот эркинлиги энг паст даражага тушган йил бўлди. Дунё давлатларининг ярмидан кўпи (52,2%) эркинлик бўйича «қийин» ёки «жуда жиддий» тоифага киритилган. Таққослаш учун, 2002 йилда бу кўрсаткич атиги 13,7 фоизни ташкил этган.

Индексдаги муҳим фактлар:

• Энг яхши кўрсаткич: Норвегия кетма-кет 10 йилдан бери етакчилик қилмоқда.

• Энг ёмон кўрсаткич: Эритрея (180-ўрин) сўнгги уч йилдан бери рўйхатнинг охирида.

• Энг катта пасайиш: АҚШ 7 поғона йўқотиб, 64-ўринга тушди.

Ўзбекистон вазияти: Фактчекинг ва таҳлил

Даъво: Ўзбекистоннинг паст рейтингига фақат техник омиллар сабаб бўлдими?
Манба: «Чегарасиз мухбирлар» ташкилоти ва маҳаллий жамоатчилик фаоллари фикри.
Таҳлил: RSF маълумотларига кўра, Ўзбекистондаги вазиятни «ҳуқуқий индикатор»нинг ёмонлашуви белгилаб бермоқда. Гарчи ислоҳотлар эълон қилинган бўлса-да, амалда блогерлар ва мустақил журналистларга нисбатан «қўнғироқ ҳуқуқи» (амалдорларнинг шахсий босими) сақланиб қолмоқда.
Хулоса: Ўзбекистоннинг 147-ўринда қолаётгани тизимли ўзгаришларнинг секинлиги ва ижро ҳокимияти вакилларининг танқидга бўлган тоқатсизлиги натижасидир.

Ҳуқуқий босим ва «миллий хавфсизлик» воситаси

2026 йилги ҳисоботда алоҳида қайд этилишича, дунё бўйлаб «ҳуқуқ» индикатори энг кўп зарар кўрган. Кўплаб давлатларда, жумладан Марказий Осиё минтақасида ҳам, миллий хавфсизлик ва терроризмга қарши кураш ниқоби остида сўз эркинлигини чекловчи қонунлар кучайтирилмоқда.

Масалан, қўшни Россия (172-ўрин) ва Беларусда (165-ўрин) экстремизмга қарши кураш қонунлари журналистларни таъқиб қилишнинг асосий қуролига айланган. Ўзбекистонда ҳам ахборот соҳасидаги қонунчиликнинг қаттиқлашуви халқаро рейтинглардаги ўрнимизга салбий таъсир кўрсатмоқда.

Нима учун бу муҳим?

Матбуот эркинлиги фақат журналистларнинг ҳуқуқи эмас, балки жамиятнинг холис ахборот олиш кафолатидир. Индексдаги паст кўрсаткич хорижий инвесторлар учун ҳам салбий сигнал ҳисобланади, чунки шаффофлик бўлмаган жойда иқтисодий хавфлар юқори бўлади.

Якуний хулоса шундаки, Ўзбекистоннинг рейтингдаги ўрнини яхшилаш учун нафақат декларатив баёнотлар, балки журналистларнинг дахлсизлигини таъминловчи реал ҳуқуқий механизмлар ва ижро ҳокимиятининг ҳисобдорлиги зарур.

Ҳужумнинг моҳияти ва расмий муносабат

27 апрель куни кибержиноятчилар платформасида пайдо бўлган эълонда ҳакер нафақат Киберхавфсизлик маркази, балки Давлат хавфсизлик хизмати (ДХХ) ходимлари базасига ҳам кириш ҳуқуқини қўлга киритганини даъво қилган. Бироқ, Марказ матбуот хизматининг маълум қилишича, ички ахборот тизимларида бузилиш аломатлари аниқланмаган. Вазиятни таҳлил қилган экспертларнинг фикрича, сиздирилган маълумотларнинг ҳақиқийлиги уларнинг «ички базадан» ўғирланганини англатмайди.

Киберхавфсизлик маркази вакили Дилшод Тўраевнинг таъкидлашича, ходимларнинг ЖШШИР рақамлари эскирган бўлиши ёки учинчи томон хизматлари (масалан, бухгалтерия ёки HR тизимлари) орқали сиздирилган бўлиши мумкин. Бу ерда «Ахборотлаштириш тўғрисида»ги қонуннинг 12-1-моддаси муҳим аҳамият касб этади: унга кўра, ахборот ресурслари эгалари маълумотларнинг тўғрилиги ва хавфсизлиги учун бевосита масъулдир.

Рақамли хавфсизликдаги тизимли муаммолар

Ўзбекистонда сўнгги йилларда йирик ҳажмдаги маълумотлар сиздирилиши тез-тез кузатилмоқда. Таққослаш учун қуйидаги фактларга эътибор қаратиш лозим:

• 2023 йил октябрь: 200 мингдан ортиқ фуқаронинг OneID ва ДТМ тизимларидаги логин-пароллари очиқ интернетга чиқиб кетган.

• 2024 йил январь: Рақамли технологиялар вазири Шерзод Шерматов тасдиқлаганидек, учта давлат идорасига қилинган ҳужум натижасида 60 мингга яқин шахсий маълумот ўғирланган.

• 2025 йил декабрь: TechCrunch нашри Ўзбекистондаги юзлаб кузатув камераларининг техник нуқсон туфайли очиқ қолиб кетганини ёритган.

Халқаро экспертларнинг фикрича, ҳакерлар томонидан қўлланиладиган «кибер-шантаж» (ransomware ва эксторция) усулида давлат органларидан пул ундириш қийин, бироқ бундай ҳужумлар тизимнинг обрўсига катта путур етказади.

Инсайдер таҳдиди ва техник заифликлар

Маълумотларнинг ўғирланиши асосан учта йўл билан амалга оширилади: серверлардаги техник хатоликлар, фишинг (сохта ҳаволалар) ёки инсайдерлик — ташкилот ичидаги шахснинг маълумотларни сотиши. Ўзбекистон шароитида лицензиясиз дастурий таъминотлардан фойдаланиш ва рақамли гигиенанинг пастлиги асосий хавф омиллари бўлиб қолмоқда.

Киберхавфсизлик маркази ушбу воқеани «ҳақиқатга мос келмайдиган» деб атаган бўлса-да, бу каби ҳолатлар ахборот хавфсизлиги соҳасида нафақат ҳимоя, балки мониторинг тизимларини ҳам тубдан ислоҳ қилиш зарурлигини кўрсатади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинми, давлат идораларининг расмий инкорлари жамиятда рақамли хавфсизликка бўлган ишончни тиклаш учун етарлими? Маълумотлар дахлсизлиги фақат техник эмас, балки миллий хавфсизлик масаласига айланиб улгурган.

Ўзбекистонда 2026 йилнинг биринчи чорагида меҳнат фаолияти билан боғлиқ 198 та бахтсиз ҳодиса қайд этилиб, улар оқибатида 62 киши ҳалок бўлди. Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги

Статистик таҳлил: 2025 ва 2026 йиллар қиёси

Давлат меҳнат инспекцияси тақдим этган рақамлар меҳнат бозоридаги хавфсизлик ҳолатини чуқур таҳлил қилишни талаб этади. 2025 йил давомида республикада жами 849 та бахтсиз ҳодиса текширилган бўлса, уларнинг 216 таси ўлим билан якунланган ва жами 248 киши ҳаётдан кўз юмган.

2026 йилнинг илк уч ойидаги кўрсаткич (62 та ўлим) 2025 йилги ўртача чораклик кўрсаткичга (тахминан 62 та ўлим) тенг келмоқда. Бу эса соҳада вазият барқарорлашганини эмас, балки тизимли муаммолар сақланиб қолаётганини кўрсатади.

Жадвал: Бахтсиз ҳодисаларнинг соҳалар кесимидаги тақсимоти (2025–2026 йил 1-чорак)

2026 йилнинг бошида саноат тармоғида ҳодисалар сонининг кескин ўсиши (71 та) кузатилмоқда. Бу техник ва технологик янгиланишлар жараёнида инсон омили ва хавфсизлик қоидаларига риоя қилиш оқсаётганидан далолат бериши мумкин.

Ҳудудий манзара: Жиззах ва қўшни вилоятлар

Республика миқёсида Тошкент шаҳри етакчилик қилаётган бўлса-да (44 та ҳодиса), Жиззах вилоятида жорий йилнинг биринчи чорагида 5 та бахтсиз ҳодиса қайд этилган. Солиштириш учун, қўшни Сирдарёда 13 та, Самарқандда эса 13 та ҳодиса юз берган.

Жиззах вилоятидаги паст кўрсаткич, бир томондан, ҳудуддаги саноат объектларининг бошқа вилоятларга нисбатан зичлиги билан боғлиқ бўлса, иккинчи томондан, назорат тадбирларининг таъсири бўлиши мумкин. Бироқ, ҳар қандай ҳолатда ҳам инсон ҳаёти йўқотилиши тизимли ислоҳотлар зарурлигини англатади.

Ҳуқуқий оқибатлар ва янги талаблар

2025 йилда юз берган ҳодисалар ортидан 432 нафар мансабдор шахсга нисбатан жиноий иш қўзғатилгани соҳадаги жавобгарлик нақадар жиддий эканини кўрсатади. Вазирлар Маҳкамаси томонидан 2025 йил декабрида тасдиқланган «Ташкилотларда меҳнатни муҳофаза қилиш ишларини ташкил этиш тартиби тўғрисида»ги низом иш берувчилар зиммасига янги мажбуриятларни юклайди.

Экспертларнинг фикрича, меҳнат муҳофазаси фақат жарима ёки жазо билан эмас, балки корхоналарда хавфсизлик маданиятини шакллантириш орқали яхшиланади. Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) стандартларига кўра, бахтсиз ҳодисаларнинг 80 фоизи олдини олиш мумкин бўлган ташкилий камчиликлар сабабли келиб чиқади.

Хулоса

Меҳнат вазирлигининг огоҳлантиришича, меҳнат хавфсизлиги ҳар бир иш жойида устувор масала бўлиши шарт. 2026 йилнинг илк статистикаси шуни кўрсатмоқдаки, қурилиш ва саноат объектларида назоратни кучайтириш, ишчиларнинг малакасини ошириш ва техник регламентларга қатъий риоя қилиш — ҳаёт-мамот масаласидир. Сиз ишлаётган ёки раҳбарлик қилаётган ташкилотда хавфсизлик чоралари қай даражада таъминланган? Бу савол бугун ҳар бир иш берувчи ва ходим учун кун тартибида туриши лозим.

Саноатлашган Жиззах: Аграр ўтмишдан юқори технологияларга

Сўнгги ўн йил ичида Жиззах вилоятининг иқтисодий қиёфаси тубдан ўзгарди. Илгари фақат қишлоқ хўжалигига ихтисослашган ҳудудда бугунги кунда автомобилсозлик ва юқори технологик ишлаб чиқариш етакчи ўринга чиқди. Президент ҳузурида ўтказилган ҳисобот йиғилишида қайд этилишича, ҳудудда яратилган имтиёзлар ва инфратузилма (электр, газ ва логистика) инвестициявий жозибадорликни оширган.

Маълумотларга кўра, вилоятда саноатнинг улуши 50 фоиздан ошиб, тез орада 60 фоизга етиши кутилмоқда. Бу кўрсаткич нафақат маҳаллий аҳоли учун янги иш ўринлари, балки вилоят бюджетига тушумларнинг барқарор ўсишини ҳам англатади.

Экспорт географияси: Қозоғистон ва Афғонистон йўналиши

«BYD Uzbekistan Factory» қўшма корхонаси томонидан ишлаб чиқарилаётган электромобилларнинг экспортга чиқарилиши Ўзбекистон иқтисодиёти учун муҳим бурилиш нуқтасидир.

1. Қозоғистон бозори: Минтақадаги энг йирик истеъмол бозорларидан бири сифатида, Қозоғистон экологик тоза транспортга бўлган талабни оширмоқда.

2. Афғонистон йўналиши: Термиз орқали Афғонистон бозорига кириш Ўзбекистоннинг жанубий экспорт коридорини жонлантиради.

Ҳокимлик вакилларининг сўзларига кўра, 15 миллион долларлик илк экспорт пакети фақат бошланиши бўлиб, келгусида ишлаб чиқариш маҳаллийлаштириш даражасини ошириш орқали таннархни тушириш ва рақобатбардошликни кучайтириш кўзда тутилган.

Бозор конъюнктураси: Рақобатнинг кучайиши

2026 йилнинг биринчи чораги якунлари Ўзбекистон автомобиль бозорида жиддий трансформация кетаётганини кўрсатмоқда. Статистика агентлиги ва ички бозор таҳлилларига кўра:

• Сотувлар ҳажми: 2026 йилнинг январь-март ойларида 91 088 та автомобиль сотилган, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 20,9 фоизга кўп.

• Брендлар улуши: Chevrolet бозорда ҳали ҳам етакчи (79,3 фоиз), бироқ унинг улуши йилдан-йилга қисқармоқда (ўтган йили 82,6 фоиз эди).

• BYD’нинг кескин ўсиши: Хитой брендининг бозордаги улуши бир йил ичида 5,4 фоиздан 8,6 фоизга кўтарилди. Бир ойда ўртача 2600 тагача электромобиль ва гибридлар сотилмоқда.

27 апрель куни тақдим этилдиган Kia K3 модели эса бюджет ва ўрта сегментдаги седанлар ўртасидаги рақобатни янада кучайтириши кутилмоқда. Бу модель ўзининг замонавий дизайни ва технологик жиҳозланиши билан анъанавий оммабоп моделларнинг (Cobalt, Onix) бозордаги позициясига таъсир ўтказиши мумкин.

Истиқбол ва хулоса

Жиззах вилоятининг автомобилсозлик маркази сифатида шаклланиши Ўзбекистоннинг саноат харитасидаги мувозанатни таъминламоқда. Экспортга йўналтирилган стратегия нафақат валюта тушумини таъминлайди, балки мамлакатнинг юқори технологияли маҳсулотлар етказиб берувчи сифатидаги нуфузини оширади.

Бироқ, глобал бозорда электромобилларга бўлган талабнинг ўзгарувчанлиги ва инфратузилма (қувватлантириш станциялари) чекловлари ишлаб чиқарувчилардан мослашувчанликни талаб этади. Маҳаллий ишлаб чиқаришнинг кенгайиши истеъмолчи учун танлов имкониятини оширади, лекин бу жараён сервислар сифати ва эҳтиёт қисмлар таъминоти билан параллел равишда ривожланиши лозим.

Сизнингча, маҳаллий заводларда ишлаб чиқарилган Kia ва BYD моделлари яқин йилларда анъанавий оммабоп автомобиллар ўрнини тўлиқ эгаллай оладими?

Бухоро вилоятида 18 ёшли қизнинг ўз чақалоғини

бўлганида қўлга олиниши Ўзбекистонда одам савдоси муаммоси, айниқса вояга етмаганлар билан боғлиқ жиноятлар ҳали ҳамон долзарб эканини кўрсатмоқда. Ички ишлар вазирлиги маълумотларига кўра, 2026 йилнинг дастлабки уч ойида мамлакатда одам савдоси билан боғлиқ 57 та ҳолат аниқланган. Ушбу тенденция фонида қонунчиликда жазо чораларининг кескин кучайтирилиши давлатнинг ушбу ижтимоий иллатга нисбатан "ноль толерантлик" сиёсатини акс эттирмоқда.

Бухородаги ҳолат ва жиноий жавобгарлик

6 апрель куни Бухоро туманида ўтказилган тезкор тадбирда 18 ёшли фуқаро уч кунлик фарзандини пул эвазига сотишга уринган вақтида ушланди. Мазкур ҳолат юзасидан Жиноят кодексининг 135-моддаси 3-қисми билан жиноят иши қўзғатилган. Бу модда ўн саккиз ёшга тўлмаганлиги айбдорга аён бўлган шахсга нисбатан содир этилган одам савдосини назарда тутади ва энг оғир жазо чораларидан бири ҳисобланади.

Ўтган йили Жиноят кодексига киритилган ўзгартиришларга [ЎРҚ-1065-сон] кўра, одам савдоси жинояти жабрланувчининг ўлимига сабаб бўлса, жазо муддати 15 йилгача озодликдан маҳрум қилиш этиб белгиланди. Авваллари бу кўрсаткич 12 йилни ташкил этар эди.

Рақамлар нима дейди? Статистик таҳлил

ИИВ Тезкор қидирув департаменти тақдим этган статистик маълумотлар Ўзбекистонда одам савдосининг тузилишини аниқ кўрсатиб беради:

Одилбек Ўринов

Чақалоқ савдоси: Тиббиёт ходимларининг иштироки ва оқибатлар

Қашқадарё вилояти Косон туманида содир бўлган воқеа чақалоқ савдосида тизимли муаммолар мавжудлигини кўрсатди. Поликлиника ҳамшираси 3 ёшли қизчани аввал 19,7 млн сўмга, сўнгра 15 минг долларга сотишга урингани учун 2,5 йилга озодликдан маҳрум этилди. Бу каби ҳолатлар жамиятда нафақат жиноий, балки ахлоқий инқироз мавжудлигини ҳам англатади.

Экспертларнинг фикрича, бундай жиноятларнинг сабаби фақат иқтисодий қийинчилик эмас, балки:

• Ҳуқуқий саводхонликнинг пастлиги;

• Енгил даромад топишга бўлган интилиш;

• Айрим тиббиёт ва маҳаллий масъулларнинг назоратсизлигидир.

Қонунчиликдаги қатъий ўзгаришлар

Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2025 йил 19 майда имзоланган қонун билан одам савдоси учун санкциялар сезиларли даражада оширилган:

1. Қалбаки ҳужжатлардан фойдаланиш: 5 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш (илгари 5-8 йил эди).

2. Шахсни тасдиқловчи ҳужжатларни олиб қўйиш: Худди шундай оғир жазо чоралари қўлланилади.

3. Оғир оқибатлар ёки ўлим: 10 йилдан 15 йилгача қамоқ жазоси.

Ўзбекистонда одам савдосига қарши кураш стратегияси фақат жазони кучайтириш билан чекланиб қолмаслиги керак. Бухородаги каби ҳолатларнинг олдини олиш учун ёшлар ўртасида маънавий-ахлоқий тарбияни кучайтириш ва ижтимоий ҳимоя тизимини такомиллаштириш зарур. Аҳолининг ҳуқуқий маданиятини ошириш, айниқса, чегара ҳудудлари ва меҳнат миграцияси фаол бўлган вилоятларда тушунтириш ишларини жадаллаштириш – инсон қадрини асрашнинг ягона йўлидир.

Жамиятдаги ҳар бир шахс одам савдоси жинояти ҳақида хабардор бўлиши ва бу иллатга нисбатан бефарқ бўлмаслиги лозим. Сизнинг эътиборингиз бир инсон ҳаётини сақлаб қолиши мумкин.

Ҳакимжон Фозилов

Жиззах вилояти, хусусан Шароф Рашидов туманида куйдирги (сибир язваси) касаллигининг олдини олиш бўйича кенг кўламли профилактика тадбирлари бошланди. Қўшни давлатлардаги мураккаб эпизоотик вазият фонида Ўзбекистон чегара назоратини кучайтириб, 55 та пунктда қатъий текширув ўрнатди. Мутахассисларнинг таъкидлашича, ҳудудда вазият барқарор, бироқ касаллик қўзғатувчиси тупроқда ўн йиллаб сақланиб қолиши доимий сергакликни талаб этади.

Эпизоотик вазият: Жиззахдаги ҳолат ва қўшни давлатлардаги сигналлар

2026 йилнинг апрель ойи ҳолатига кўра, Жиззах вилояти ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш бошқармаси хавфли ҳудудларда чорва молларини оммавий эмлаш ишларини жадаллаштирди. Бу тадбирлар шунчаки режали жараён эмас, балки минтақавий хавфсизлик чорасидир.

Getty Images

Ўтган йил бошида Қозоғистоннинг Ақмола вилоятида ва Тожикистоннинг айрим ҳудудларида куйдирги бўйича карантин эълон қилингани ҳақидаги маълумотлар (манба: Asia Today, Санитария-эпидемиологик осойишталик қўмитаси) Ўзбекистон ветеринария хизматини юқори тайёргарлик ҳолатига келтирди. Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси вакили Фарҳод Қурбонбековнинг маълум қилишича, мамлакат ҳудудига касаллик кириб келишининг олдини олиш учун 55 та чегара пунктида тиббий-санитария назорати ўта кучайтирилган режимда ишламоқда.

Фактчекинг: Куйдирги ҳақида нималарни билишимиз шарт?

Информацион майдонда касалликнинг юқиши ва хавфи ҳақида турли тахминлар мавжуд. Келинг, расмий тиббий маълумотлар ва мутахассис фикрлари асосида фактларни текширамиз:

• Даъво: Куйдирги одамдан одамга юқади.

  • Фактик ҳолат: Йўқ. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) ва маҳаллий эпидемиологларнинг тасдиқлашича, куйдирги одамдан одамга юқмайди. Инфекция фақат касал ҳайвон, унинг маҳсулотлари ёки зарарланган тупроқ орқали юқади.

• Даъво: Гўштни қайнатиш микробни тўлиқ ўлдиради.

  • Фактик ҳолат: Қисман нотўғри. Bacillus anthracis споралари ташқи муҳитга ўта чидамли. Оддий қайнатиш спораларни ҳар доим ҳам йўқ қила олмайди. Фақат юқори босим ва ҳарорат остида узоқ вақт ишлов берилган (тўлиқ пишган) гўшт хавфсиз ҳисобланади.

• Даъво: Касаллик фақат терида яра пайдо қилади.

  • Фактик ҳолат: Нотўғри. Касалликнинг 98-99% ҳолатлари тери шаклида учраса-да, энг хавфли турлари — ўпка ва ичак шакллари мавжуд бўлиб, улар кўпинча ўлим билан якунланади.

Тизимли назорат ва ҳуқуқий асослар

Жиззахда олиб борилаётган тадбирлар Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 31 мартдаги ПҚ-187-сонли қарори ижроси доирасида амалга оширилмоқда. Ушбу ҳужжат ветеринария соҳасида кадрлар тайёрлаш ва эпизоотик барқарорликни таъминлашни давлат сиёсати даражасига кўтарган.

Мутахассисларнинг, хусусан Дўстлик тумани ветеринария бўлими бошлиғи Ш. Ориповнинг таъкидлашича, куйдирги споралари тупроқда 50 йилдан ортиқ яшаши мумкин. Бу дегани, ҳатто ўн йиллар олдин касаллик қайд этилган "ўчоқлар" бугунги кунда ҳам потенциал хавф манбаидир. Шу сабабли, Жиззахда тупроқ намуналарини лабораториявий текшириш ва ҳайвонларни мажбурий эмлаш (вакцинация) профилактиканинг энг самарали усули сифатида қўлланилмоқда.

Истеъмолчилар ва чорвадорлар учун хавфсизлик алгоритми

Мутахассислар аҳолига қуйидаги қатъий тавсияларни бермоқда:

1. Ҳайвонларни сўйиш: Фақат махсус қушхоналарда, ветеринар кўригидан сўнг амалга оширилиши шарт.

2. Гўшт харид қилиш: Кўча-кўйдаги норасмий савдо нуқталаридан эмас, балки ветеринария-санитария экспертизаси лабораторияси муҳри ва маълумотномаси мавжуд бўлган дўконлардан олиш лозим.

3. Белгилар: Агар ҳайвон тўсатдан нобуд бўлса, уни сўйиш ва терисини шилиш қатъиян ман этилади. Бундай ҳолатда зудлик билан ветеринария хизматига хабар бериш ва жасадни куйдириш йўли билан йўқ қилиш зарур.

Хулоса

Жиззах вилоятида олиб борилаётган профилактика ишлари ҳудудий хавфсизликни таъминлашнинг муҳим бўғинидир. Давлат томонидан кўрилаётган чоралар (чегара назорати, бепул вакцинация, лаборатория назорати) самара бериши учун фуқаролардан ҳам юқори масъулият талаб этилади. Ветеринария назоратидан ўтмаган маҳсулотни истеъмол қилиш нафақат бир кишининг, балки бутун жамиятнинг соғлиғини хавф остига қўйиши мумкин. Вазият тўлиқ назорат остида, бироқ индивидуал эҳтиёткорлик касалликка қарши энг кучли қалқон бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистонда 2026 йил 1 июндан бошлаб маиший газ балонларини олиш ва суюлтирилган газ таъминотига уланиш тўлиқ рақамлаштирилади: энди аризалар фақат Давлат хизматлари марказлари ёки Ягона интерактив давлат хизматлари портали (my.gov.uz) орқали қабул қилинади.

Янги регламент: Аризадан балонгача бўлган 12 кунлик йўл

Ҳукумат томонидан белгиланган янги тартиб маиший газ балонларини етказиб бериш занжирини қатъий вақт оралиғига солади. Илгари маҳаллий газ идораларидаги навбатлар ва ноаниқ муддатлар аҳоли эътирозларига сабаб бўлган бўлса, эндиликда жараён қуйидаги алгоритм асосида ишлайди:

1. Ариза бериш: Истеъмолчи my.gov.uz портали ёки ДХМ орқали мурожаат қилади.

2. Текширув (1 иш куни): Ваколатли оператор маълумотларни «E-gaz» тизими орқали текширади.

3. Жойида ўрганиш (3 иш куни): Мутахассислар хонадонга бориб, газ балонидан фойдаланиш шароитларини ўрганади ва далолатнома тузади.

4. Шартнома ва Face ID: Ижобий хулосадан сўнг, истеъмолчи Face ID тизимидан ўтади ва икки томонлама шартнома имзоланади.

5. Етказиб бериш (12 иш куни): Бир дона маиший газ балони аҳолига бепул етказиб берилади.

Фактчекинг: Даъволар ва реал механизмлар

Таҳлил давомида янги тизимнинг афзалликлари ва техник имкониятларини расмий маълумотлар билан солиштирамиз:

• Даъво: Газ балонларини олишдаги сунъий тўсиқлар йўқолади.

  • Манба: Вазирлар Маҳкамасининг 180-сонли қарори ва «Ҳудудгазтаъминот» АЖ ҳисоботи.

  • Таҳлил: Рақамли идентификация (Face ID) ва пластик ID-карталар жорий этилиши нақд пулсиз ҳисоб-китобни 100 фоиз таъминлайди. Бу эса «пул йўқлиги» ёки «балон тугагани» каби баҳоналар билан маҳсулотни бошқа нархда сотиш ҳолатларини чеклайди.

• Даъво: Газ миқдори камайиб кетишининг олди олинади.

  • Манба: «Ҳудудгаз Жиззах» ГТФ матбуот хизмати маълумоти.

  • Таҳлил: Барча газ ташувчи транспорт воситалари назорат тарозилари билан таъминланган. Истеъмолчи маҳсулотни қабул қилишда вазнни ўлчаб олиш ҳуқуқига эга.

• Даъво: Нархлар барқарорлиги таъминланган.

  • Манба: Вазирлар Маҳкамасининг 204-сонли қарори.

  • Рақамлар: 2025 йил 1 майдан бошлаб аҳоли учун суюлтирилган газнинг 1 килограмми учун нарх 2000 сўм этиб белгиланган. Тизимдаги барча тўловлар фақат электрон шаклда амалга оширилади.

Жиззах вилоятидаги вазият: Зомин ва бошқа туманлар тажрибаси

Жиззах вилоятида, хусусан, Зомин туманидаги «Пешағор» МФЙ каби ҳудудларда ўтказилган сайёр қабуллар шуни кўрсатадики, аҳолини энг кўп қийнаётган масала — етказиб беришдаги узилишлар ва навбатлардир. «Ҳудудгаз Жиззах» ГТФ томонидан маиший газ балонларига штрих-кодли махсус стикерлар ёпиштирилиши нафақат балонларнинг ҳаракатини кузатиш, балки уларнинг хавфсизлик муддатини назорат қилиш имконини ҳам беради.

Вилоят бўйича «E-gaz» дастурига киритилган истеъмолчилар сони ортиб бориши билан, маҳаллий газ идораларининг роли фақат техник хизмат кўрсатишга айланади, тақсимот эса марказлашган рақамли тизим назоратига ўтади.

Рақамлаштиришнинг кутилаётган натижалари ва эҳтимолий хавфлар

Тизимнинг муваффақияти «Ҳудудгазтаъминот» АЖ, Рақамли технологиялар вазирлиги ва Адлия вазирлиги ўртасидаги интеграция даражасига боғлиқ. Агар «E-gaz» дастури ЯИДХП билан тўлиқ синхрон ишласа, қуйидаги натижаларга эришилади:

• Коррупциянинг камайиши: Инсон омили минималлашади, аризалар автоматик навбатга қўйилади.

• Назорат: Ҳар бир балоннинг қаердалиги ва кимга берилгани марказий серверда кўринади.

• Хавфсизлик: Носоз балонларни тизим орқали аниқлаш ва алмаштириш тезлашади.

Бироқ, чекка ҳудудларда интернет алоқасининг пастлиги ёки аҳолининг рақамли кўникмалари етишмаслиги муайян қийинчиликлар туғдириши мумкин. Шу боис, Давлат хизматлари марказларининг «офлайн» кўмаги тизимнинг тўлақонли ишлашида ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Хулоса ва истиқбол

Газ таъминоти тизимининг Ягона порталга кўчирилиши — бу шунчаки техника янгиланиши эмас, балки аҳоли ва давлат идораси ўртасидаги муносабатларни янги босқичга олиб чиқишдир. 2026 йил 1 июнгача бўлган муддат соҳа мутасаддилари учун инфратузилмани созлаш, истеъмолчилар учун эса янги тартиб билан танишиш давридир.

Сиз яшаётган ҳудудда газ балонларини етказиб беришда шаффофлик сезилдими? Рақамли тизим Сизнинг мушкулингизни осон қилишига ишонасизми? Фикрларингиз ва тажрибангиз билан ўртоқлашинг.

Ҳакимжон Фозилов

Ўзбекистон хусусий таълим секторида 10-синф ўқувчиларининг муддатидан олдин миллий сертификат олиши таълим сифати рамзига айланмоқда, бироқ бу ҳолат ўқувчиларда кейинги икки йиллик академик бўшлиқ ва мотивация пасайиши хавфини юзага келтирмоқда.

Таълимдаги «тезкор натижа» феномени ва унинг оқибатлари

Сўнгги йилларда абитуриент тайёрлаш марказлари негизида ташкил этилган хусусий мактаблар ўртасида ўзига хос «рейтинг пойгаси» кузатилмоқда. Бунда асосий мезон сифатида ўқувчининг 10-синфдаёқ она тили, математика ёки чет тилларидан миллий сертификатни қўлга киритиши кўрсатилмоқда.

Даъво қилинишича, бу таълим муассасасининг юқори салоҳиятидан дарак беради. Бироқ, амалиётда сертификат олган ўқувчи 11-синфда «академик вакуум»га тушиб қолмоқда. Мактабларнинг аксариятида сертификатдан кейинги босқич учун — илмий тадқиқот, чуқурлаштирилган соҳавий билим ёки касбга йўналтириш бўйича аниқ методик ечимлар мавжуд эмас. Натижада, ўқувчи мактабга шунчаки давомат учун келадиган «талаба»га айланиб қолмоқда.

Фактчекинг: Давлат стратегияси ва реал ҳолат мутаносиблиги

Вазиятни холис баҳолаш учун расмий манбалар ва белгиланган мақсадларни таҳлил қиламиз:

1. Даъво: Миллий сертификат олиш — таълимнинг якуний мақсади.

   • Манба: «Янги Ўзбекистон ёшлари – 2030» стратегияси.

   • Ҳақиқат: Стратегияда тил билиш сертификатлари (B2, C1) фақат восита сифатида кўрилган. Асосий мақсад — ёшларни халқаро меҳнат бозорига тайёрлаш, грантлар ажратиш ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш.

2. Рақамлар мослиги: Стратегия бўйича 2030 йилгача ўқув марказлари сонини 90 мингтага етказиш ва олис ҳудудлардаги марказларга 300 миллион сўмгача ссуда бериш кўзда тутилган.

   • Хулоса: Давлат миқдор ва имкониятни оширмоқда, бироқ хусусий сектордаги «кўр-кўрона натижадорлик» сифат мазмунини четлаб ўтмоқда.

Жиззах вилояти мисолида таълим динамикаси

Жиззах вилоятида ҳам хусусий мактаблар сони ортиб бормоқда. Маҳаллий ўқувчилар ва ота-оналар ўртасида ўтказилган кузатувлар шуни кўрсатадики, сертификат олган ўқувчиларда «мақсадга эришилди» деган сохта ҳиссиёт пайдо бўлади. Бу эса ўз навбатида ёшлар ўртасидаги ижтимоий фаолликнинг сусайишига олиб келиши мумкин. Ваҳоланки, «Янги Ўзбекистон ёшлари – 2030» доирасида 900 минг ёшни волонтёрликка жалб этиш ва 20 минг ёшни нуфузли хорижий университетлар (Гарвард, Стенфорд) дастурлари асосида ўқитиш режалаштирилган. Бу сертификатдан кейинги катта босқичлар ҳали олдинда эканини англатади.

Тизимли ечим ва эксперт хулосаси

Таълим соҳаси экспертларининг фикрича, хусусий мактаблар «абитуриент фабрикаси» моделидан воз кечиши керак. Миллий сертификат — бу таълимнинг охири эмас, балки янги имкониятлар эшиги бўлиши лозим.

Муаммонинг ечими сифатида қуйидагилар таклиф этилади:

• Индивидуал траектория: Сертификат олган ўқувчилар учун 11-синфда лойиҳавий таълим ва илмий изланиш тизимини жорий этиш.

• Халқаро ҳамкорлик: Стратегияда белгиланган «Junior Professional Officer» каби дастурларга тайёргарлик кўриш.

• Касбий йўналтириш: Сертификат соҳибларини мактабнинг ўзида репетитор-ассистент ёки лойиҳа менежери сифатида синаб кўриш.

Хулоса қилиб айтганда, хусусий мактабларнинг муваффақияти сертификатлар сони билан эмас, балки ўша сертификат эгаларининг кейинги икки йилда қай даражада шахс ва мутахассис сифатида ўсгани билан ўлчаниши керак. Таълимдаги бир томонлама ёндашув стратегик ислоҳотлар самарадорлигини пасайтирувчи асосий омилдир. Ота-оналар ва таълим мутасаддилари «натижа» сўзининг ортида ўқувчининг келажаги турганлигини унутмасликлари лозим.

Ҳакимжон Фозилов

Жиззах вилоятида туғилган, бир эмас, ўнлаб фирмаларга асос солган тадбиркор нега тўсатдан халқаро қидирувга берилди? У оддий бизнесменми ёки катта ўйинлар иштирокчиси?

Дунёнинг энг йирик полиция ташкилоти — Интерпол сайтида пайдо бўлган навбатдаги «қизил билдиришнома» (Red Notice) кўпчиликни ҳайратда қолдирди. Унда жиззахлик 47 ёшли Орзиқул Пайзиқуловнинг сурати ва шахсий маълумотлари турибди. Унга қўйилган айбловлар эса ҳазилакам эмас: мансаб ваколатини суиистеъмол қилишдан тортиб, пора ва ҳужжатларни сохталаштиришгача.

Хўш, Жиззахдан чиққан бу «ишбилармон» аслида ким ва у қандай қилиб халқаро қидирувдаги шахслар рўйхатига тушиб қолди?

Интерпол қидираётган «Жиззах фарзанди»

Интерпол маълумотларига кўра, Пайзиқулов Орзиқул Холмирзаевич 1978 йил 25 июлда Жиззах вилоятида туғилган. Унинг устидан қўзғатилган жиноят иши доирасида қуйидаги айбловлар илгари сурилган:

• Bribery — Пора бериш ёки олиш;

• Abuse of Power or Office — Мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш;

• Forgery in office — Хизмат сохтакорлиги (ҳужжатларни қалбакилаштириш).

Бу айбловлар шуни англатадики, Пайзиқулов нафақат тадбиркорлик, балки давлат ресурслари ёки мансабдор шахслар билан боғлиқ шубҳали схемаларда ҳам иштирок этган бўлиши мумкин.

Ўнлаб фирмалар ва «бизнес империяси»: Кўптармоқли тадбиркорми ёки «фирмалар заводи»?

Очиқ маълумотлар базаларига (orginfo.uz, b2bhint) назар ташласак, Орзиқул Пайзиқуловнинг «ишчанлиги» ҳайратланарли даражада. У ўнлаб масъулияти чекланган жамиятларнинг (МЧЖ) асосчиси ёки раҳбари сифатида рўйхатга олинган. Улар орасида:

• «XILOL-NUR» — Қурилиш соҳасидаги асосий компания;

• «PREMIUM-PRO CONSTRUCTION» — 2024 йилда ташкил этилган янги лойиҳа;

• «ME’MOR YANGI QURILISH» ва «MINOR STROY» — Уй-жой қурилишига ихтисослашган корхоналар;

• Ҳатто қишлоқ хўжалиги («EZER AGRO KUCHATCHILIK») ва умумий овқатланиш («MILANO-FOOD HOUSE») соҳаларида ҳам унинг излари бор.

  

  

  

Савол туғилади: Бир инсонга шунча кўп фирма нима учун керак? Одатда, бундай кўп сонли компаниялар солиқлардан қочиш, маблағларни «айлантириш» ёки давлат тендерларида шубҳали иштирок этиш учун қўлланиладиган усул бўлиши мумкин. Буни энди тергов аниқлаши керак.

Ижтимоий тармоқлардаги «камсуқум» қиёфа

Қизиқ жиҳати, Пайзиқуловнинг ижтимоий тармоқлардаги (OK.ru, VK) профиллари уни оддий бир инсон сифатида кўрсатади. Лекин бу сукунат ортида миллионлаб маблағлар ва халқаро қидирувга сабаб бўлган жиноий ишлар яширингани кишини ўйга солади.

Нима учун уй-жой қурилиши билан шуғулланган тадбиркор одамларни алдашда ёки мансабдорлар билан тил бириктиришда айбланмоқда? Жиззахда унинг қурилиш лойиҳаларидан жабр кўрганлар борми? Бу саволлар ҳозирча очиқ қолмоқда.

Фактечекинг: Нима рост, нима гумон?

1. Рост: Орзиқул Пайзиқулов ҳақиқатан ҳам Интерпол орқали қидирилмоқда. Бу — факт.

2. Рост: У жуда кўп сонли қурилиш компанияларига эгалик қилади.

3. Гумон: Унинг айнан қайси объектда ёки кимнинг пулини ўзлаштиргани ҳақида расмий маълумот ҳали тўлиқ очиқланмаган.

4. Муҳим эслатма: Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига кўра, шахснинг айби суд томонидан исботланмагунча, у айбсиз ҳисобланади.

Хулоса ўрнида

Жиззахлик тадбиркорнинг Интерпол рўйхатига тушиши — бу вилоятдаги қурилиш соҳасидаги «тозалаш» ишларининг бир қисмими? Ёки Пайзиқулов шунчаки каттароқ бир занжирнинг кичик бўғиними?

Хусусий уй-жой қурилишида одамларнинг пулини олиб, ваъдасида турмаган ёки давлат мулкини талон-торож қилган ҳар қандай шахс эртами-кечми қонун олдида жавоб беради.

Сиз нима деб ўйлайсиз, Жиззахда бундай «тадбиркорлар» яна борми? Қурилиш соҳасидаги фирибгарликлар қачон тугайди?

Фикрларингизни изоҳларда қолдиринг.

Таҳририятдан изоҳ: Мақола эълон қилингандан 6 кун ўтиб, яъни бугун 24 апрель куни, О. Пайзиқуловнинг юристлари таҳририятга ўз муносабатларини тақдим этишди. Унга кўра, ҳимоя томони қўйилган айбловларни мутлақо асоссиз деб ҳисоблайди ва мижознинг ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш истагида. Ва айни пайтда ушбу маълумотларга нисбатан қонуний тартибда эътироз билдириш чоралари кўрилаётганини маълум қилишди. Таҳририят "Оммавий ахборот воситалари тўғрисида"ги Қонун ва холислик тамойилларига таянган ҳолда, воқеа ривожини кузатишда давом этади ва иккинчи томоннинг далилларини ҳам чоп этишга тайёрлигини билдиради.

3 минг корхонанинг тақдири ва жарималар муаммоси

Бизнес-омбудсман Абдуманноп Бўриевнинг маълумотларига кўра, олиб борилган таҳлиллар аянчли ҳолатни кўрсатди: Ўзбекистонда қарийб 3 мингта тадбиркорлик субъекти айнан текширувлар якунида қўлланилган молиявий жарималардан сўнг ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлган. Бу иқтисодиёт учун нафақат иш ўринларининг йўқолиши, балки солиқ базасининг қисқаришини ҳам англатади.

Амалдаги тизимда жарималар миқдори кўпинча бизнеснинг айланма маблағларига нисбатан номутаносиб бўлиб, кичик корхоналарни банкротлик ёқасига олиб келган. Бу борада Президент томонидан берилган топшириқлар асосида ишлаб чиқилган янги механизм бизнесга «нафас олиш» имконини беради.

Янги тартиб: Рақамлаштириш ва компенсация тизими

Янги ислоҳотлар фақат чегирма билан чекланиб қолмай, назорат органларининг масъулиятини ҳам оширади. Қуйидаги асосий ўзгаришлар кутилмоқда:

1. «Ягона давлат назорати» тизими: Эндиликda барча молиявий жарималар ушбу ахборот тизими орқали таҳлил қилинади. Бу жарималарнинг асослилигини масофавий назорат қилиш ва ноқонуний текширувларнинг олдини олиш имконини беради.

2. Маблағларни қайтариш кафолати: Агар суд томонидан жарима асоссиз деб топилса, назорат органлари ундирилган маблағни 15 кун ичида тадбиркорга қайтариши шарт.

3. Кечиктирилган кун учун тўлов: Агар давлат органи маблағни қайтаришни кечиктирса, ҳар бир кун учун тадбиркорга компенсация тўланади. Бу коррупцион хавфларни камайтириш ва давлат идораларининг интизомини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Экспертлар фикри ва халқаро тажриба

Иқтисодчиларнинг таъкидлашича, жарималарнинг асосий мақсади бизнесни жазолаш ёки бюджетни тўлдириш эмас, балки қонунбузарликнинг олдини олиш бўлиши керак. Жаҳон банкининг «Бизнес юритиш» (Doing Business) тамойилларига кўра, маъмурий юкнинг камлиги ва ҳуқуқий ҳимоянинг мавжудлиги инвестициявий жозибадорликнинг асосий омилларидандир.

Ўзбекистон Республикасининг «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги Қонунида ҳам тадбиркорларнинг ҳуқуқлари устуворлиги белгиланган. Янги таклифлар ушбу қонуннинг ижросини амалда таъминлашга қаратилган.

Жарималар тизимининг либераллаштирилиши Ўзбекистонда бизнес юритиш маданиятини янги босқичга олиб чиқиши кутилмоқда. Тадбиркор учун жаримани тезроқ ва арзонроқ тўлаш имконияти яратилиши «яширин иқтисодиёт» улушини камайтиришга ҳам ёрдам беради. Бироқ, тизимнинг самарадорлиги унинг қанчалик шаффоф ишлашига ва назорат органларининг янги қоидаларга нечоғлик амал қилишига боғлиқ бўлиб қолади.

Сизнингча, жарималар учун бериладигaн 50 фоизлик чегирма тадбиркорларни янада масъулиятли бўлишга ундайдими ёки қонунбузарликларнинг кўпайишига сабаб бўладими?

Паррандачилик биноси ниқобидаги яширин лаборатория

Кармана туманида қайд этилган ҳолат жиноий гуруҳларнинг ўта маккорлик билан ҳаракат қилганини кўрсатади. Самарқанд вилояти Пахтачи туманида яшовчи фуқаро С. бошчилигидаги гуруҳ паррандачилик хўжалиги учун мўлжалланган бинони ижарага олиб, унинг ичида олтинни кимёвий усулда ажратиб олувчи махсус лаборатория ташкил этган.

Тезкор тадбир давомида мусодара қилинган ашёвий далиллар кўлами соҳанинг нақадар тизимлашганидан далолат беради:

• 200 кг ярим тайёр олтин маҳсулоти;

• 200 қоп олтин зарралари бўлган қум ва тошлар;

• 300 кг кучли таъсир этувчи кимёвий моддалар.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, бундай яширин цехларда ишлатиладиган реагентлар (масалан, сианид тузлари) нафақат тупроқ ва ер ости сувларини заҳарлайди, балки ҳудуддаги экологик мувозанатни тиклаб бўлмас даражада издан чиқаради. Ҳозирда мазкур ҳолат юзасидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 196²-моддаси билан жиноят иши қўзғатилган.

«Сармишсой» қўриқхонасига етказилган зарар

Навбатдаги йирик қонунбузарлик Навбаҳор туманидаги «Сармишсой» давлат музей-қўриқхонасида аниқланди. Маҳаллий корхона раҳбари Ж. сохта ҳужжатлар орқали қўриқхонанинг 8 гектар майдонини эгаллаб, 19 нафар фуқаро ва 8 та оғир техникани ноқонуний қазиш ишларига жалб қилган. Натижада 6,1 миллиард сўмлик табиий бойликлар талон-торож қилинган.

ЮНЕСКО ва миллий қонунчилик билан муҳофаза қилинадиган бундай тарихий ва табиий объектларда олиб бориладиган ноқонуний фаолият фақатгина иқтисодий эмас, балки маънавий ва маданий меросга нисбатан жиноят сифатида баҳоланади.

Ҳуқуқий ва иқтисодий контекст

Ўзбекистон Республикасининг «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ, ер ости бойликлари давлат мулки ҳисобланади ва улардан фойдаланиш учун махсус рухсатнома талаб этилади. Ноқонуний қазиб олишнинг кўпайиши бир қанча салбий оқибатларни келтириб чиқаради:

1. Давлат бюджетига тушумлар камайиши: Солиқ ва бошқа тўловлардан бўйин товлаш.

2. Экологик деградация: Ер қатламининг бузилиши ва кимёвий заҳарланиш.

3. Хавфсизлик таваккалчилиги: Меҳнат муҳофазаси йўқлиги сабабли фуқаролар ҳаётининг хавф остида қолиши.

Жиззах вилояти аҳолиси ва тадбиркорлари учун ҳам бу ҳолатлар сабоқ бўлиши керак. Вилоят ҳудудида ҳам минерал ресурслар мавжудлигини инобатга олсак, ер ости бойликларидан фақат қонуний асосда ва экологик меъёрларга амал қилган ҳолда фойдаланиш барқарор тараққиётнинг ягона йўлидир.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ҳуқуқ-тартибот органларининг бундай кескин чоралари давлат мулкининг дахлсизлигини таъминлашга қаратилган. Бироқ, жамиятда бундай ҳолатларга нисбатан муросасизлик муҳитини шакллантириш ва ер ости бойликларини келажак авлодга безавол етказиш ҳар бир фуқаронинг масъулиятидир.

Ўзбекистонда жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (ЖШДС) тизимини ислоҳ қилиш ва 12 фоизлик ясси ставкадан воз кечиб, прогрессив шкалага қайтиш масаласи кун тартибига чиқмоқда. Иқтисодий таҳлилларга кўра, амалдаги тизим кам даромадли қатлам манфаатларини тўлиқ ҳимоя қилмайди ва бойлар билан камбағаллар ўртасидаги солиқ юки мутаносиблигини таъминламайди. Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) ва маҳаллий экспертлар солиқ солинмайдиган минимумни жорий этиш орқали ижтимоий адолатни тиклашни таклиф қилмоқда. Бу ислоҳот амалга ошса, аҳолининг катта қисми, хусусан Жиззах вилоятидаги ўртача маош олувчи ишчилар учун солиқ юки камайиши кутилмоқда.

Текис шкаланинг етти йиллик натижаси: Кутилмалар ва воқелик

2019 йилдан бошлаб Ўзбекистон 12 фоизлик ягона солиқ ставкасига ўтди. Ўша вақтдаги мақсад — иқтисодиётни легаллаштириш ва солиқ маъмурчилигини соддалаштириш эди. Бироқ, орадан ўтган етти йил давомида "яширин иқтисодиёт" улуши сезиларли даражада камайгани йўқ.

Фактчекинг блоки:

• Даъво: Паст ясси шкала яширин иқтисодиётни кескин камайтирди.

• Манба: Ўзбекистон Президентининг 2023 йил 18 августдаги тадбиркорлар билан учрашувидаги нутқи.

• Ҳақиқий ҳолат: Давлат раҳбари мамлакатда "хуфиёна иқтисодиёт" улуши ҳамон 40 фоиз атрофида эканини таъкидлаган.

• Хулоса: 12 фоизлик ставка бизнесни тўлиқ соядан олиб чиқиш учун етарли бўлмади.

Прогрессив шкала нима учун керак? Жаҳон тажрибаси

Дунёнинг ривожланган мамлакатларида солиқ тизими "кўп топган кўпроқ тўлайди" тамойилига асосланган. Бу нафақат бюджет тушумларини оширади, балки ижтимоий тенгсизликни юмшатади.

Халқаро мисоллар (Википедия ва солиқ маълумотлари асосида):

• Германия: 2026 йилда солиқ солинмайдиган минимум 12 348 еврони ташкил этади. Ундан юқори даромад 14 фоиздан 47,5 фоизгача бўлган шкалада солиққа тортилади.

• Буюк Британия: Солиқ ставкалари 0 фоиздан 45 фоизгача ўзгариб боради.

• Австралия: Йиллик даромад 18 200 доллардан кам бўлса, солиқ ставкаси 0 фоизга тенг.

Ўзбекистонда эса солиқ солинмайдиган минимум мавжуд эмас. Яъни, 2 миллион сўм оладиган Жиззахдаги ўқитувчи ҳам, 50 миллион сўм оладиган банк бошқарувчиси ҳам бир хил — 12 фоиз солиқ тўлайди. Бу эса иқтисодий мантиққа зиддир.

Иқтисодий таҳлил: Ким ютади ва ким ютқазади?

Иқтисод фанлари номзоди Фарҳод Қурбонбоев таклиф этаётган моделга кўра, шкала қуйидагича кўриниш олиши мумкин:

1. 2 млн сўмгача: 0%

2. 2 млн - 10 млн сўм: 7,5%

3. 10 млн - 20 млн сўм: 15%

4. 20 млн сўмдан юқори: 25%

Ушбу моделни реал рақамларда кўриб чиқсак:

• Кам даромадлилар: Ойига 2 млн сўм оладиган ишчи ҳозир 240 минг сўм солиқ тўлайди. Янги тизимда у 0 сўм тўлайди. Бу унинг йиллик даромади 2,8 млн сўмга ошишини англатади.

• Ўрта қатлам: 10 млн сўм олувчи ҳозир 1,2 млн сўм тўласа, янги шкалада 600 минг сўм тўлайди (ютуқ — 50%).

• Юқори даромадлилар: Фақатгина ойлик маоши 22,3 млн сўмдан юқори бўлган шахслар учун солиқ юки бироз ошади.

Бундай ёндашув аҳолининг 90 фоиздан ортиғи учун солиқ миқдори камайишини англатади. Бу эса ички истеъмол бозорини рағбатлантиради.

Солиқ органларининг позицияси: Эҳтиёткорлик ва истиқбол

Солиқ қўмитаси вакиллари "Солиқ форуми - 2026" тадбирида ушбу масалага тўхталиб ўтишган. Гарчи расмий жавоблар эҳтиёткорлик билан берилган бўлса-да, тизимли ўзгаришлар зарурияти тан олинмоқда. Халқаро Валюта Жамғармасининг Ўзбекистон бўйича тавсияларида ҳам айнан прогрессив ЖШДСга ўтиш орқали бюджет дефицитини камайтириш ва адолатни таъминлаш урғуланган.

Рақамли технологияларнинг ривожланиши (E-aktiv, онлайн НКМ) эндиликда прогрессив шкалани ҳисоблашни қийинлаштирмайди. Барча жараёнлар автоматлаштирилган бўлиб, бухгалтерия учун қўшимча юк яратмайди.

Хулоса: Соғлом фикр ва ижтимоий шартнома

Ўзбекистоннинг солиқ тизими кейинги ривожланиш босқичига ўтиши учун "ясси шкала"дан "адолатли шкала"га қайтиши вақти келди. Бу нафақат иқтисодий эҳтиёж, балки ижтимоий адолатни мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим қадамдир.

Прогрессив шкала бойларга қарши кураш эмас, балки кам даромадли қатламни қўллаб-қувватлаш воситасидир. Жиззах вилояти каби ривожланаётган ҳудудларда бу ислоҳот аҳолининг сотиб олиш қобилиятини ошириб, тадбиркорлик муҳитига ижобий таъсир кўрсатади. Масъул идоралар ва қонунчилик палатаси депутатлари ушбу масалада профессионал қатъият кўрсатиши жамият манфаатларига хизмат қилади.

Сизнингча, маошингиздан олинадиган солиқ миқдори қайси мезон асосида белгиланиши адолатлироқ?

Ўзбекистон Суперлигасининг 7-турида Жиззахнинг "Сўғдиёна" жамоаси Навоийда "Қизилқум" устидан 3:1 ҳисобида ғалаба қозониб, мавсумдаги илк муваффақиятини расмийлаштирди. Бу натижа нафақат турнир жадвалидаги ўринни яхшилади, балки клубнинг ички инқироздан чиқиш нуқтаси сифатида талқин этилмоқда. Параллел равишда, Жиззах шаҳридаги "Сўғдиёна" марказий стадионида олиб борилаётган капитал реконструкция ишлари вилоят спорт инфратузилмасини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга қаратилган. Клубнинг майдондаги натижалари ва моддий-техник базанинг модернизация қилиниши Жиззах футболининг стратегик ривожланиш режаси асосида амалга оширилмоқда.

Навоийдаги баҳс: Тактик устунлик ва легионерлар самарадорлиги

"Қизилқум"га қарши учрашув "Сўғдиёна" учун нафақат очко, балки руҳий ишончни тиклаш вазифасини бажарди. Ўйиннинг 29-дақиқасида Люпчо Дориевнинг голи ва 41-дақиқада Фейсал Муличнинг жавоб тўпи меҳмонларнинг қарши ҳужумдаги тактик интизомини кўрсатиб берди.

Учрашувнинг статистик манзараси:

• Тўп назорати ва марказдаги блок: Улуғбек Бақоев шогирдлари марказий ҳудудда рақибга бўшлиқ қолдирмаган ҳолда, прессинг усулидан самарали фойдаланди.

• Легионерлар таъсири: Македониялик Дориев ва черногориялик Муличнинг индивидуал маҳорати жамоанинг ҳужум чизиғидаги муаммоларини ҳал этди.

• Дарвозабон омили: Шоҳруҳ Исоқов томонидан амалга оширилган бир нечта хавфли сейвлар ўйиннинг палласида мезбонларнинг руҳий устунликка эришишига йўл қўймади.

Мутахассисларнинг фикрича, жамоанинг мавсум бошидаги пасайиши кўпроқ психологик омиллар ва янги шаклланаётган таркибнинг бир-бирини тушуниб кетиши билан боғлиқ бўлган. 7-турдаги ғалаба эса тизимли муаммолар ҳал этилаётганидан далолат беради.

Инфратузилма — барқарорлик пойдевори

Футболдаги натижалар бевосита яратилган шароитларга боғлиқ. Айни пайтда Жиззах вилояти ҳокимлиги ҳузуридаги "Ягона буюртмачи хизмати" инжиниринг компанияси назорати остида "Сўғдиёна" стадионининг қиёфаси тубдан ўзгартирилмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг соҳага оид қарорлари ва қурилиш меъёрлари (ШНК) асосида олиб борилаётган ишлар қуйидаги йўналишларни қамраб олган:

1. Трибуналарни ёпиш: Томошабинлар учун ҳар қандай об-ҳаво шароитида қулайлик яратиш мақсадида металл конструкцияли ёпқичлар ўрнатилмоқда. Бу томошабинлар оқимининг барқарорлигини таъминлайди.

2. Замонавий стандартлар: Қурилиш ишлари "Йигирманчи трест ўн олтинчи вакиллик" МЧЖ томонидан халқаро футбол ассоциациялари талабларига мувофиқ амалга оширилмоқда.

3. Техник таъминот: Ер ишлари якунланиб, асосий устунлар ўрнатилиши стадионнинг хавфсизлик даражасини оширади.

   

   

Соҳа экспертлари ва масъуллар фикри

Вилоят ҳокими ўринбосари Шуҳрат Жўраевнинг таъкидлашича, стадионнинг янгиланиши шунчаки қурилиш эмас, балки вилоятда соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш ва ёш футболчилар учун мотивация манбаидир.

Шунингдек, ПФЛ (Профессионал футбол лигаси) талабларига кўра, стадионларнинг ёритиш тизими, майдон ҳолати ва томошабинлар учун қулайликлар лицензиялаш жараёнининг ажралмас қисми ҳисобланади. Жиззахдаги реконструкция жараёни клубнинг келажакда халқаро мусобақаларда иштирок этиш амбицияларига мос тушади.

Хулоса ва таҳлилий қараш

"Сўғдиёна"нинг Навоийдаги ғалабаси ва Жиззахдаги стадион қурилиши бир занжирнинг икки ҳалқасидир. Биринчиси қисқа муддатли стратегик натижа (очко) бўлса, иккинчиси узоқ муддатли барқарорлик гаровидир.

Замонавий футбол индустриясида натижа ва инфратузилма мувозанати муваффақиятнинг асосий формуласи ҳисобланади. Жиззах жамоаси мисолида кўряпмизки, клуб нафақат майдондаги тактикани, балки ижтимоий ва моддий базани ҳам қайта кўриб чиқмоқда. Бурилиш нуқтасидан сўнг асосий вазифа — эришилган натижаларни тизимли равишда давом эттириш ва стадионни фойдаланишга топшириш орқали мухлисларнинг стадионга қайтишини таъминлашдир.

Жиззах футболидаги ушбу янгиланишлар вилоят спорт имижини қай даражада ўзгартиришини вақт кўрсатади, бироқ ҳозирги қадамлар тизимли ёндашув мавжудлигини тасдиқламоқда.

Ўзбекистон гидроэнергетика тизимида 2026 йилнинг март ойида электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажми 506,25 млн кВт*соатни ташкил этиб, ўтган йилнинг мос даврига нисбатан ўсиш суръати 103 фоизга етди. «Ўзбекгидроэнерго» АЖ маълумотларига кўра, соҳадаги бундай барқарорликка 3,5 мингта назорат-ўлчов қурилмаларининг автоматлаштирилиши ва сув омборлари хавфсизлигини таъминлашнинг янги рақамли тизими туфайли эришилди. Жиззах вилояти ҳудудидаги ГЭСлар ва уларнинг қувватлари ҳам умумий энергетик хавфсизлик занжирининг ажралмас қисми бўлиб, тизимдаги технологик янгиланишлар бевосита ҳудудий барқарорликка хизмат қилмоқда.

Ўзбекистон Республикасининг «Гидpотехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни ижросини таъминлаш мақсадида, тизимдаги стратегик объектлар босқичма-босқич рақамлаштирилмоқда. «Ўзбекгидроэнерго» АЖ бошқарувидаги Андижон, Оҳангарон, Сардоба, Тўпаланг ва Ҳисорак каби йирик сув омборларида инсон омилини минималлаштирувчи автоматик назорат тизими жорий этилди. Масалан, Оҳангарон ва Ҳисорак сув омборларида Италиянинг «SISGEO» компанияси дatchiklari ҳамда «AIDA» дастурий таъминоти ўрнатилган бўлиб, бу иншоотларнинг техник ҳолатини онлайн режимда баҳолаш имконини беради.

Жиззах вилояти аҳолиси ва иқтисодиёти учун гидроэнергетика нафақат энергия манбаи, балки сув ресурсларини бошқаришнинг муҳим воситасидир. Вилоят ҳудудида жойланган ГЭСларнинг умумий қуввати 0,8 МВт ни ташкил этса-да, улар маҳаллий ишлаб чиқариш занжирида муҳим бўғин ҳисобланади. Ҳудуддаги гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги қўшни вилоятлардаги йирик сув омборлари, хусусан, Сардобадаги вазият билан узвий боғлиқ. Сардоба сув омборида ўрнатилган 1315 та замонавий техник қўриқлаш ва хабар бериш воситалари Жиззах ва Сирдарё вилоятлари аҳолисининг хавфсизлигини кафолатлашга қаратилган.

Тизимда қўлланилаётган инновацион ечимлардан бири — Германиянинг «GFZ Potsdam» институти томонидан ишлаб чиқилган «MODSNOW» дастурий таъминотидир. Бу дастур тоғлардаги қор қопламини таҳлил қилиш орқали сув омборларига келадиган сув ҳажмини аниқ прогноз қилиш имконини беради. Бундай технологик ёндашув сув тошқинлари хавфини олдиндан бартараф этиш ва сув ресурсларини оқилона тақсимлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Шунингдек, фильтрация жараёнларини камайтириш бўйича амалга оширилган цементация ишлари натижасида сув сизиши 2,3 бараварга камайганлиги иншоотларнинг мустаҳкамлиги ортганидан далолат беради.

Энергия тежамкорлик йўналишида ҳам сезиларли натижаларга эришилди. Андижон ва Оҳангарон сув омборларидаги дренаж насос станциялари тўлиқ модернизация қилиниб, замонавий агрегатлар ўрнатилди. Бу нафақат энергия сарфини камайтиради, балки иншоотнинг умумий фойдаланиш муддатини узайтиради. Видеокузатув тизимларига сунъий интеллект элементларининг киритилиши эса объектларни нафақат табиий офатлардан, балки ташқи хавфлардан ҳам ҳимоя қилиш даражасини янги босқичга олиб чиқди. Ягона вазиятлар марказининг ишга туширилиши барча маълумотларни бир нуқтада жамлаш ва тезкор қарорлар қабул қилиш тизимини шакллантирди.

Гидpотехника иншоотларининг хавфсизлиги декларацияси ҳар бир объектнинг ишончлилик даражасини белгиловчи асосий ҳужжат бўлиб қолмоқда. Жиззах вилоятидаги кичик ГЭСлар ва сув иншоотлари ҳам ушбу қатъий стандартлар асосида фаолият юритмоқда. Инвестициявий лойиҳалар доирасидаги модернизация ишлари ишлаб чиқарилаётган энергиянинг таннархини пасайтиришга ва экологик тоза "яшил" энергия улушини оширишга хизмат қилади. Бу эса ҳудуднинг иқтисодий жозибадорлигини оширадиган омиллардан биридир.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистоннинг гидроэнергетика соҳасидаги ислоҳотлари фақатгина рақамлардаги ўсиш эмас, балки миллионлаб инсонлар хавфсизлиги ва экологик барқарорлик кафолатидир. Жиззах вилояти аҳолиси учун бу тизимли янгиланишлар кундалик ҳаётда узлуксиз электр таъминоти ва хавфсиз яшаш муҳити сифатида намоён бўлади. Технология ва табиат уйғунлигини таъминлашга қаратилган бундай стратегик ёндашув келгусида сув танқислиги шароитида ҳам соҳанинг барқарор ишлашини таъминлайди. Сизнингча, сув омборларини тўлиқ рақамлаштириш келажакдаги сув инқирозларининг олдини олишда асосий ечим бўла оладими?

Ўзбекистонда давлат органлари фаолиятининг очиқлик даражаси 2025 йил якунларига кўра сезиларли ўсиш кўрсатди: «яшил» тоифадаги ташкилотлар сони 66 тага етиб, илк баҳолаш даврига нисбатан 3,5 баробарга кўпайди. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги томонидан эълон қилинган

Динамика ва асосий кўрсаткичлар: 2024–2025 йиллар қиёси

Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-154-сон Фармони билан жорий этилган Очиқлик индекси давлат бошқарувида шаффофликни ўлчайдиган асосий индикаторга айланди. 2024 ва 2025 йилги натижалар қиёсий таҳлили тизимли ижобий ўзгаришларни кўрсатмоқда.

2024 йилда ўртача кўрсаткич 70 баллни ташкил этган бўлса, 2025 йилга келиб нафақат балл миқдори, балки сифат кўрсаткичлари ҳам ортган. Хусусан, ижтимоий аҳамиятга молик маълумотлар рўйхати 43 тага етказилди. Бу фуқароларнинг бюджет маблағларидан фойдаланиш ва давлат харидлари устидан жамоатчилик назоратини ўрнатиш имкониятини кенгайтиради.

Лидерлар ва аутсайдерлар: Шаффофлик кимга қийинлик қилмоқда?

2025 йилги рейтинг натижаларига кўра, иқтисодиётнинг стратегик тармоқлари очиқлик бўйича етакчиликни қўлга олди. «Ўзбекгидроэнерго» АЖ, «Навоий кон-металлургия комбинати» АЖ ва «Ўзавтосаноат» АЖ 94 баллдан юқори натижа билан рўйхатнинг энг юқори поғоналарини эгаллади.

Бироқ, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ва айрим агентликларда вазият ҳамон мураккаблигича қолмоқда. «Очиқлик индекси-2025» натижаларига кўра, қуйидаги ташкилотлар энг паст кўрсаткичларни қайд этди:

• Тошкент шаҳар ҳокимлиги (40,0 балл) — «қизил» тоифадаги энг паст натижа.

• Андижон вилояти ҳокимлиги (43,0 балл).

• «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ (45,6 балл).

Диққатга сазовор жиҳати, 2024 йилда «қизил» зонада бўлган Фармацевтика тармоғини ривожлантириш агентлиги ва Гидрометеорология хизмати агентлиги 2025 йилда ўз кўрсаткичларини сезиларли даражада яхшилаб, «сариқ» ва ҳатто «яшил» тоифаларга кўтарилишга муваффақ бўлишди.

Рақамлаштириш ва кадрлар салоҳияти: Очиқлик қандай таъминланмоқда?

Давлат органларининг шаффофлиги фақатгина ҳисоботлар билан эмас, балки жараёнларни жонли эфирга узатиш ва ходимлар малакаси орқали ўлчанмоқда. 2025 йил давомида:

1. Парламент ва маҳаллий Кенгашлар: 559 та сессия жонли эфирга узатилди.

2. Илмий шаффофлик: 2 079 та докторлик ҳимояси интернет тармоғида очиқ намойиш этилди.

3. Таълим: «E-learning» платформаси орқали 1 320 нафар давлат хизматчиси махсус курсларда ўқитилди.

Бу кўрсаткичлар давлат бошқарувида «ёпиқ эшиклар ортидаги қарорлар» даври тугаётганидан далолат беради. Коррупцияга қарши курашиш агентлигининг маълумотларига кўра, 2026 йилдан бошлаб баҳолаш тизими туман ва шаҳар ҳокимликлари даражасига туширилади. Бу Навоий вилояти мисолида синовдан ўтказилиши режалаштирилган.

Эксперт хулосаси ва истиқболлар

Очиқлик индекси шунчаки рақамлар йиғиндиси эмас, балки давлат ва жамият ўртасидаги ишонч кўпригидир. Индекс натижалари паст бўлган ташкилотлар учун бу коррупциявий хавф-хатарлар юқорилигидан сигнал ҳисобланади. Юқори кўрсаткичлар эса инвестиция муҳитини яхшилаш ва халқаро рейтингларда (масалан, Transparency International) Ўзбекистон позициясини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, Тошкент шаҳри ва Андижон вилояти каби иқтисодий фаол ҳудудларнинг энг паст поғоналарда қолаётгани ислоҳотларнинг ижро тизимида тўсиқлар мавжудлигини кўрсатади. Давлат органлари нафақат маълумот бериши, балки берилган маълумотларнинг сифати ва долзарблиги учун ҳам жавобгар бўлиши шарт.

Ўзбекистоннинг очиқлик сари ташлаган қадамлари орқага қайтмас тус олмоқда, бироқ тизимнинг тўлиқ самарадорлиги барча даражадаги раҳбарларнинг сиёсий иродасига боғлиқ бўлиб қолаверади.

Сурхондарёда ёз ҳар йили аввалгидан иссиқроқ бўлаётгандек. Баҳорда ер намдек кўринади, аммо июнга бориб каналлардаги сув камаяди. Фермерлар далага чиқиб, осмон ва сув тақсимотига қараб мавсум тақдирини ҳисоблайди. Қишлоқ хўжалиги эса ҳанузгача мамлакат сув ресурсларининг 90 фоиздан ортиғини қамраб олмоқда.

Сув, Ўзбекистон учун шунчаки ресурс эмас. Бу иқтисодий барқарорлик, озиқ-овқат хавфсизлиги ва миллионлаб аҳолининг даромади билан бевосита боғлиқ масала сифатида алоҳида эътиборга олинади. Шу сабабли сўнгги йилларда сувни тежайдиган технологияларни жорий этиш давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланди.

Аммо бу ислоҳотлар реал самарани бермоқдами ёки тизим ичидаги муаммолар сувни тежовчи технологияларни жорий қилишни секинлаштиряптими?

Сувни тежайдиган технологияларни жорий қилиш бўйича ривожланган хорижий давлатларнинг, жумладан, Туркия, Хитой, Австралия, АҚШ ва бошқа давлатларнинг илғор тажрибаларини жойларга бориб ўрганган ҳолда республикамизда томчилатиб, ёмғирлатиб ва дискрет каби усулларда суғориш, шунингдек, ерларни лазер ускунали ер текислагичлар билан текислаш технологияларини жорий қилишни устувор вазифа сифатида танлаб олинган.

2018 йилгача республика бўйича сувни тежайдиган технологиялар жорий қилинган майдонлар 28 минг гектарни ташкил қилган бўлса, 2022-йилга келиб, бу кўрсаткич 1 млн гектарга етган.

2022 йилда республика бўйича жами 398,4 минг гектарда томчилатиб, 31,0 минг гектарда ёмғирлатиб, 16,3 минг гектарда дискрет суғориш технологиялари жорий қилинди ҳамда 451,9 минг гектар майдонлар лазер ускунаси ёрдамида текисланган.

Шу билан бирга, 73,0 минг гектарда эгилувчан қувурлар, 36,0 минг гектарда эгатга плёнка тўшаб суғориш ишлари амалга оширилган.

Ушбу технологиялар жорий қилинган майдонларда сувни 40–50 фоизга, минерал ўғитларни 25–30 фоизга, ёқилғи-мойлаш материалларини 30–35 фоизга, иш ҳақини 25 фоизга камайтириш, шунингдек, ҳосилдорликни, жумладан пахтачиликда 30 фоизгача ошириш имконини берган.

Тўрткўл туманидаги “Қўшназар Пахтакор” фермер хўжалиги 2022 йилда 10,6 га пахта майдонида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш орқали 81 тс ҳосил олган.

Касби туманидаги “Эргаш бобо Бекбодов” фермер хўжалиги эса 22 га пахта майдонидан ушбу технология орқали биринчи теримнинг ўзида 50 ц ҳосил олишга эришган.

Сайхунобод туманидаги “Шомирзабой” фермер хўжалиги 2020–2021 йиллар давомида жами 100 га пахта майдонларида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиб, ҳосилдорликни 25 тс-дан 35 тс-га оширишга эришган бўлса, Каттақўрғон туманидаги “Дил Алишер” фермер хўжалиги томонидан 2021 йилда 14 га пахта майдонларида томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш орқали биринчи йилда 44 тс, жорий йилда эса 61 ц ҳосил олишга эришган.

Давлат томонидан бу лойиҳа қандай қўллаб-қувватланди?

2019 йилдан бошлаб давлат сувни тежайдиган технологияларни молиявий рағбатлантириш механизмини йўлга қўйди. Томчилатиб суғориш учун 12 млн сўмгача субсидия, ёмғирлатиб суғориш учун 9 млн сўм, дискрет тизим учун 4 млн сўм ажратилмоқда.

Ер солиғидан 5 йилга озод қилиш, кредит муддатини узайтириш, кредит фоизининг бир қисмини қоплаш каби имтиёзлар ҳам жорий этилган.

2019–2022 йилларда юзлаб миллиард сўм субсидия ажратилди. Фақат 2021 йилнинг ўзида томчилатиб суғориш учун 754,4 миллиард сўм ажратилган.

Аммо ўрганишлар натижасида айрим майдонларда технологиядан фойдаланилмагани аниқланиб, 50 миллиард сўмдан ортиқ маблағ қайтарилган.

Демак, масала нафақат молиялаштиришда, балки назорат ва ижро механизмларида ҳам боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистон ҳукмати томонидан мавжуд сув ресурсларидан тежамли ва самарали фойдаланиш юзасидан тизимли чоралар кўрилишга қартилган бир қанча қарорлар ва фармонлар эълон қилинди.

2019 йилга қадар сув тежовчи технологияларни жорий қилган қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларга ҳеч қандай имтиёзлар берилмаган бўлса, 2019 йилдан бошлаб республикамизда сувни тежайдиган технологияларни жорий этишни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш бўйича янги тизим – субсидия ажратиш механизми йўлга қўйилди.

Бугунги кунга қадар ушбу йўналиш бўйича Ўзбекистон Республикаси Президентининг 5 та (ПҚ-4087, ПҚ-4099, ПҚ-4919, ПҚ-144, ПҚ-107-сон) қарорлари қабул қилинган бўлиб, ушбу қарорларнинг барчаси қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш, уларга енгиллик яратиш мақсадида йилдан-йилга такомиллаштириб борилди.

Мисол учун, бугунги кунда сувни тежовчи технологияларни жорий қилган тадбиркорларга давлат томонидан қуйидаги имтиёзлар қўлланилмоқда.

1. Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқарувчиларига томчилатиб суғориш технологияси жорий қилинган пахта майдонлари учун 12 млн сўмгача, ёмғирлатиб суғориш технологияси жорий этилган майдонларга 9 млн сўмгача, дискретли суғориш жорий қилинган майдонларга 4 млн сўмгача субсидия ажратиб берилмоқда.
   
2. Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчиларга 10 гектардан кам бўлмаган, сувни тежайдиган суғориш технологиялари жорий этилган пахта ва бошоқли дон экин майдонларида қайта тикланувчи энергия манбалари ускуналаридан фойдаланилса, сотиб олиш харажатларининг 50 фоизигача, бироқ 100 млн сўмдан ортиқ бўлмаган миқдори ҳамда кўчма генераторлар ускуналарини сотиб олиш харажатларининг 30 фоизигача, бироқ 30 млн сўмдан ортиқ бўлмаган миқдорда субсидия ажратиш тизими жорий қилинди.
   
3. Солиқ кодексининг 367-моддасига асосан томчилатиб суғориш тизими жорий қилинган ер майдонлари 5 йил муддатга ер солиғидан озод этилган.
   
4. Сувни тежайдиган технологиялар жорий қилинган майдонлар камида 5 йил мобайнида мақбуллаштирилмаслиги, ер участкаси ёки унинг бир қисми давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилишига эса фақатгина ердан фойдаланувчи розилиги асосида сарф этилган маблағларнинг ўрни тўлиқ қопланганидан сўнггина рухсат этилиши белгиланган.
   
5. Сув тежовчи технологияларни жорий қилиш бўйича тижорат банклари томонидан ажратилаётган кредитлар муддати 3 йилдан 5 йилга узайтирилди ҳамда мазкур мақсадлар учун аввал берилган кредитлар ҳам ушбу муддатга қайта расмийлаштирилмоқда.
   
6. Технологияни жорий қилиш мақсадида олинган тижорат банк кредитларининг 7 фоизли пункти тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш жамғармаси томонидан тўлаб берилади.
   
7. Сувни тежайдиган технологиялар жорий қилинган майдонларга сув ҳисоблагич қўйилганда сув солиғидан 30 фоиз имтиёз қўлланилади.
   

Сувни тежайдиган суғориш технологияларини жорий қилган қишлоқ хўжалиги корхоналарига 2019 йилда 137,9 млрд сўм, 2020 йилда 251,6 млрд сўм субсидия маблағлари ажратилган бўлса, 2021 йилдан бошлаб давлат буджетидан субсидиялар ажратиш миқдори технологиянинг сифат кўрсаткичидан келиб чиқиб ҳисоблаш тартиби белгиланди ва 2021 йилнинг ўзида 899,4 млрд сўм, 2022 йилда 175,7 млрд сўм субсидия ажратиб берилган.

Субсидия маблағларидан фойдаланилиш ўз самарасини бердими?

Республикада 2021 йилда 93,9 минг гектар пахта майдонларида жорий қилинган томчилатиб суғориш технологияси учун Давлат буджетидан белгиланган тартибда 754,4 млрд сўм субсидия маблағлари ажратилган.

Ўрганиш давомида технологиядан фойдаланмаган ҳолатлари аниқланганда, ажратилган субсидиядан 50,48 млрд сўм (6,4 минг гектар учун) белгиланган тартибда Давлат буджетига қайтарилган.

Бу эса, ўз навбатида, 6 400 гектар майдонда сувни тежайдиган суғориш технологияларидан фойдаланилмасдан қолишига сабаб бўлган.

Жумладан, Қорақалпоғистон Республикасида “Алламуратов Женис” фермер хўжалигининг 20 га, Фарғона вилоятида “Қайрағоч ҳосилдор” фермер хўжалигининг 20 га, Тошкент вилоятида “Ҳайдарқулов Улуғбек” фермер хўжалигининг 25 га, Самарқанд вилоятида “Қўчқор Маҳкамаов” фермер хўжалигининг 14 га, Хоразм вилоятида “Рашид Нурметов” фермер хўжалигининг 15,5 га, Бухоро вилоятида “Лазиз жўра” фермер хўжалигининг 20 га майдонида мазкур технологиядан фойдаланилмаган.

2022 йилда 17,2 минг гектар пахта майдонлари учун Давлат буджетидан 71,3 млрд сўм (50 фоиз) субсидия маблағлари ажратиб берилган. Бироқ, тегишли ташкилотлар томонидан субсидия маблағларини ажратиш ҳолатлари бўйича назорат тизимининг (1 йилда 2–3 марта) ҳаддан зиёд ошириб юборилиши натижасида, субсидия ажратишга кўмаклашувчи туман ва ҳудудий ишчи гуруҳлар томонидан талабгорга хулоса бериш ишлари асоссиз кечиктирилишига ёки умуман хулоса бермасликка сабаб бўлиши билан бир қаторда, сув тежовчи технологияларни жорий қилиш истагини билдирган ташаббускорларда Давлат томонидан берилаётган имтиёзларга ишончсизлик пайдо бўлган.

2021 йилда ажратилган субсидия маблағлари бўйича тегишли ташкилотлар томонидан 2 йил давомида ўрганиш олиб борилганлиги сабабли, ўтган йилда 2021 йилга нисбатан ўртача 5 баробар кам майдонга субсидия маблағлари ажратилган.

2022 йилда 53,3 минг гектар пахта майдонларида томчилатиб суғориш технологияси жорий қилинган бўлса-да, туман ва ҳудудий ишчи гуруҳлар томонидан 17,2 минг гектар (32 фоиз) майдон учун хулоса берилган ва субсидия маблағлари ажратилган.

Тошкент вилояти Бекобод туманида фаолият юритувчи, исмини ошкор этишни истамаган фермер томчилатиб суғориш тизимини жорий қилишда жиддий молиявий йўқотишга учраганини айтади. Унинг дала майдони оқар сув чиқиши қийин бўлган ҳудудда жойлашган.

Фермернинг сўзларига кўра, у 2023 йил апрел ойида путрадчи МЧЖ билан 40 гектар ерга сув тежовчи технология ўрнатиш бўйича 1 миллиард сўмлик шартнома тузган. Пудратчи 500 миллион сўм маблағни олган, бироқ атиги 18,5 гектар майдонга чала тарзда томчилатиб суғориш тизимини ўрнатиб берган.

“Шартномага кўра, тизим бир ой ичида тўлиқ ишга туширилиши керак эди. Аммо улар ишни чўзиб, фақат 1 август куни ишга тушириб берди. Орадан бир ҳафта ўтмай тизим ишламай қолди — босим бўлмади, сув етиб бормади. Бир неча бор қўнғироқ қилдик, келиб тузатиб беришларини сўрадик. ъХўпъ дейишди, лекин келишмади. Ваҳоланки, шартномада бир йил давомида техник хизмат кўрсатиш белгиланган эди”, — дейди фермер.

Унинг таъкидлашича, пудратчи ташкилот ҳатто қурилмани топшириш далолатномасига ҳам имзо қўймаган. Фермер туман қишлоқ хўжалиги бўлими мутахассисларини чақириб, тизим ишламаётганини расмий равишда кўрсатган, шунингдек туман ва вилоят ҳокимлигига ҳамда прокуратурага бир неча бор мурожаат қилган. Бироқ у ҳозирча амалий натижа бўлмаганини айтади.

Айни пайтда у банкдан олинган кредитни тўлашга мажбур бўлаётганини билдиради. “Томчилатиб суғориш кампаниясида куйиб қолган фақат мен эмасман”, — дейди у.

Хавфсизлик нуқтаи назаридан исми сир қолиши шарти билан анҳор.узга гапирган фермерлардан бири вазиятни шундай тасвирлайди.

“Масалан, битта фермерга 20 гектар ерга 500 миллион сўмлик томчилатиб суғориш тизими ўрнатиб берамиз, дейишди. Ҳар гектарига 25 миллион сўмдан. Кредит олиш учун банкка ўзим кафиллик қиламан, хоҳламасанг ўзинг гаров қўйиб олавер, дейишди. Биз рози бўлмасак, ҳокимият вакиллари ъПрезидент қарори бор, барибир қиласанъ деб босим қилганини айтишди. Натижада мажбуран шартнома тузиб, ҳар гектарига 25 миллион сўмдан кредит олдик. Ускуналарни олиб келишди, лекин ўрнатиб, ишга тушириб бермади. Энди эса ишламаган ускунанинг ҳам кредитини, ҳам фоизини тўлашга мажбур бўляпмиз”.

“Тезкор ўтасан, бўлмаса ер масаласи кўрилади” — Деновдаги фермерлар нима дейди?

Сурхондарё вилоятининг Денов туманида фаолият юритаётган айрим фермерлар сув тежовчи технологияларни жорий этиш жараёни кўнгилли эмас, маъмурий босим остида кечаётганини айтмоқда.

Исми очиқланмаслик шарти билан суҳбатлашган фермерлардан бири шундай дейди:

“Бизни ички ишлар бўлимига чақиришди. Тезкорлик билан томчилатиб суғориш технологиясига ўтасан, дейишди. Бўлмаса ерингни ҳам олиб қўйишлари мумкинлиги ҳақида огоҳлантиришди.”

Фермернинг айтишича, технологияни жорий этишнинг ўзи муаммо эмас. Муаммо, жараённинг мажбурий тус олганида.

“Томчилатиб суғориш кераклигини тушунамиз. Лекин кредит олиш, ускунани ўрнатиш, тизимни ишга тушириш – ҳаммаси маблағ ва вақт талаб қилади. Шароитни ҳисобга олмасдан босим қилиш тўғрими?”

Яна бир Деновлик фермер эса ер ажратиш ва мақбуллаштириш жараёнлари билан боғлиқ хавотирини яширмади:

“Технологияни ўрнатишга тайёрмиз. Лекин электр барқарор эмас, сув босими етарли эмас. Шундай шароитда мажбур қилиш — хавфли. Чунки кредит оламиз, кейин тизим ишламаса қарз билан қоламиз. Давлатдан субсидия олиш ҳам қийин жараён.

Сув тежовчи технологияларни жорий қилишдаги фермерлар қандай муаммоларга дуч келинмоқда?

1.Бугунги кунга қадар республикамизда 398,4 минг гектар майдонда (221,9 минг гектар пахта майдонларида) томчилатиб, 31 минг гектар майдонда ёмғирлатиб суғориш технологиялари жорий қилинган бўлса, ҳозирда 37,1 минг гектар (17 фоиз) пахта майдонларида технология яроқсиз ҳолатга келганлиги сабабли анъанавий усул билан суғорилмоқда. Бунда, сув тежовчи технологияларни жорий қилиб, экин майдонларини анъанавий усулда суғорган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларга фойдаланилган сув учун тўловлар табақалаштирилмаганлиги сабаб бўлмоқда.

1. Сув тежовчи технологияларни жорий қилишдан фермер хўжаликларининг манфаатдорлиги пастлигича қолмоқда. Бунда ҳар бир ҳудуд учун режа-топшириқ ўрнатиш, жараённи ҳокимлар орқали назорат қилиш, кўрсаткичларга иқтисодий самарадорлик билан эмас, балки бюрократия воситалари орқали эришилмоқда.
   
2. Тижорат банклари томонидан сув тежовчи технологияларни жорий қилиш учун кредит фоиз ставкалари юқори ҳамда кредит маблағлари ажратиш механизми мураккаблигича қолмоқда. Бунда сув тежовчи технологияларни жорий қилувчи талабгорлардан ортиқча ҳужжатлар (гувоҳнома, баланс, низом, кафиллик берувчи ташкилотнинг йиғилиш баёни, аудит хулосаси ва ҳ.к.) талаб қилиниши.
   
3. Давлат бюджетидан ажратилаётган субсидия маблағларининг самарадорлиги паст. Бунда ажратилаётган субсидия маблағлари деярли кредит маблағларининг фоизларини қоплашга йўналтирилмоқда. Бу эса, ўз ўрнида, талабгорларнинг иқтисодий самарадорлигига салбий таъсир кўрсатмоқда.
   
4. Давлат бюджетидан субсидия маблағлари ажратилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларига тегишли органлар томонидан назорат механизмининг юқорилиги. Бунда сув тежовчи технологияларни жорий қилиб, субсидия маблағларини олган талабгорлар суғориш мавсуми якунлангандан сўнг ҳам мониторинг қилиниб, субсидия маблағларини қайтариш ишлари амалга оширилмоқда. Бу эса, ўз навбатида, давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тартибига ишончсизликни келтириб чиқармоқда.
   
5. Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларида сув тежовчи технологияларни жорий этиш ҳамда фойдаланиш бўйича билим ва кўникмаларининг пастлиги қолмоқда. Бу эса натижа самардорлигини камайишига олиб келмоқда.
6. Сув тежовчи технологияларни жорий қилишда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларининг фақатгина молиявий ҳолати инобатга олинмоқда. Бу эса, ўз навбатида, фермер хўжаликларининг инфратузилмасини (электр ва сув таъминоти) инобатга олмай, тарқоқ ҳолда технология жорий этилиб нархининг ортиши ҳамда суғориш мавсумида кафолатли сув билан таъминланмаслигига сабаб бўлмоқда.

Мутахассислар бу муаммога қандай ечим таклиф қилишмоқда?

1. Сув тежовчи технологияларни жорий қилишга фермер хўжаликларининг манфаатдорлигини ошириш, бунда ҳудудларда сув тежовчи технологияларни жорий қилиш орқали юқори ҳосилдорликка эришган ҳамда давлат томонидан берилган имтиёзлардан тўлиқ фойдаланган ҳолда иқтисодий самарадорликка эришган фермер хўжаликларини қўллаб-қувватлаш механизмини ишлаб чиқиш.

2. Сув тежовчи технологияларни жорий этувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчиларга тижорат банклари томонидан 0 фоиз ставкасида кредит маблағларини ажратиш ҳамда улар учун алоҳида кредит сиёсатини ишлаб чиқиш. Бунда асосий эътиборни фермер хўжаликлари ва таъминотчи корхоналар ўртасида расмийлаштириладиган пудрат шартномалари ҳамда лойиҳа-смета ҳужжатлари ва қурилиш-монтаж ишлари муддатларига қаратиш зарур.

3. Давлат буджетидан ажратиладиган субсидия маблағлари миқдорини ошириш ҳамда келгусида технологиядан фойдаланиб самарадорликка эришган талабгорларни қўшимча қўллаб-қувватлаш механизмини ишлаб чиқиш.

4. Давлат бюджетидан субсидия маблағлари ажратилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчилари фаолиятига соҳа мутахассислари иштирокисиз тегишли органлар томонидан назорат қилинишига чек қўйиш. Бунда ҳудудларнинг суғориш мавсумига алоҳида эътибор қаратиш, хусусан технологиядан фойдаланиш ҳолатини фақатгина суғориш мавсумида мониторингини юритиш лозим.

5. Cув тежовчи суғориш технологияларини жорий қилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчилари ва ушбу йўналишда фаолият кўрсатувчи мутахассисларни тайёрлаш ишларига халқаро ташкилотларнинг грант маблағларини жалб этган ҳолда илғор хорижий давлатларда (Туркия, Исроил ва Хитой давлатлари) ўқитиш ишларини ташкил этиш.

6. Cув тежовчи технологияларни жорий этишда талабгорларнинг биринчи навбатда молиявий ҳолатини эмас, балки “бир канал – бир тизим” тамойили асосида яхлит ҳудудлар танланиб, тизимли-гидрографик тамойил асосида жорий қилишни амалга ошириш.

Аброр Курбонмуратов

журналист

Видеоёзув тарихидаги энг йирик тўқнашув — VHS ва Betamax форматлари ўртасидаги кураш 1980-йилларнинг поп-маданияти ва маиший техника бозорини шакллантирди. Техник жиҳатдан устун бўлган Sony компаниясининг Betamax формати иқтисодий омиллар, очиқ лицензиялаш сиёсати ва оддийгина кассета сиғими туфайли JVC компаниясининг VHS форматига имкониятни бой берди. Бугунги кунда ушбу тарих нафақат ретро-ностальгия, балки бозор иқтисодиёти ва стандартлаштириш жараёнларининг классик дарслиги ҳисобланади.

Форматлар уруши: Техник устунлик нега ёрдам бермади?

1970-йилларнинг ўрталарида маиший видеомагнитофонлар бозори шакллана бошлаганда, иккита асосий даъвогар майдонга чиқди: 1975 йилда Sony томонидан тақдим этилган Betamax ва 1976 йилда JVC томонидан чиқарилган VHS (Video Home System).

Техник таҳлил шуни кўрсатадики, Betamax формати тасвир аниқлиги ва ранглар узатилиши бўйича VHS’дан сезиларли даражада устун эди. Sony кассеталари ихчамроқ бўлиб, тасмани тортиш механизми сифатлироқ ишланганди. Бироқ, истеъмолчилар учун энг муҳим бўлган бир жиҳат — ёзиш вақти Betamax’нинг энг заиф нуқтаси бўлиб чиқди. Биринчи Betamax кассеталарига бор-йўғи 60 дақиқалик видео сиғарди, VHS эса бошиданоқ 120 дақиқалик (яъни тўлиқ бир бадиий фильм сиғадиган) имкониятни таклиф қилди.

Фактчекинг: Форматлар ўртасидаги асосий фарқлар

Хулоса: Рақамлар шуни кўрсатадики, Betamax сифат бўйича олдинда бўлса-да, VHS прагматик эҳтиёжларни (фильм кўриш ва арзонлик) биринчи ўринга қўйган.

Стратегик хатолар ва бозорни забт этиш

Sony компаниясининг энг катта хатоси унинг "ёпиқ экотизим" яратишга интилиши бўлди. Компания ўз форматини бошқа ишлаб чиқарувчиларга беришда жуда эҳтиёткорлик қилди. JVC эса аксинча, VHS стандартини барча хоҳловчиларга (Hitachi, Mitsubishi, Sharp ва бошқалар) тақдим этди. Натижада, бозорда VHS-плеерларнинг тури кўпайди, рақобат эса нархларнинг пасайишига олиб келди.

Иккинчи муҳим омил — катта киностудиялар ва прокат тизими. Кино ишлаб чиқарувчилар ўз фильмларини қайси форматда чиқаришни танлаётганда, албатта, кўпроқ уйларда мавжуд бўлган VHS’ни танлашди. Бу занжирли реакцияни келтириб чиқарди: фильмлар VHS’да кўп — одамлар VHS сотиб олади — студиялар янада кўпроқ VHS чиқаради.

СССР ва Ўзбекистондаги "Видео-инқилоб"

Совет Иттифоқи ҳудудига, жумладан Ўзбекистон ва Жиззах вилоятига видеомаданият 1980-йилларнинг иккинчи ярмида кириб келди. Бу даврда "форматлар уруши" аллақачон якунланган ва VHS мутлақ ғолибга айланган эди.

1984 йилда Япониянинг "Panasonic NV-2000" модели асосида ишлаб чиқарилган "Электроника ВМ-12" видеомагнитофони совет кишиси учун ҳашамат рамзи эди. Унинг нархи 1200 рублни ташкил этган, бу ўша даврдаги ўртача ойлик иш ҳақидан (150-180 рубл) бир неча баравар юқори эди. Шунга қарамай, Жиззах каби шаҳарларда ҳам видеосалонларнинг пайдо бўлиши маданий ҳаётни ўзгартириб юборди.

Видеосалонлар феномени:

• Иқтисодий жиҳат: Бир сеанс учун 1 рубл тўланган (давлат кинотеатрларида 10-25 тийин бўлган бир пайтда).

• Мазмун: Чет эл жангари фильмлари (Брюс Ли, Шварценеггер), даҳшатли фильмлар ва мультфильмлар илк бор мана шу форматда кириб келди.

• Техник адаптация: СССРда ишлайдиган телевизорлар SECAM тизимида бўлгани учун, хорижий PAL кассеталарини рангли кўриш учун телевизорларга махсус "декодер"лар қўлда ўрнатиларди.

Давр ниҳояси: Рақамли технологияларнинг ғалабаси

VHS даврининг тугаши 1996 йилда DVD форматининг пайдо бўлиши билан бошланди. Аналог тасманинг асосий камчилиги — ҳар гал кўрилганда сифатнинг ёмонлашиши ва тасманинг узилиши рақамли дисклар олдида уни ожиз қолдирди.

Тарихий хронология:

1. 2003 йил: АҚШда DVD ижараси илк бор VHS ижарасидан ўзиб кетди (Манба: Digital Entertainment Group).

2. 2006 йил: Иш фаолиятини тўхтатган охирги йирик прокат тармоқлари VHS’дан воз кечди.

3. 2016 йил: Япониянинг Funai Electric компанияси дунёдаги охирги VHS видеомагнитофонини ишлаб чиқарди ва ишлаб чиқаришни расман тўхтатди.

Хулоса ва мулоҳаза

VHS тарихи бизга шуни ўргатадики, технологиянинг муваффақияти доим ҳам унинг техник мукаммаллигига боғлиқ эмас. Фойдаланувчи учун қулайлик, контентнинг мавжудлиги ва ҳамёнбоплик кўпинча ҳал қилувчи роль ўйнайди.

Бугунги кунда биз фойдаланаётган стриминг платформалари (Netflix, YouTube) аслида ўша видеокассеталар даврида шаклланган "уйда кино кўриш" маданиятининг мантиқий давомидир. Сизнингча, ҳозирги рақамли форматлардан қайси бири вақт ўтиши билан VHS каби "ретро-рамз"га айланиши мумкин? Балки биз ҳозир фойдаланаётган қурилмалар ҳам 20 йилдан кейин техник музей экспонатига айланар?

Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати 2026 йил 7 апрель куни бўлиб ўтган ялпи мажлисда «Автомобиль йўллари тўғрисида»ги қонуннинг янги таҳририни маъқуллади. Ушбу ҳужжат мамлакат транспорт инфратузилмаси учун тарихий бурилиш ясаб, илк бор пулли йўлларни ташкил этиш ва улардан фойдаланишнинг ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлади. Янги қонуннинг энг муҳим жиҳати — пулли трассалар фақат бепул муқобил йўл мавжуд бўлган тақдирдагина ташкил этилиши мумкинлиги ҳақидаги қатъий нормадир. Бу чора фуқароларнинг ҳаракатланиш эркинлигини таъминлаш ва ҳайдовчиларни пулли хизматлардан фойдаланишга мажбурламаслик кафолати сифатида хизмат қилади.

Қонуннинг янги таҳрири соҳадаги кўплаб ҳуқуқий бўшлиқларни тўлдиришга қаратилган. Сенатнинг Мудофаа ва хавфсизлик масалалари қўмитаси раиси Қутбиддин Бурҳоновнинг таъкидлашича, ҳужжатда илк бор «йўлларни реконструкция қилиш», «пулли йўллар», «операторлар» ва «тўлов пунктлари» каби тушунчалар аниқ белгилаб қўйилди. Бундан ташқари, Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Автомобиль йўллари қўмитаси соҳадаги махсус ваколатли орган этиб белгиланиб, вазифалар такрорланишига барҳам берилди. Эндиликда йўлларда сунъий тўсиқлар ва нотекисликлар яратиш тақиқланади, оғир вазнли транспорт воситаларининг ҳаракати эса қатъий назоратга олинади.

Пулли йўллар тизимини жорий этишдан кўзланган асосий мақсад — соҳага хусусий сармояларни жалб қилиш ва давлат бюджетига тушадиган юкламани камайтиришдир. Масалан, 2024 йилнинг ўзида оғир юк машиналарининг меъёрдан ортиқ юкламаси сабабли 3500 км йўлларда деформациялар пайдо бўлган ва коммуникация тармоқларини таъмирлаш учун 80 млрд сўмдан ортиқ маблағ сарфланган. Янги қонун билан жорий этилаётган давлат-хусусий шериклик (ДХШ) модели халқаро тажрибага, хусусан, Қозоғистон, Жанубий Корея, Франция ва Италия каби мамлакатларнинг муваффақиятли моделларига асосланган.

Аҳолини энг кўп қизиқтираётган масала — пулли йўллар учун тарифлар қандай белгиланишидир. Автомобиль йўллари қўмитаси раиси Жамшид Турсуновнинг маълумот беришича, тарифлар масофа, ҳудуд ва транспорт турига (енгил автомобиль, юк машинаси ёки автобус) қараб табақалаштирилади. Энг муҳими, операторлар тиғиз вақтларда ёки ноқулай об-ҳаво шароитида тарифларни ўзбошимчалик билан ошира олмайдилар. Тарифларни шакллантириш услубияти Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади ва бу жараённинг шаффофлиги «Shaffof yo‘l» онлайн платформаси орқали таъминланади.

Ҳозирда Ўзбекистонда бир нечта йирик пулли йўл лойиҳалари устида иш олиб борилмоқда. 2026 йилда биринчи бўлиб Урганч ва Хива шаҳарларини боғловчи пулли йўл ишга туширилиши режалаштирилган. Шунингдек, қиймати 2,25 млрд долларлик Тошкент-Самарқанд ва 3,66 млрд долларлик Тошкент-Андижон (Қамчиқ довони орқали) пулли йўллари қурилиши ҳам кутилмоқда. Масалан, Тошкент-Андижон йўлининг ишга тушиши сафар вақтини 2-2,5 соатгача қисқартириши кутилмоқда. Шунингдек, 52 км узунликдаги Тошкент-Чорвоқ йўли ҳам дам олувчилар учун вақтни 80 дақиқадан 35 дақиқагача тежаш имконини беради.

Шу билан бирга, соҳадаги шаффофлик ва коррупцияга қарши кураш масалалари ҳам кун тартибида турибди. Хусусан, Урганч-Хива йўли лойиҳасида Автойўл тузилмаларининг бир вақтнинг ўзида ҳам буюртмачи, ҳам пудратчи бўлиши мумкинлиги жамоатчилик ва Коррупцияга қарши курашиш агентлиги эътиборини тортган. Янги қонун бу каби манфаатлар тўқнашувини бартараф этиш ва маблағларнинг қатъий мақсадли сарфланишини таъминлаши керак. Қонунга кўра, йўллардан тушган маблағларнинг бир қисми йўлни сақлашга, қолган қисми эса бюджетга йўналтирилади.

Янги таҳрирдаги қонун пиёдалар хавфсизлиги ва экологик талабларга ҳам алоҳида урғу берган. Йўлларни лойиҳалашда аҳоли пункти ҳудудидаги яшовчиларнинг фикрини инобатга олиш, тўсиқсиз муҳит яратиш ва атроф-муҳит муҳофазаси устувор вазифа сифатида белгиланган. Бу нафақат транспорт қатновини яхшилаш, балки йўлбўйи инфратузилмасини халқаро стандартлар даражасига кўтаришга ҳам хизмат қилади. Сунъий тўсиқларнинг тақиқланиши эса йўл қопламасининг хизмат қилиш муддатини узайтиришга ёрдам беради.

Хулоса қилиб айтганда, «Автомобиль йўллари тўғрисида»ги қонуннинг қабул қилиниши Ўзбекистон транспорт тизимини модернизация қилиш йўлидаги муҳим қадамдир. Пулли йўлларнинг жорий этилиши ҳайдовчиларга вақтни тежаш ва юқори сифатли хизматдан фойдаланиш имконини берса, давлат учун инфратузилмани ривожлантиришда янги молиявий манбаларни очади. Бироқ тизимнинг муваффақияти ва халқ томонидан қабул қилиниши тарифларнинг адолатли белгиланиши, муқобил бепул йўлларнинг ҳолати ва йиғилган маблағларнинг сарфланишидаги шаффофликка бевосита боғлиқ бўлиб қолади. Сизнингча, пулли йўллар юртимиз йўлларидаги тирбандлик ва сифат муаммосини чиндан ҳам ҳал эта оладими?

2026 йилнинг апрель ойида Президент Шавкат Мирзиёев раислигида ўтказилган тарихий йиғилиш Ўзбекистон Қуролли Кучлари тизимида янги даврни бошлаб берди. Бу ислоҳотларнинг бош мақсади — ҳарбий хизматни нафақат Ватан олдидаги муқаддас бурч, балки ёшлар учун юқори ижтимоий лифт ва касбий ўсиш майдонига айлантиришдир. 2026-2027 ўқув йилидан бошлаб жорий этиладиган янги имтиёзлар пакети мамлакатимизнинг барча ҳудудлари, хусусан, Жиззах вилоятининг фаол ва интилувчан ёшлари учун ҳам мисли кўрилмаган имкониятлар эшигини очади. Ушбу янги тизимнинг энг асосий жиҳати шундаки, эндиликда муддатли ҳарбий хизматга чақирилган йигитлар хизмат вақтининг ўзида олий маълумот олиш ва замонавий касб-ҳунар эгаллаш имкониятига эга бўладилар. Бу эса ҳарбий хизматдан қайтган ёшларнинг жамиятда ўз ўринларини тезроқ топишларига ва иқтисодий мустақилликка эришишларига хизмат қилади.

Таълим соҳасидаги ислоҳотларнинг кўлами шу қадар кенгки, у ҳарбий қисмларни ўзига хос "интеллектуал маскан"га айлантиради. Янги тартибга кўра, муддатли ҳарбий хизматчилар учун масофавий таълим олиш тизими йўлга қўйилмоқда. Бу жараёнда аскарларнинг вақти беҳуда кетмаслиги учун ҳарбий қисмларнинг ўзида олий таълим муассасалари билан ҳамкорликда махсус тайёрлов курслари ташкил этилади. Бу эса Жиззах вилоятининг олис туманларидан хизматга келган ёшлар учун ҳам нуфузли олийгоҳларга кириш имтиҳонларига сифатли тайёргарлик кўриш имконини беради. Энг муҳими, шартнома асосида ўқишга қабул қилинган аскарлар учун фоизсиз имтиёзли кредитлар ажратилиши белгиланган бўлиб, бу оилаларнинг молиявий юкини енгиллаштиради. Шунингдек, олийгоҳ талабасига айланган аскарлар ҳарбий факультет талабаларига тенглаштирилади ва ўқишни тамомлагач, уларга тўғридан-тўғри захирадаги лейтенант унвони берилади. Бу нафақат мартаба, балки келажакда ҳуқуқ-тартибот идоралари ёки давлат бошқарувида ишлаш истагидаги ёшлар учун улкан имтиёздир.

Иқтисодий соҳада эса "Битта аскар — битта касб" тамойили асосида тизимли ишлар бошлаб юборилган. Статистик маълумотларга кўра, кўплаб ёшлар ҳарбий хизматдан қайтгач, тайинли ҳунари бўлмагани сабабли иш топишда қийинчиликларга дуч келар эди. Эндиликда ҳар бир аскар хизмат давомида 3 ойдан 6 ойгача бўлган ўқув курсларида замонавий касбларни ўрганади ва уларга давлат намунасидаги сертификат берилади. Бу сертификат меҳнат бозорида тўлақонли ҳужжат сифатида тан олинади. Хусусий секторда ўз бизнесини бошламоқчи бўлган ёшлар учун эса касбга ўқиш харажатлари Бандликка кўмаклашиш давлат жамғармаси томонидан ваучер тизими орқали қоплаб берилади. Бу Жиззах вилоятида кичик бизнес ва тадбиркорликни ривожлантиришга қўшимча куч бағишлайди. Давлат ташкилотларига ишга киришда эса Бошқарув самарадорлиги агентлиги томонидан ўтказиладиган тестларда ҳарбий хизматни ўтаганларга қўшимча 10 фоизлик балл берилиши уларнинг рақобатбардошлигини оширади.

Маънавият ва китобхонлик масаласи ҳам янги ислоҳотларнинг диққат марказида турибди. Армияда нафақат жисмоний, балки маънавий баркамол авлодни тарбиялаш мақсадида "Маънавият қалқони" республика танлови таъсис этилди. Ушбу танловнинг тўрт босқичли тизими ҳар бир ҳарбий хизматчига ўз билимини намойиш этиш имконини беради. Танлов ғолибларини кутаётган мукофотлар эса ҳайратланарлидир: якуний босқичда ғолиб бўлган 4 нафар ҳарбий хизматчи Олий Бош Қўмондон совғаси — замонавий электромобиль билан тақдирланади. Бундай юқори даражадаги эътибор ва рағбатлантириш ҳарбий хизматнинг нуфузини жамиятда кескин кўтаради. Бу чораларнинг барчаси Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси (Lex.uz) ва "Ўзбекистон — 2030" стратегиясида белгиланган мақсадларга тўла мос келади. Зеро, юксак билимли ва ватанпарвар кадрлар захирасини шакллантириш мамлакат хавфсизлиги ва тараққиётининг энг мустаҳкам кафолатидир.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, муддатли ҳарбий хизматчиларга берилаётган бу янги имтиёзлар шунчаки имконият эмас, балки ёш авлодга бўлган юксак ишонч рамзидир. Масофавий таълим, имтиёзли кредитлар, касбий сертификатлар ва китобхонлик учун бериладиган қимматбаҳо совғалар армияни ҳақиқий "ҳаёт мактаби"га айлантирмоқда. Бу ислоҳотлар натижасида Жиззах вилояти ва бутун республикамиз бўйлаб ҳарбий хизматга бориш истагидаги ёшлар сони янада ортиши, армия сафларидан эса ҳар томонлама етук мутахассислар етишиб чиқиши шубҳасиздир. Эндиликда ҳар бир ёш йигит ҳарбий хизматга кетар экан, у ердан нафақат жисмоний чиниқиб, балки жамиятда ўз ўрнини топган, замонавий билим ва касб эгаси бўлган шахс сифатида қайтишига амин бўлиши мумкин.

Ўзбекистонда 2026 йил 1 сентябрдан бошлаб концерт-томоша фаолияти билан шуғулланувчи шахслар учун солиққа тортишнинг мутлақо янги тартиби жорий этилиши кутилмоқда

Янги тизимнинг моҳияти: «Бир хизмат – бир тўлов»

Таклиф этилаётган лойиҳага биноан, 2026 йил 1 сентябрдан 2029 йил 1 январга қадар бўлган даврда санъаткорлар жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғини қатъий белгиланган миқдорларда тўлайдилар. Тўлов миқдори ижрочининг рейтинги ва тадбир ўтказиладиган ҳудудга қараб фарқланади:

• I рейтинг гуруҳи: Тошкент шаҳрида ҳар бир хизмат учун 3 БҲМ, вилоят марказларида 2 БҲМ, бошқа ҳудудларда 1 БҲМ.
• II рейтинг гуруҳи: Тошкентда 2 БҲМ, вилоят марказларида 1 БҲМ, қишлоқ жойларида 0,5 БҲМ.
• III рейтинг гуруҳи: Тошкентда 1 БҲМ, вилоят марказларида 0,5 БҲМ, қишлоқ жойларида 0,25 БҲМ.

Бундан ташқари, 2029 йилдан бошлаб тизим янада мураккаблашади: тўловлар фақат нақдсиз шаклда амалга оширилади, солиқ ставкаси эса шартнома қийматига боғланади. Солиқ органлари маблағларни банк карталаридан автоматик равишда ечиб олиш ваколатига эга бўлади.

Ижтимоий фикр: Тарафдорлар ва қаршилар

Лойиҳа бўйича билдирилган фикрлар жамиятдаги кескин қутбланишни кўрсатмоқда. Бир гуруҳ фуқаролар адолат мезонини рўкач қилиб, санъаткорлар ҳам бошқа соҳа вакиллари каби даромад солиғи тўлаши шартлигини таъкидламоқда. Хусусан, Гулсим Шокировна исмли фойдаланувчи юқори гонорар олувчи санъаткорларнинг бюджетга ҳисса қўшиши ижобий ҳолат эканини қайд этган.

Бироқ, салбий муносабат билдирувчилар сони ҳам кам эмас. Асосий эътирозлар қуйидаги жиҳатларга қаратилган:

1. Кичик ижодкорларнинг аҳволи: Амирхон Ахмадовнинг фикрича, юлдуз бўлмаган созандалар ва ресторан мусиқачилари учун бу тўловлар оғирлик қилади. Ойига чекланган даромад топадиган созанда учун ҳар бир тадбирдан солиқ тўлаш иқтисодий жиҳатдан мантиқсиз бўлиб кўринмоқда.

   Нархлар ошиши: Кўплаб фойдаланувчилар янги солиқ юки пировардида оддий халқнинг зиммасига тушишини — тўй ва маросимлар нархи кўтарилишини башорат қилмоқда.

   
   

2. Маданиятнинг чекиниши: Жонли ижро ўрнини арзонроқ бўлган фонограмма ёки оддий колонкалар эгаллаши хавфи мавжуд. Бу эса миллий санъат ривожига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

   Маъмурий назорат ва жазо чоралариЯнги тартиб фақат тавсиявий характерда эмас. Лойиҳада қатъий назорат механизмлари кўзда тутилган. Масалан, хизматни иловада рўйхатдан ўтказмаслик «лицензия талабларини қўпол равишда бузиш» деб ҳисобланади. Қоидабузарларга нисбатан шартнома қийматининг 20 фоизи, лекин камида 20 БҲМ миқдорида жарима белгиланиши мумкин.
   
   

Шунингдек, «фаол фуқаролик» позициясини рағбатлантириш мақсадида, солиқ тўланмаганлиги ҳақида хабар берган шахсларга ундирилган жариманинг 20 фоизи миқдорида мукофот бериш таклиф этилмоқда. Бу чора жамиятда санъаткор ва мижоз ўртасидаги ишончга путур етказиши мумкинлиги борасида ҳам баҳслар келтириб чиқарди.

Таҳлилий хулоса: Мувозанат қаерда?

Давлатнинг мақсади равшан — миллионлаб сўмлик айланмаларга эга соҳани қонунийлаштириш ва солиқ маъмуриятчилигини соддалаштириш. Янги тизим санъаткорлар учун ҳам маълум фойдалар келтиради: шартномаларнинг электрон рўйхатдан ўтиши ҳуқуқий ҳимояни таъминлайди ва 30 фоизгача бўлган харажатларни тасдиқловчи ҳужжатларсиз чегириш имконини беради. Бу эса ноқонуний даромад орттиришдан кўра, очиқ ва шаффоф ишлаш иқтисодий жиҳатдан хавфсизроқ эканини кўрсатади.

Аммо бу жараёнда «катта балиқлар» ва «кичик балиқлар» ўртасидаги фарқни инобатга олиш муҳим. Солиқ тўлаш конституциявий мажбурият бўлса-да, ставкалар адолатли ва соҳа вакилларининг реал имкониятларига мос бўлиши керак.

Янги тизимнинг муваффақияти у қанчалик «ақлли» бошқарилишига боғлиқ. Агар солиқ юки санъатнинг жонли ижро қисмини ўлдирса, бой берилган маданий мерос иқтисодий фойдадан кўра қимматроққа тушиши мумкин.

Мантиқий савол: Солиқ тизимининг қатъийлашиши санъаткорларни соядан олиб чиқадими ёки уларни соҳани бутунлай тарк этишга мажбур қиладими? Бу борада сизнинг фикрингиз қандай?

Ҳакимжон Фозилов

2025 йил якунларига кўра, Жиззах вилояти Ўзбекистоннинг тарихий марказлари ҳисобланган Самарқанд, Бухоро ва Хоразм вилоятларини ортда қолдириб, хорижий фуқаролар доимий яшаш учун кўчиб келаётган истиқболли ҳудудлардан бирига айланди. Статистика агентлиги маълумотларига кўра, ўтган йили вилоятга 12 нафар хорижлик резидент сифатида келган бўлса, бу кўрсаткич Самарқанд ва Қашқадарёда атиги 2 нафарни, Бухорода эса 11 нафарни ташкил этган. Ушбу динамика Жиззахнинг нафақат қишлоқ хўжалиги, балки замонавий индустриал хаб сифатида шаклланаётганидан ва унинг инвестициявий муҳити халқаро доирада эътироф этилаётганидан далолат беради.

Ушбу ҳолатни чуқурроқ таҳлил қилиш учун фактчекинг усулини қўллаймиз. Даъво шундан иборатки, Жиззах вилояти хорижликларни жалб қилиш бўйича анъанавий туристик ҳудудлардан ўзиб кетди. Миллий статистика қўмитаси (ҳозирда Статистика агентлиги) расмий маълумотлари буни тасдиқлайди: мамлакатга келган жами 1 159 нафар хорижий фуқаронинг ҳудудлар кесимидаги тақсимотида Жиззах Навоий билан бир хил (12 нафар) натижа қайд этган. Рақамлар тўлиқ мос келади ва хулоса шуки, вилоятнинг иқтисодий стратегияси демографик таркибга бевосита таъсир кўрсата бошлади.

Мутахассисларнинг фикрича, бундай ўзгаришнинг бош омили — вилоятда амалга оширилаётган "Жиззах" эркин иқтисодий зонаси ва бошқа йирик саноат лойиҳаларидир. Ўзбекистон Республикаси Инвестициялар, саноат ва ташқи савдо вазирлиги ҳисоботларига кўра, ҳудудда автомобильсозлик ва юқори технологияли ишлаб чиқариш тармоқларига хорижий сармоядорлар билан бир қаторда юқори малакали мутахассислар ҳам жалб этилмоқда. Реал ҳолатни кўриб чиқадиган бўлсак, масалан, йирик автомобиль заводи ёки кимёвий кластернинг ишга тушиши ушбу лойиҳаларни бошқариш учун хорижий экспертларнинг оилалари билан кўчиб келишига сабаб бўлади. Айнан шундай корпоратив миграция Жиззахнинг статистик устунлигини таъминламоқда.

Шу билан бирга, транспорт ва муҳандислик-коммуникация инфратузилмасининг ривожланиши ҳам муҳим роль ўйнайди. "Ўзбекистон темир йўллари" АЖ маълумотларига кўра, юқори тезликдаги поездлар қатновининг йўлга қўйилгани ва вилоятнинг географик жиҳатдан қулай жойлашуви яшаш ва бизнес юритиш учун қулайлик яратади. Самарқанд ва Бухоро каби шаҳарлар асосан сайёҳлик миграциясига таянса, Жиззах барқарор иқтисодий резидентликни таклиф этмоқда. Бу эса ижтимоий ва иқтисодий ислоҳотларнинг маҳаллий даражадаги амалий самарасидир.

Хулоса қилиб айтганда, Жиззах вилоятининг миграция жозибадорлиги ортиши ҳудуднинг янги иқтисодий қиёфаси шаклланаётганини кўрсатади. Гарчи мутлақ сонлар ҳозирча катта бўлмаса-да, тенденция вилоятнинг салоҳиятини белгилаб бермоқда. Эндиликда маҳаллий бошқарув органлари ва тадбиркорлар олдида ушбу хорижий мутахассислар ва инвесторлар учун янада қулай ижтимоий муҳит яратиш вазифаси турибди. Сизнингча, Жиззах яқин йилларда Тошкент шаҳри каби йирик халқаро марказлар билан рақобатлаша оладими?

Жанубий Корея 2026 йилга келиб ўзбекистонлик талабалар учун энг оммабоп таълим йўналишларидан бирига айланди. Бугунги кунда ушбу мамлакатда 10 мингдан зиёд ватандошларимиз таҳсил олмоқда. Таълим сифатининг юқорилиги, Глобал Корея стипендияси (GKS) каби тўлиқ грантларнинг мавжудлиги ва ўқишдан сўнг иш билан таъминланиш имкониятлари Жиззах вилояти ва бутун республика ёшлари учун янги истиқболларни очмоқда. Бироқ, муваффақиятли қабул учун нафақат тил сертификати (TOPIK 3+ ёки IELTS 5.5+), балки Корея таълим тизимининг ўзига хос жиҳатларини чуқур тушуниш талаб этилади.

Таълим тизимининг ўзига хослиги: Мослашувчанлик ва масъулият

Жанубий Корея таълим модели Америка ва Европа тизимларининг энг илғор жиҳатларини ўзида жамлаган. Ўзбекистон олий таълим тизимидан фарқли ўлароқ, Кореяда талабаларга ўқув режасини мустақил шакллантириш ҳуқуқи берилади.

• Семестр тузилиши: Ўқув йили март ойида бошланади. Бу Ўзбекистондаги сентябрь циклига ўрганган абитуриентлар учун муҳим фарқдир.

• Дарс формати: Маърузалар фақатгина тинглашдан иборат эмас. Таълим "презентация ва мунозара" тамойилига асосланган. Бу талабада мустақил фикрлаш ва омма олдида нутқ сўзлаш кўникмаларини ривожлантиради.

• Баҳолаш тизими: Кореяда "нисбий баҳолаш" тизими кенг тарқалган. Бу дегани, сизнинг баҳонгиз нафақат билимингизга, балки гуруҳдаги бошқа талабаларга нисбатан кўрсатган натижангизга ҳам боғлиқ.

Ўзбекистонлик талабалар учун молиявий имкониятлар ва грантлар

Кореяда таълим олиш харажатлари университет мақоми ва йўналишига қараб фарқланади. Давлат университетларида бакалавриат босқичи учун тўлов йилига ўртача $3,300 дан бошланади, хусусий олийгоҳларда эса бу кўрсаткич икки баравар юқори бўлиши мумкин.

Бироқ, халқаро талабалар учун кенг кўламли қўллаб-қувватлаш тизими мавжуд:

1. Global Korea Scholarship (GKS): Корея ҳукумати томонидан бериладиган энг нуфузли грант. У нафақат ўқиш пулини, балки авиачипта, суғурта ва ойлик стипендияни (тахминан $800-$1000) қоплайди.

2. Университет ички грантлари: TOPIK (корейс тили) ёки IELTS сертификати даражасига қараб, олийгоҳлар ўқиш пулига 30% дан 100% гача чегирма тақдим этади.

3. Илмий грантлар: Айниқса, магистратура ва PhD босқичида муҳандислик ҳамда табиий фанлар йўналишида профессорларнинг лойиҳаларида қатнашиш орқали тўлиқ молиялаштиришга эришиш мумкин.

Талаб этиладиган ҳужжатлар ва виза тартиби

Кореяга ўқишга кириш учун асосий мезон — бу академик кўрсаткичлар ва тил билими.

• Тил сертификати: Бакалавриат учун камида TOPIK 3 ёки IELTS 5.5 даражаси зарур. Топ-университетлар (SKY group: Seoul National, Korea, Yonsei) эса TOPIK 5-6 ёки IELTS 7.0+ талаб қилади.

• D-2 Визаси: Университетдан қабул хати (Certificate of Admission) олингандан сўнг, Ўзбекистондаги Корея элчихонасига мурожаат қилинади. Бунда молиявий кафиллик (ҳисоб рақамда $20,000 атрофида маблағ мавжудлиги) муҳим шартлардан биридир.

Яшаш шароити ва ижтимоий ҳаёт

Кореяда талабалар шаҳарчалари (кампуслар) барча қулайликларга эга. Жамоат транспорти тизими (метро, автобус) дунёдаги энг хавфсиз ва аниқ ишловчи тизимлардан бири ҳисобланади. Жиззахлик ёшлар учун мослашиш жараёнида Кореядаги ўзбек диаспораси ва "Тонари" (талабалар клублари) катта ёрдам беради.

Жанубий Кореяда олий маълумот олиш нафақат диплом, балки юқори технологиялар ва қатъий интизом муҳитида шаклланиш демакдир. Корея иқтисодиётининг жадал ўсиши ва инновацияларга асослангани, бу ерда таҳсил олган мутахассисларнинг кейинчалик Ўзбекистондаги йирик лойиҳаларда, хусусан, эркин иқтисодий зоналар ва технологик паркларда талабгир бўлишини таъминлайди.

Абитуриентлар учун асосий тавсия: ҳужжат топшириш жараёнини камида 6-8 ой олдин бошлаш ва асосий эътиборни тил сертификатини олишга қаратиш лозим. Сизнинг академик келажагингиз нафақат орзуларга, балки аниқ стратегик режага асосланиши керак.

Жиззах вилояти Пахтакор тумани суди кадастр тизимида юқори лавозимда ишлаган Ш.Мамасодиқовга нисбатан жиноий жазо тайинлади. Собиқ мулозим мансаб ваколатини суиистеъмол қилиб, Зомин туманидаги «Дуоба» МФЙ ҳудудидан 2500 квадрат метр ер майдонини ноқонуний эгаллаш, ҳужжатларни сохталаштириш ва фирибгарликда айбдор деб топилди. Мазкур ҳолат нафақат бир шахснинг жиноий жавобгарлиги, балки ер ресурсларини бошқаришдаги рақамли назорат механизмларининг айланиб ўтилиш хавфини ҳам кун тартибига чиқарди.

Жиноят схемаси: Технология ва сохтакорликнинг уйғунлашуви

Суд материаллари ва тергов хулосаларига кўра, Ш.Мамасодиқов ўз хизмат мавқеидан фойдаланиб, мураккаб занжирли фирибгарликни амалга оширган. У маҳаллий ҳокимликнинг 2021 йилдаги қарорини компьютер технологиялари ёрдамида таҳрирлаб, ерга умрбод эгалик қилиш ҳуқуқини берувчи сохта ҳужжат яратган. Бунда у қуйидаги усуллардан фойдаланган:

• Муҳр ва имзо сохтакорлиги: Ҳокимликнинг қалбаки муҳрини тайёрлаш ҳамда кадастр муҳандиси имзосини cохталаштириш.

• Рақамли тизимга кириш: Сохта ҳужжатларни my.gov.uz портали орқали тизимга юклаб, давлат реестридан ўтказишга муваффақ бўлган.

• Иқтисодий манфаат: Эгаллаб олинган ер майдони кейинчалик учинчи шахсга 10 000 АҚШ доллари эвазига сотилган.

Бу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси (Фирибгарлик) ва 209-моддаси (Мансаб сохтакорлиги) билан малакаланди. Суд айбланувчига 2 йил-у 6 ой муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосини тайинлади ва уни 2 йил давомида раҳбарлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум этди.

Эксперт фикри ва қонунчилик асослари

Юристларнинг таъкидлашича, мансаб сохтакорлиги давлат бошқаруви асосларига зарба беради. Ўзбекистон Республикаси «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги Қонунининг 5-моддасида давлат органлари фаолиятининг очиқлиги ва ҳисобдорлиги асосий принциплардан бири сифатида белгиланган.

«Transparency International» ташкилотининг ҳисоботларида қайд этилишича, ер ва мулк ҳуқуқи соҳасидаги коррупция ривожланаётган давлатларда иқтисодий ўсишни секинлаштирувчи асосий омилдир. Жиззахдаги воқеа нафақат маҳаллий аҳамиятга эга, балки бутун республика бўйича ер назоратини кучайтириш кераклиги ҳақидаги сигналдир.

Бугунги кунда фуқаролар ер сотиб олаётганда нафақат кадастр ҳужжатига, балки унинг шаклланиш тарихига ҳам эътибор беришлари лозим. Зеро, ноқонуний йўл билан олинган мулк эртами-кечми давлат захирасига қайтарилади, сотиб олувчи эса моддий зарар кўриб қолаверади.

Сизнингча, ер билан боғлиқ фирибгарликларнинг олдини олиш учун жазо чораларини янада кучайтириш керакми ёки тизимни тўлиқ автоматлаштириш кифоями?

Навоий вилоятида қарздорлик туфайли Россия армияси сафига қўшилиб, Украинадаги жангларда қатнашмоқчи бўлган 2001 йилда туғилган фуқаро Ж.З. тўхтатиб қолинди. Суд ҳукмига кўра, унга 4 йил муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланди. Ушбу воқеа онлайн қимор ва молиявий муаммолар фуқароларни қандай қилиб оғир жиноятлар ёқасига олиб келаётганини кўрсатувчи навбатдаги жиддий сигналдир.

Молиявий инқироз ва хавфли қарор

Жиноят иши ҳужжатларига кўра, Навоий вилояти Кармана туманида яшовчи Ж.З.нинг муаммолари талабалик давридаги йўл-транспорт ҳодисасидан бошланган. Автомобилни таъмирлаш учун олинган қарзлар кейинчалик фоизли мажбуриятларга ва онлайн қимор (1Xbet) ўйинларига боғланиб кетган. Натижада йигитнинг умумий қарзи 90 миллион сўмдан ошиб кетган.

2025 йилнинг июль ойида у ижтимоий тармоқлар орқали Россиядан иш қидириб, Украинадаги урушда қатнашиш эвазига 5 миллион рубль (тахминан 55-60 минг доллар) ва Россия фуқаролиги ваъда қилинган таклифга рози бўлган. Ушбу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 154-моддаси (Ёлланмалик) бўйича жиноий жавобгарликка сабаб бўлади.

Ҳуқуқий асослар ва жазо муқаррарлиги

Ўзбекистон қонунчилигига кўра, хорижий давлатларнинг ҳарбий тузилмаларига ёлланиш оғир жиноят ҳисобланади. Ж.З.нинг ҳолатида жиноят охирига етказилмаган бўлса-да, унинг ҳаракатлари "жиноятга суиқасд қилиш" деб баҳоланди.

1. Жиноят кодекси 154-модда: Хорижий давлат ҳудудидаги қуролли тўқнашувларда ёки ҳарбий ҳаракатларда моддий манфаатдорлик эвазига қатнашиш 5 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.

2. Ўзбекистон Республикаси Давлат хавфсизлик хизмати ва ИИВ огоҳлантириши: Мутасадди идоралар бир неча бор фуқароларни хорижий армия сафига қўшилишдан тийилишга чақирган. Бу нафақат жиноий жавобгарлик, балки ҳаёт учун бевосита хавф туғдириши таъкидланган.

3. Халқаро ҳуқуқ: БМТнинг "Ёлланма ишчиларни ёллаш, улардан фойдаланиш, молиялаштириш ва ўқитишга қарши курашиш тўғрисида"ги халқаро конвенцияси ҳам бундай ҳаракатларни қонундан ташқари деб ҳисоблайди.

Оналик меҳри ва қонун устуворлиги

Мазкур ҳодисада йигитнинг онаси марказий ролни ўйнади. Ўғлининг режасини сезиб қолган аёл унинг хорижга чиқиш паспортини яшириб қўйган ва Ички ишлар бўлимига мурожаат қилган. Бу қадам йигитнинг уруш майдонига кетишининг олдини олди ва уни муқаррар ўлим ёки янада оғирроқ жиноят содир этишдан қутқариб қолди.

Суд ҳукмида Ж.З.нинг қилмишидан пушаймонлиги ва оилавий шароити ҳисобга олиниб, 57-модда (Енгилроқ жазо тайинлаш) қўлланилди. Натижада унга қамоқ билан боғлиқ бўлмаган, аммо қатъий чекловларни назарда тутувчи 4 йиллик озодликни чеклаш жазоси берилди.

Ушбу воқеа иккита муҳим ижтимоий муаммони юзага чиқармоқда: онлайн қимор ўйинларининг ёшлар ҳаётига ҳалокатли таъсири ва моддий қийинчилик вақтида фуқароларнинг сиёсий-ҳарбий низолар қурбонига айланиб қолиши. Навоийлик йигит мисолида давлатнинг ҳуқуқий механизми ва оилавий назорат бир инсон ҳаётини сақлаб қолди. Бироқ, тез ва осон пул топиш илинжида хорижий армияларга ёлланиш истагидаги бошқа шахслар учун бу воқеа жиддий сабоқ бўлиши керак.

Ўзбекистон автомобиль бозорида ўн йиллар давомида кузатилган монопол барқарорлик даври ўз ниҳоясига етмоқда. 2026 йилнинг дастлабки икки ойи якунларига кўра, бозорнинг анъанавий етакчилари бўлмиш Cobalt ва Damas моделларига бўлган талаб пасайган бир шароитда, электромобиллар сегменти, хусусан BYD Yuan Up моделининг сотуви олти баробардан зиёдга ошди. "Ўзавтосаноат" ва расмий дилерлар маълумотларига кўра, жорий йилнинг январ-феврал ойларида жами 57 512 дона автомобил сотилган бўлиб, бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 14,1 фоизлик ўсишни кўрсатмоқда. Бироқ бу ўсиш UzAuto Motors ҳисобига эмас, балки муқобил энергия манбаларида ишловчи транспорт воситалари ва маҳаллий ADM Jizzakh заводи маҳсулотлари ҳисобига шаклланмоқда.

Бозор конъюнктураси: UzAuto Motors улушининг қисқариши

Кўп йиллар давомида бозорнинг 90 фоиздан ортиқ қисмини назорат қилган UzAuto Motors компаниясининг мавқеи заифлашишда давом этмоқда. Ҳисобот даврида миллий ишлаб чиқарувчининг бозордаги улуши 82,4 фоиздан 79,3 фоизгача тушди. Бу рақамлар шунчаки статистика эмас, балки истеъмолчи кайфиятининг тубдан ўзгарганини ифодалайди.

Айниқса, Chevrolet брендининг қиммат сегменти — Malibu, Captiva, Equinox ва Traverse каби моделларига талабнинг кескин камайгани эътиборга молик. Истеъмолчилар ушбу нарх тоифасида кўпроқ замонавий технологик ечимларга эга бўлган гибрид ёки тўлиқ электр юритгичли автомобилларни афзал кўришмоқда. Шу билан бирга, Tracker ва Onix моделлари сотувида ўсиш сақланиб қолган бўлса-да, бу умумий пасайиш тенденциясини тўхтатиб қола олмайди.

Фактчекинг: Рақамлар ва манбалар таҳлили

Вазиятни холис баҳолаш учун тақдим этилган маълумотларни фактчекинг фильтридан ўтказамиз:

• Даъво: Электромобиллар сегментида кескин ўсиш кузатилган, Yuan Up савдоси 6 баробарга ошган.

• Манба: "Ўзавтосаноат" расмий ҳисоботлари ва BYD Uzbekistan Factory маълумотлари.

• Таҳлил: BYD компаниясининг Ўзбекистондаги расмий улуши 5,7 фоиздан 8 фоизга кўтарилган. Сотувлар ҳажми 2 862 донадан 4 621 донага етган. Yuan Up моделининг оммалашишига унинг ҳамёнбоп нархи ва шаҳар шароити учун қулай кроссовер форматида экани сабаб бўлмоқда.

• Хулоса: Даъво асосли. Истеъмолчилар ёнилғи тежамкорлиги ва солиқ имтиёзлари сабабли электромобилларга ўтмоқда.

ADM Jizzakh ва Kia Sonet: Вилоят иқтисодиётидаги янги драйвер

Жиззах вилоятида жойлашган ADM Jizzakh заводи учун 2026 йилнинг боши муваффақиятли келди. Kia, Chery ва Haval брендларини бирлаштирган ушбу корхонанинг бозордаги улуши 12,5 фоизга етди. Айниқса, Kia Sonet модели Chevrolet бўлмаган автомобиллар ичида энг кўп сотиладиган моделга айланди.

Бу ҳолат Жиззах вилоятининг нафақат саноат хаби, балки мамлакат автомобил бозорини шакллантирувчи асосий нуқталардан бирига айланганини кўрсатади. Маҳаллий ишлаб чиқаришнинг кенгайиши ва дилерлик тармоқларининг ривожланиши натижасида 7 202 дона автомобил айнан ушбу завод томонидан бозорга чиқарилди.

Нима учун талаб ўзгарди? Эксперт фикри ва контекст

Автомобил бозори таҳлилчилари талабнинг трансформациясини учта асосий омил билан изоҳлашади:

1. Инфратузилма ва қувватлантириш шохобчалари: Ўзбекистон бўйлаб, хусусан магистрал йўлларда электромобилларни қувватлантириш станцияларининг кўпайиши "масофа қўрқуви"ни бартараф этди.

2. Нарх ва сифат мутаносиблиги: Анъанавий Cobalt ёки Damas моделларининг техник жиҳатдан маънавий эскиргани фонида, хитой бренди остидаги электромобиллар таклиф қилаётган футуристик дизайн ва интеллектуал тизимлар ёш авлод харидорларини кўпроқ жалб қилмоқда.

3. Эксплуатация харажатлари: Бензин нархининг ўзгарувчанлиги шароитида электр энергиясидан фойдаланиш иқтисодий жиҳатдан фойдалироқ бўлиб қолмоқда.

Мантиқий хулоса ва истиқболлар

Ўзбекистон автомобил бозори энди аввалгидек "ёпиқ макон" эмас. Истеъмолчиларда танлов имконияти пайдо бўлди ва улар бу имкониятдан фаол фойдаланишмоқда. Cobalt ва Damas сотувининг пасайиши — бу миллий автосаноат учун ҳавотирли сигнал эмас, балки бозорнинг соғломлашиши ва рақобат муҳити шаклланаётганининг белгисидир.

Келажакда UzAuto Motors ўз моделларини янгилаши ёки электромобиллар ишлаб чиқаришни жадаллаштириши керак бўлади. Акс ҳолда, BYD ва ADM Jizzakh каби тезкор мослашувчан ўйинчилар бозорни тўлиқ эгаллаб олиши ҳеч гап эмас. Сизнингча, анъанавий автомобиллар электромобиллар билан рақобатда қанча вақт бардош бера олади? Бу борада сизнинг танловингиз қайси: синовдан ўтган Cobalt ёки инновацион Yuan Up?

2026 йилги Жаҳон чемпионати йўлланмасини нақд қилган Ўзбекистон миллий терма жамоаси Тошкентда ўтган FIFA Series халқаро турнирида Венесуэла устидан зафар қучиб, бош совринни қўлга киритди. "Бунёдкор" стадионида кечган ҳал қилувчи баҳснинг асосий вақтида ҳисоб очилмаган бўлса-да, пенальтилар сериясида мезбонлар 5:4 ҳисобида устун келди. Бироқ спортдаги муваффақият фонида соҳа экспертлари ва профессионал журналистлар Ўзбекистон футбол ассоциацияси (ЎФА) томонидан ташкил этилган аккредитация жараёни ҳамда ОАВ вакиллари учун яратилган шароитларни кескин танқид остига олмоқда. Бугунги кунда терма жамоа атрофидаги юқори қизиқиш профессионал ёндашув ва халқаро стандартларга мос инфратузилма талаб қилаётгани кун тартибидаги асосий масалага айланди.

FIFA Series мусобақаси доирасидаги Ўзбекистон ва Венесуэла ўртасидаги учрашув 29 225 нафар томошабин қаршисида ўтди. Фабио Каннаваро шогирдлари ўйинда ташаббусга эга бўлишига қарамай, дарвозаларга гол урилмади. Пенальтилар сериясида дарвозабон Абдувоҳид Неъматовнинг маҳорати ва футболчиларнинг совуққонлиги ғалабани таъминлади. Аммо турнирнинг ташкилий қисми, хусусан, медиа трибуна ва матбуот хизмати ишида жиддий тизимли муаммолар юзага чиқди. Профессионал журналистларнинг таъкидлашича, аккредитация бериш жараёнида саралашнинг йўқлиги натижасида футболдан йироқ шахслар ва блогерларнинг кўпайиши миллий терма жамоа аъзолари ва хорижлик меҳмонлар учун ноқулайликлар туғдирган.

Маҳаллий ОАВ вакили Абдулвосит Бектемировнинг таҳлилига кўра, Ўзбекистондаги футбол медиаси ҳозирда сифат эмас, сон ортидан қувиш босқичига ўтиб қолган. УЕФА каби халқаро ташкилотлар аккредитация сўровларини ҳафталаб текшириб, фақат профессионал фаолият юритувчи шахсларга рухсат берса, ЎФА тизимида бу жараён шаффоф ва қатъий мезонларга асосланмагани кўринмоқда. Бунинг оқибатида миллий терма жамоанинг тажрибали ҳимоячиси Рустам Ашурматовдан ўзини таништиришни сўраш ёки асосий таркиб ўйинчиси Одилжон Ҳамробековнинг исмини адаштириб айтиш каби ҳолатлар кузатилди. Бундай "профессионал хатолар" нафақат футболчиларнинг журналистларга бўлган ҳурматини туширади, балки мамлакатнинг халқаро майдондаги имижига ҳам салбий таъсир кўрсатади.

Техник таъминот масаласи эса алоҳида мавзу. "Бунёдкор" стадионида интернет (wi-fi) алоқасининг барқарор эмаслиги ҳатто хориждан келган журналистларнинг ҳайратига сабаб бўлди. Таққослаш учун, қўшни Қирғизистоннинг 1941 йилда қурилган "Долон Омурзаков" стадионида медиа вакиллари учун яратилган рақамли имкониятлар замонавий "Бунёдкор" стадионидагидан юқорироқ экани айтилмоқда. Бу эса ЎФА инфратузилма ва коммуникациялар стратегиясини қайта кўриб чиқиши зарурлигини англатади. "Пахтакор" стадионида ўтган нейтрал ўйинларда матбуот анжуманларининг ташкил этилмагани ва "mixed zone" ҳудудларини топишдаги қийинчиликлар ташкилий бошқарувдаги бўшлиқларни яна бир бор тасдиқлади.

Халқаро тажриба шуни кўрсатадики, терма жамоа Жаҳон чемпионати каби йирик мусобақаларга чиққанда, фақат спортчилар эмас, балки бутун соҳа — ташкилотчилар, матбуот хизматлари ва журналистлар ҳам ўз савиясини ошириши шарт. FIFA Series турнири Ўзбекистон учун нафақат майдондаги синов, балки ташкилий имкониятларни намойиш этиш майдони бўлиши керак эди. Аммо ҳозирча натижалар майдонда ижобий бўлса-да, майдон ташқарисидаги тизим ислоҳотларга муҳтожлигича қолмоқда. ЎФА аккредитация мезонларини қаттиқлаштириши, стадионлардаги техник шароитларни халқаро стандартларга мослаштириши ва медиа вакиллари билан ишлашда тизимли ёндашувни жорий этиши лозим.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ўзбек футболининг янги даври бошланаётган бир пайтда, ташкилий маданиятнинг спорт натижаларидан ортда қолаётгани хавотирлидир. Ғалабалар завқи вақтинчалик, бироқ тизимли камчиликлар келажакдаги йирик турнирлар мезбонлиги учун тўсиқ бўлиши мумкин. Футбол жамоатчилиги ва мутасаддилар бу вазиятдан тўғри хулоса чиқарадими ёки "қовун"лар мавсуми давом этадими? Бу саволнинг жавоби яқин вақт ичида амалга ошириладиган ўзгаришларда намоён бўлади.

Жиззах шаҳрида «Ўрта шаҳарларни комплекс ривовижлантириш» лойиҳаси доирасида жами 40 километрдан ортиқ мазурдаги эскирган ичимлик суви тармоқлари

Эски тизимдан замонавий ечимлар сари

Жиззах шаҳрининг ичимлик суви тизими ўн йиллар давомида эксплуатация қилиниши натижасида техник жиҳатдан эскирган эди. Статистик маълумотларга кўра, эскирган қувурлардаги носозликлар сабабли етказиб берилаётган сувнинг муайян қисми истеъмолчига етиб бормасдан йўқотиларди. 27,4 км ва 12,5 км узунликдаги магистрал тармоқларнинг янгиланиши нафақат сув босимининг барқарорлигини таъминлайди, балки энергия тежамкорлигини ҳам оширади.

Бугунги кунга қадар 26,5 км масофадаги марказий тармоқлар тўлиқ янгиланди. Бу жараёнда халқаро стандартларга жавоб берадиган, коррозияга чидамли ва хизмат қилиш муддати узоқ бўлган замонавий қувурлардан фойдаланилмоқда. Лойиҳанинг муҳим жиҳати шундаки, у нафақат қурилиш, балки бошқарув тизимини ҳам рақамлаштиришни назарда тутади.

Халқаро ҳамкорлик ва инвестициявий асослар

Ушбу ислоҳотлар Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Жаҳон банки иштирокида «Ўрта шаҳарларни комплекс ривожлантириш» лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори (ПҚ-4067-сон) ҳамда соҳага оид бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ижроси доирасида амалга оширилмоқда. Жаҳон банкининг молиявий кўмаги ва Туркиянинг «Faysel» компаниясининг муҳандислик тажрибаси лойиҳанинг сифатли бажарилишига кафолат бўлмоқда.

Мутахассисларнинг фикрича, бу каби йирик лойиҳалар маҳаллий бошқарув тизимига хорижий технологияларни олиб кириш билан бир қаторда, шаҳарнинг инвестициявий жозибадорлигини ҳам оширади. Ичимлик суви ва канализация тизими ривожланган ҳудудда тадбиркорлик субъектлари, айниқса, хизмат кўрсатиш соҳаси ва саноат корхоналари фаолияти учун қулай муҳит юзага келади.

Ижтимоий ва иқтисодий самарадорлик таҳлили

Лойиҳа якунлангач, кутилаётган натижаларни бир нечта йўналишда таҳлил қилиш мумкин:

1. Санитария-эпидемиологик ҳолат: Тоза ичимлик суви таъминоти аҳоли ўртасида юқумли касалликларнинг олдини олишда бош омил ҳисобланади. 150 минг аҳоли учун бу — саломатлик кафолати демакдир.

2. Техник йўқотишларни камайтириш: Эски қувурлардаги сув сизиб чиқиши кўрсаткичи тизимдаги умумий сув ҳажмининг 30-40 фоизигача етиши мумкин эди. Янги тармоқлар бу рақамни минимал даражага туширади.

3. Ресурс тежамкорлиги: Сув йўқотишларининг камайиши насос станцияларининг ортиқча юкламасиз ишлашига ва натижада электр энергияси сарфининг қисқаришига олиб келади.

Шунингдек, "Ўзсувтаъминот" АЖ маълумотларига кўра, соҳани модернизация қилишда СКАДА (SCADA) каби масофавий бошқариш тизимларининг жорий этилиши авариявий ҳолатларни тезкор аниқлаш ва бартараф этиш имконини беради.

Лойиҳанинг босқичма-босқич давомийлиги

Қурилиш-монтаж ишлари қатъий белгиланган жадвал асосида олиб борилмоқда. Марказий тармоқларнинг қолган қисмини ётқизиш ва уларни мавжуд тизимга интеграция қилиш ишлари жадал давом этмоқда. Бунда шаҳар архитектураси ва аҳолига ноқулайлик туғдирмаслик мақсадида замонавий муҳандислик ечимлари қўлланилмоқда.

Бу каби тизимли ишлар нафақат Жиззах шаҳрида, балки республиканинг бошқа ҳудудларида ҳам кузатилмоқда. Бироқ, Жиззахдаги лойиҳа ўзининг кўлами ва хорижий пудратчиларнинг иштироки билан алоҳида аҳамиятга эга. Бу шаҳарнинг истиқболдаги ижтимоий-иқтисодий ўсиши учун мустаҳкам пойдевор бўлиб хизмат қилади.

Хулоса ва мулоҳаза

Инфратузилмани янгилаш — бу фақат техник жараён эмас, балки аҳоли фаровонлигига йўналтирилган стратегик қадамдир. Жиззах шаҳридаги сув тармоқларининг янгиланиши тизимдаги сурункали муаммоларга чек қўйиши кутилмоқда. Бироқ, янги тизимни асраб-авайлаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш маданиятини шакллантириш ҳам истеъмолчиларнинг, ҳам мутасаддиларнинг масъулияти бўлиб қолаверади. Сизнингча, ҳудудингиздаги коммунал хизматлар сифатини оширишда яна қайси жиҳатларга эътибор қаратиш лозим?

2026 йилги Наврўз байрами Ўзбекистонда нафақат табиат янгиланиши, балки давлат сиёсатининг марказида турган «Инсон қадри учун» тамойилининг амалий ифодаси сифатида нишонланмоқда. Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2026 йил 6 мартдаги қарорига мувофиқ, жорий йилги тантаналар «Наврўзни улуғлаш – инсонни улуғлашдир!» деган бош ғоя остида ўтказилди. Бу йилги байрамнинг ўзига хос жиҳати унинг муқаддас Рамазон ҳайити билан бир вақтга тўғри келганида бўлиб, бу жамиятдаги маънавий бирдамлик ва бағрикенглик муҳитини янада мустаҳкамлади. Ўзбекистон халқаро исломшунослик академиясида ташкил этилган байрам сайли мазкур ғоявий концепциянинг илмий ва таълим соҳасидаги инъикосига айланди.

Наврўзнинг ижтимоий ва сиёсий аҳамияти шундаки, у глобал беқарорлик шароитида халқларни бирлаштирувчи юмшоқ куч (soft power) вазифасини ўтамоқда. БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 21 мартнинг «Халқаро Наврўз куни» деб эълон қилиниши ва ЮНЕСКОнинг Инсоният номоддий маданий мероси рўйхатига киритилиши ушбу айёмнинг умумбашарий қадриятини тасдиқлайди. Ўзбекистон ички сиёсатида эса Наврўз демократик ислоҳотларнинг маънавий таянчи сифатида кўрилмоқда. Мамлакатдаги турли миллат ва элат вакилларининг бир жойда жам бўлиши, миллий анъаналарнинг замонавий спорт мусобақалари ва илмий ютуқлар билан уйғунлашуви жамиятнинг ижтимоий жипслигини таъминлайди.

Ўзбекистон халқаро исломшунослик академиясида ўтказилган тадбирда соҳа экспертлари ва раҳбарият Наврўзнинг ислом маданияти ва минтақавий анъаналар билан боғлиқлигига алоҳида тўхталди. Академия ректори Музаффар Камилов ва Дин ишлари бўйича қўмита вакиллари иштирокидаги мулоқотларда байрамнинг тинчликпарварлик моҳияти таҳлил қилинди. Хусусан, талабалар ўртасида ташкил этилган миллий ўйинлар (кураш, арқон тортиш) ва спорт мусобақалари (футбол, волейбол) ёш авлод ўртасида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш билан бирга, жамоавий ҳамжиҳатликни шакллантиришга хизмат қилади. Тошкент давлат шарқшунослик университети ва бошқа турдош олийгоҳлар билан ҳамкорликдаги беллашувлар эса таълим муассасалараро корпоратив алоқаларни кучайтиришнинг самарали воситаси бўлди.

Иқтисодий ва маданий нуқтаи назардан қараганда, байрам доирасидаги китоб ярмаркалари ва ҳунармандчилик кўргазмалари миллий иқтисодиётнинг маданий сегментини қўллаб-қувватлашга хизмат қилади. «Ош чемптионати» ва баҳорий таомлар намойиши нафақат гастрономик меросни сақлаш, балки туризм салоҳиятини оширишда ҳам муҳим роль ўйнайди. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бундай форматдаги оммавий тадбирлар аҳолининг ижтимоий кайфиятини яхшилаш билан бир қаторда, миллий ўзликни англаш жараёнини тезлаштиради. Энг муҳими, соҳа ходимларига топширилган ташаккурномалар меҳнатни рағбатлантиришнинг маънавий омили сифатида давлатнинг ўз фуқаросига бўлган эътиборини ифодалайди.

Хулоса қилиб айтганда, Наврўз Ўзбекистон учун шунчаки тақвим байрами эмас, балки инсон қадрини юксалтиришга қаратилган стратегик мақсадларнинг маданий пойдеворидир. Академик муҳитда бундай тадбирларнинг ўтказилиши илм ва қадриятлар уйғунлигини таъминлайди. Бугунги глобаллашув даврида миллий анъаналарни сақлаб қолиш ва уларни инсонпарварлик ғоялари билан бойитиш ҳар бир жамият олдида турган муҳим вазифадир. Сизнингча, замонавий дунёда Наврўз каби қадимий байрамлар халқлараро тотувликни таъминлашда яна қандай янги вазифаларни бажариши мумкин?

Жиззах вилоятининг "Aydarko‘l Resort" мажмуасида 2026 йил 25 март куни бўлиб ўтган Иккинчи минтақалараро форум Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги иқтисодий муносабатларнинг локал даражадаги янги босқичини белгилаб берди. Тадбир якунида имзоланган салмоқли ҳужжатлар пакети ва ташкил этилган B2B мулоқотлар икки давлат ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажмини яқин йилларда 1 миллиард долларга етказиш стратегиясининг муҳим бўғини ҳисобланади. Делегацияларга Ўзбекистон Бош вазири ўринбосари Жамшид Хўжаев ҳамда Тожикистон Бош вазири ўринбосари Ҳаким Холиқзода бошчилик қилгани тадбирнинг сиёсий ва иқтисодий мақоми нақадар юқори эканини тасдиқлади. Жиззах, Сурхондарё, Сўғд ва Хатлон вилоятлари ҳокимларининг бевосита иштироки эса ҳамкорликнинг марказий ҳукумат назоратидан ҳудудий ижро даражасига кўчганини англатади.

Мазкур форумнинг иқтисодий аҳамияти шундаки, у анъанавий дипломатик учрашув доирасидан чиқиб, аниқ инвестициявий лойиҳаларга асосланган платформага айланди. Икки давлат ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик бўйича Ҳукуматлараро комиссия маълумотларига кўра, сўнгги йилларда ўзаро савдо айланмаси барқарор ўсиш суръатларини намойиш этмоқда. Жиззахдаги тадбирда ташкил этилган махсус павильонлар ҳудудларнинг саноат салоҳиятини намойиш этиш билан бирга, ишлаб чиқариш занжирини яратиш (co-production) имкониятларини ҳам очиб берди. Хусусан, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, тўқимачилик ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш соҳаларида Сўғд ва Жиззах вилоятлари ўртасидаги технологик интеграция икки томон учун ҳам юқори қўшимча қиймат яратиш имконини беради.

Минтақалараро ҳамкорликнинг ҳуқуқий асослари "Ўзбекистон Республикаси билан Тожикистон Республикаси ўртасида иттифоқчилик муносабатлари тўғрисидаги Шартнома" ва икки давлат раҳбарларининг олий даражадаги келишувларига таянади. Форум доирасида Сурхондарё ва Хатлон вилоятлари ўртасидаги чегараолди савдо зоналарини ривожлантириш масалаларининг муҳокама қилиниши логистик харажатларни камайтиришга хизмат қилади. Экспертларнинг таъкидлашича, транспорт йўлакларини диверсификация қилиш ва божхона тўсиқларини босқичма-босқич камайтириш минтақавий иқтисодиётнинг ташқи шокларга чидамлилигини оширади. "Aydarko‘l Resort"даги учрашувлар давомида эришилган келишувлар нафақат йирик корхоналар, балки кичик ва ўрта бизнес вакиллари учун ҳам бозорга чиқиш имкониятини кенгайтирди.

Таҳлилий нуқтаи назардан қараганда, бундай форматдаги мулоқотлар "Марказий Осиё бешлиги" доирасидаги иқтисодий интеграциянинг кичик моделидир. Икки томонлама инвестициявий лойиҳаларнинг амалга оширилиши янги иш ўринлари яратилиши ва аҳоли даромадларининг ошишига бевосита таъсир кўрсатади. Масалан, Тожикистоннинг саноат ва янги технологиялар вазирлиги ҳамда Ўзбекистоннинг тегишли идоралари ўртасидаги саноат кооперацияси бўйича "Йўл харитаси"нинг ижроси форумда имзоланган ҳужжатлар билан янада мустаҳкамланди. Бу жараёнда рақамли технологиялар ва "яшил" энергия соҳасидаги тажриба алмашинуви ҳам кун тартибидан ўрин олган.

Хулоса қилиб айтганда, Жиззах форуми Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги стратегик шериклик шунчаки декларатив характерга эга эмаслигини, балки аниқ иқтисодий кўрсаткичларга йўналтирилганини кўрсатди. Ҳудудлараро алоқаларнинг фаоллашуви икки қўшни халқнинг фаровонлигини оширишда муҳим локомотив вазифасини ўтайди. Сизнингча, маҳаллий тадбиркорлар қўшни давлат бозорига чиқишда мавжуд имкониятлардан қай даражада самарали фойдаланишмоқда ва бу борада яна қандай тўсиқларни бартараф этиш лозим?

Ер қаъри ресурсларидан фойдаланишда қонунийликни таъминлаш Ўзбекистон иқтисодий хавфсизлигининг ажралмас қисми ҳисобланади. Бироқ, яқинда Жиноят ишлари бўйича Хонқа туман суди томонидан кўриб чиқилган иш геология-қидирув ниқоби остида амалга оширилган йирик миқдордаги ноқонуний фаолиятни фош этди.

Мазкур жиноятнинг фош этилишида Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекциясининг замонавий технологик ёндашуви ҳал қилувчи роль ўйнади. Хусусан, мутахассислар "Stonex 900" русумли электрон тахеометр ва "AutoCAD Geoniks" дастурий таъминоти ёрдамида ер қаърининг ҳолатини ўлчаш орқали қидирув ишлари амалда қазиб олишга айланиб кетганини математик аниқликда исботладилар. Бу Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Соҳани рақамлаштириш ва коррупциявий омилларни бартараф этиш тўғрисида"ги тегишли қарорлари ижросининг амалий натижасидир. Илгари ер қаъридан ноқонуний фойдаланиш ҳажмини аниқлаш мураккаб жараён бўлган бўлса, бугунги кунда геодезик асбоблар ва маркшейдерлик ўлчовлари ҳар бир метр куб йўқотишни ҳужжатлаштириш имконини бермоқда.

Ўзбекистон Республикасининг "Ер қаъри тўғрисида"ги Қонунининг 31-моддасига мувофиқ, ер қаъридан фойдаланувчилар лицензия талабларига қатъий риоя этишлари ва фойдали қазилмаларни оқилона қазиб олишлари шарт. Хонқадаги ҳолатда эса корхона геология-қидирув ишлари бўйича Давлат захира комиссиясига ҳисобот тақдим этмасдан, тўғридан-тўғри тижорат мақсадларида қазишга ўтган. Бу Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми "а" банди (жуда кўп миқдорда ўзлаштириш) ва 190-моддаси 5-қисми (фаолият билан лицензиясиз шуғулланиш) бўйича жиноий жавобгарликни келтириб чиқарди. Суд жараёнида айбланувчи етказилган зарарнинг 680 миллион сўмини ихтиёрий қоплагани жазони енгиллаштирувчи ҳолат бўлса-да, бундай схемаларнинг мавжудлиги соҳада шаффофликни янада ошириш зарурлигини кўрсатади.

Экспертларнинг фикрича, бу каби ноқонуний ҳолатлар нафақат давлат бюджетига зарар етказади, балки табиий мувозанатнинг бузилишига ҳам сабаб бўлади. Режасиз ва назоратсиз қазиб олиш ер ости сувлари оқимининг ўзгаришига ва атроф-муҳитнинг деградациясига олиб келиши мумкин. Шу сабабли, ваколатли органлар томонидан мониторинг тизимининг масофавий зондлаш ва дронлар ёрдамида кучайтирилиши яширин қазиб олувчилар учун "тартибга солиш майдони"ни торайтирмоқда. Хонқа туманидаги суд ҳукми бошқа ер қаъридан фойдаланувчилар учун ҳам жиддий огоҳлантириш бўлиши лозим: лицензия — бу имтиёз эмас, балки қатъий мажбуриятдир.

Хулоса қилиб айтганда, давлатнинг минерал-хомашё базасини асраб-авайлаш фақатгина назорат органларининг вазифаси эмас. Бу жараёнда тадбиркорларнинг ҳуқуқий маданияти ва жамоатчилик назорати ҳам муҳим аҳамият касб этади. Хонқадаги воқеа тизимли ислоҳотларнинг самарасини кўрсатди, бироқ соҳада қонунийликни тўлиқ таъминлаш учун лицензиялаш жараёнидан тортиб, қазиб олинган маҳсулотнинг сотилишигача бўлган занжирни тўлиқ рақамлаштириш зарур. Сизнингча, маҳаллий аҳоли ва жамоатчилик ўз ҳудудидаги ер қаъри ресурсларини талон-торож қилинишидан ҳимоя қилишда етарлича фаолми?

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги «Очиқ бюджет» портали орқали «Ташаббусли бюджет» жараёнининг 2026 йилги 1-мавсуми ғолибларини эълон қилди. Республика бўйича жами 10 миллиондан ортиқ овоз тўпланган ушбу мавсумда Жиззах вилоятидан 74 та лойиҳа ғолиб деб топилди ва уларнинг ижроси учун 102,4 миллиард сўм маблағ йўналтирилиши белгиланди. Бироқ вилоятдаги маҳаллаларнинг қаноатланиш даражаси бор-йўғи 23 фоизни ташкил этгани жараённинг самарадорлиги ва аҳоли қамрови бўйича қатор саволларни юзага чиқармоқда.

Статистик манзара: Жиззах вилоятининг кўрсаткичлари

Жиззах вилояти бўйича тақдим этилган расмий маълумотларга кўра, жорий мавсумда фуқаролар томонидан 1 031 та лойиҳа илгари сурилган. Улардан 881 таси (85,4 фоизи) ишчи гуруҳ саралашидан ўтиб, овоз бериш босқичига йўл олган бўлса, 150 та лойиҳа турли сабабларга кўра рад этилган.

Вилоят бўйича жами тўпланган овозлар сони 424 мингтани ташкил этди. Ғолиб бўлган 74 та лойиҳа умумий овозларнинг қарийб 72 фоизини (307,4 мингта овоз) ўз ичига олган. Бу рақамлар овозларнинг маълум бир йирик лойиҳалар атрофида концентратлашиб қолганини кўрсатади.

Фактчекинг: Рақамлар ва реаллик ўртасидаги мувофиқлик

Жараён шаффофлигини таъминлаш мақсадида тизимдаги асосий маълумотларни текшириб кўрамиз:

• Даъво: Жиззах вилоятида аҳолининг лойиҳалардан қаноатланиш даражаси юқори.

• Манба: «Очиқ бюджет» порталининг расмий статистика бўлими.

• Текширув: Вилоятдаги жами 279 та маҳалладан фақат 63 таси (22,5 фоиз) ғолиб лойиҳага эга бўлган. «Маҳаллалар қаноатланиши» индекси расман 23 фоиз деб кўрсатилган.

• Хулоса: Рақамлар реал қаноатланиш даражаси паст эканини тасдиқлайди. Вилоятдаги ҳар тўртта маҳалладан фақат биттаси ўз муаммосини ушбу механизм орқали ҳал этиш имконига эга бўлган.

Шунингдек, овозлар сони бўйича кескин диспропорция кузатилади. Энг юқори овоз тўплаган лойиҳа 9 691 та овоз олган бўлса, айрим ғолиб лойиҳалар 450 та овоз билан ҳам рўйхатга кирган. Бу лойиҳанинг тури ва маҳалла аҳолиси сонига боғлиқ бўлса-да, рақобат муҳити турли туманларда турлича шаклланганини кўрсатади.

Туманлар кесимида таҳлил: Ким етакчи?

Вилоят бўйича ғолиб лойиҳалар сони туманлар кесимида қуйидагича тақсимланди:

Энг юқори кўрсаткич Шароф Рашидов туманида кузатилган бўлса, энг паст кўрсаткич Зафаробод туманига тўғри келмоқда. Бу ҳолат ҳудудлардаги демографик вазият ва аҳолининг мобиллашув даражаси билан изоҳланиши мумкин.

Шериклик лойиҳалари: Жиззахдаги «пассив» нуқта

2026 йилги мавсумнинг янгилиги бўлган «Шериклик лойиҳалари» бўйича Жиззах вилоятидан 19 та ариза келиб тушган эди. Бироқ якуний натижаларга кўра, вилоятда бирорта ҳам шериклик лойиҳаси ғолиб деб топилмаган (0 та).

Бунинг сабаби сифатида фуқароларнинг маблағларни транзит ҳисобрақамларига ўтказишдаги сусткашлиги ёки янги тизимнинг ишлаш механизмини етарлича тушунмаганини кўрсатиш мумкин. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 7 июндаги 354-сон қарори билан тасдиқланган низомга кўра, шериклик лойиҳаларида жамоатчилик назорати ва молиявий иштирок муҳим ҳисобланади. Жиззахдаги бу натижа маҳаллий ижро ҳокимияти ва жамоатчилик ўртасида мазкур йўналишда тарғибот ишлари етарли эмаслигини англатади.

Эксперт фикри ва қонунчилик асослари

Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, «Ташаббусли бюджет» механизми маҳаллий бюджет харажатларини шакллантиришда фуқаролар иштирокини таъминловчи энг самарали воситадир. Бироқ, 102,4 миллиард сўмлик маблағнинг 74 та лойиҳага тақсимланиши вилоятдаги мавжуд муаммоларнинг (йўл, ичимлик суви, мактаб ва боғча таъмири) фақат кичик бир қисмини қоплайди.

Ўзбекистон Республикасининг «Бюджет кодекси» ва тегишли меъёрий ҳужжатларига кўра, туман (шаҳар) бюджетлари қўшимча манбаларининг камида 30 фоизи жамоатчилик фикри асосида шакллантирилган тадбирларни молиялаштиришга йўналтирилиши шарт. Жиззах вилоятида ажратилган 110,3 миллиард сўмлик лимитдан 102,4 миллиард сўмининг ўзлаштирилиши (92,8 фоиз) молиявий ресурсдан фойдаланиш самарадорлиги юқори эканини кўрсатади, аммо қолган маблағларнинг тақдири очиқ қолмоқда.

Хулоса ва мулоҳаза

«Ташаббусли бюджет» — бу нафақат асфальт ёки сув қувури, балки фуқаролик жамиятининг шаклланиш жараёнидир. Жиззах вилоятидаги 23 фоизлик маҳалла қаноатланиши кўрсаткичи тизимни янада такомиллаштириш, лойиҳалар сонини кўпайтириш ва овоз бериш механизмини адолатлироқ қилиш кераклигини кўрсатмоқда.

Сизнинг маҳаллангиз ушбу рўйхатда борми? Агар йўқ бўлса, кейинги мавсумда овоз тўплаш учун қандай стратегия қўллашни режалаштиргансиз?

Ҳакимжон Фозилов

Жиззах шаҳридаги «Ёшлар» шаҳарчаси 21 март куни вилоятнинг асосий маданий ва ижтимоий марказига айланди. Наврўз умумхалқ байрами муносабати билан ташкил этилган сайилларда вилоят ҳокими Улуғбек Мустафоев иштирок этиб, аҳоли ва ОАВ вакиллари билан мулоқот қилди. Ушбу тадбир нафақат анъанавий байрам, балки ҳудуддаги бунёдкорлик ишлари ва ижтимоий кайфиятнинг ўзига хос кўрсаткичи сифатида таҳлил қилинмоқда.

Бу йилги Наврўз шодиёналари Жиззах вилоятида янгича мазмун касб этмоқда. «Ёшлар» шаҳарчасидаги халқ сайиллари жамиятнинг турли қатламлари — нуронийлардан тортиб ёш авлод вакилларигача бир майдонда жамлагани билан аҳамиятлидир. Вилоят раҳбариятининг ОАВ ва блогерлар билан очиқ мулоқотга киришиши эса давлат органлари ва жамият ўртасидаги «тикланаётган кўприк» стратегиясининг амалий ифодаси сифатида кўрилмоқда.

Мулоқотлар давомида асосий урғу вилоятда амалга оширилаётган инфратузилмавий лойиҳаларга қаратилди. Жиззах вилояти ҳокимлиги матбуот хизмати маълумотларига кўра, жорий йилнинг биринчи чорагида ҳудудда аҳоли турмуш даражасини оширишга қаратилган бир қатор йирик лойиҳалар якунига етказилди. Бу эса байрам кайфиятининг иқтисодий асослари мавжудлигидан далолат беради.

Мутахассисларнинг фикрича, бу каби оммавий сайиллар маҳаллий туризм ва хизмат кўрсатиш соҳаси ривожига ижобий таъсир кўрсатади. Экспертларнинг таъкидлашича, байрам кунларидаги истеъмол фаоллиги ички савдо айланмасини ўртача 15-20 фоизга ошириши мумкин. Жиззахда ташкил этилган кўргазмалар ва миллий таомлар фестивали маҳаллий ҳунармандлар учун ўз маҳсулотларини кенг оммага тақдим этиш имкониятини берди.

Жиззахдаги байрам тадбирларида миллий қадриятларнинг замонавий урбанистик муҳит («Ёшлар» шаҳарчаси) билан уйғунлиги кузатилмоқда. Бу стратегия ёшларда миллий ўзликни англаш туйғусини кучайтиришга хизмат қилади.

Байрам давомида вилоят ҳокими У. Мустафоев томонидан тилга олинган бунёдкорлик ишлари фақат шаҳар маркази билан чекланиб қолмай, чекка туманларни ҳам қамраб олган. Бу «Обод қишлоқ» ва «Обод маҳалла» дастурлари доирасидаги тизимли ислоҳотларнинг узвий давомидир.

Наврўз сайиллари Жиззах вилояти мисолида жамиятнинг ижтимоий жипслигини ва эртанги кунга бўлган ишончини намойиш этмоқда. Расмийлар ва жамоатчилик фаоллари ўртасидаги суҳбатлар эса очиқлик сиёсатининг ажралмас қисмига айланди. Бироқ, байрамдан кейинги асосий вазифа — ушбу кўтаринки руҳни йил давомида сақлаб қолиш ва белгиланган иқтисодий кўрсаткичларга эришишдир.

Сизнингча, Жиззах вилоятининг ижтимоий-иқтисодий ривожланишида бу каби оммавий тадбирлар ва раҳбариятнинг очиқ мулоқоти қанчалик муҳим рол ўйнайди?

2026 йилнинг март ойи Ўзбекистоннинг замонавий тарихида стратегик муҳим давр сифатида муҳрланмоқда. Тошкентда Ислом цивилизацияси марказининг ишга туширилиши ва 19 март куни Самарқандда Имом Бухорий ёдгорлик мажмуасининг очилиши мамлакатнинг халқаро маданий-гуманитар майдондаги мавқеини тубдан ўзгартирувчи воқеалардир. Расмий маълумотларга кўра, ушбу лойиҳалар нафақат маънавий меросни тиклаш, балки ички ва ташқи туризмни ривожлантириш орқали ҳудудлар, жумладан Жиззах вилояти каби Самарқандга қўшни вилоятлар иқтисодиётига ҳам билвосита таъсир кўрсатади.

Меъморий маҳобат ва халқаро эътироф

Тошкентдаги Ислом цивилизацияси маркази ўзининг техник кўрсаткичлари билан дунё миқёсидаги ноёб иншоотлар қаторидан жой олди. Марказ 10 гектар майдонда барпо этилган бўлиб, бинонинг умумий майдони 42 минг квадрат метрдан зиёдни ташкил этади. Баландлиги 65 метрлик гумбаз ва ундаги Тошкент тунги осмони харитасининг Сваровский тошлари ёрдамида акс эттирилиши санъат ва муҳандисликнинг юқори даражадаги уйғунлигидир.

Халқаро экспертлар ҳамжамияти аллақачон мазкур мажмуага юқори баҳо бермоқда. Хусусан:

• Smithsonian Magazine (АҚШ) нашри марказни 2026 йилда дунёда энг катта қизиқиш билан кутилаётган 10 та музей рўйхатига киритган.

• BBC Travel ва Condé Nast Traveler нашрлари мажмуани глобал сайёҳлик йўналишлари сифатида эътироф этган.

• Марказ Франциянинг нуфузли Авиценна мукофотига сазовор бўлган.

Бундай эътироф Ўзбекистоннинг "юмшоқ куч" (soft power) сиёсати доирасида ўз маданий брендини жаҳонга сотиш имкониятини кенгайтиради.

Имом Бухорий мажмуаси: Самарқанд ва қўшни ҳудудлар учун иқтисодий истиқбол

19 март куни Паяриқ туманида очиладиган Имом Бухорий ёдгорлик мажмуаси янгиланган қиёфада зиёрат туризмининг глобал марказига айланиши кутилмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, ушбу зиёратгоҳ йилига миллионлаб хорижий туристларни қабул қилиш қувватига эга.

Бу Жиззах вилояти каби чегарадош ҳудудлар учун ҳам янги иқтисодий имкониятларни очади. Самарқандга ташриф буюрувчи сайёҳлар оқимининг ортиши транзит йўналишларда жойлашган Жиззахнинг хизмат кўрсатиш соҳаси, меҳмонхона бизнеси ва гастрономик туризмига ижобий таъсир кўрсатади. Вилоятда маҳаллалар инфратузилмасини яхшилаш учун ажратилган 100 миллион доллар ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш учун йўналтирилаётган маблағлар айнан шундай туристик оқимга хизмат кўрсатиш сифатини оширишга қаратилган.

Илмий мерос ва рақамли трансформация

Марказ ва мажмуалар фақатгина музей вазифасини бажармайди. Ислом цивилизацияси маркази кутубхонасида 45 мингга яқин адабиёт ва 350 мингта электрон манба жамланган. Бу ерда қўлланилаётган технологиялар замон талабларига тўла жавоб беради:

1. QR-код ва аудиогидлар: Экспонатлар ҳақидаги маълумотлар дастлаб 3 тилда, кейинчалик 8 тилда тақдим этилади.

2. Инклюзив муҳит: Кўзи ожизлар учун Брайл ёзувидаги адабиётлар ва махсус аудио тизимлар жорий этилган.

3. Илмий интеграция: АЙСЕСКО, ИРСИКА ва Оксфорд ислом тадқиқотлари маркази каби халқаро тузилмалар билан ҳамкорлик платформалари яратилган.

Ушбу илмий база Ўзбекистонни ислом оламида илм-фан ва маърифат маркази сифатидаги тарихий мақомини тиклашга хизмат қилади.

Ижтимоий капитал ва миллий ўзликни англаш

Давлат раҳбарининг таъкидлашича, бу мажмуалар "кечаги ҳаракат бугунга камлик қилиши" англашилган ҳолда барпо этилган. Мазкур лойиҳаларнинг ижтимоий аҳамияти қуйидагиларда намоён бўлади:

• Тарихий ҳақиқатни тиклаш: Жадид боболаримиз меросига бағишланган махсус бўлимлар ташкил этилиши миллий мустақиллик ғояларини мустаҳкамлайди.

• Маънавий тарбия: Келажак авлод учун аждодлар қолдирган 2 мингдан ортиқ нодир қўлёзма ва артефактлар (масалан, Усмон Мусҳафи, темурийлар даври асарлари) жонли тарих вазифасини ўтайди.

Жиззах ва Самарқанд вилоятлари мисолида кўрадиган бўлсак, бу каби йирик лойиҳалар аҳоли ўртасида миллий ғурурни юксалтириш билан бирга, янги иш ўринлари яратилишига ва ҳудудий ялпи маҳсулот ҳажмининг ўсишига замин яратади.

Ўзбекистонда Ислом цивилизацияси маркази ва Имом Бухорий мажмуасининг очилиши мамлакатнинг янги тараққиёт босқичига қадам қўйганидан далолатдир. Бу шунчаки меъморий лойиҳалар эмас, балки иқтисодий, илмий ва ижтимоий мақсадларни ўзида мужассам этган стратегик объектлардир. Уларнинг фаолияти Ўзбекистонни халқаро майдонда маърифий ислом ва юксак маданият ўчоғи сифатида яна бир бор намоён этади.

Сизнингча, мазкур марказларнинг фаолияти ёш авлоднинг дунёқарашини шакллантиришда қанчалик муҳим роль ўйнайди? Бундай маҳобатли лойиҳалар ҳудудларнинг иқтисодий қиёфасини ўзгартиришда асосий драйвер бўла оладими?

Жиззах вилоятида Наврўз байрами нафақат баҳорий тенгкунлик, балки ҳудудий иқтисодиётни жонлантирувчи ва ижтимоий капитални мустаҳкамловчи стратегик аҳамиятга эга воқелик сифатида намоён бўлмоқда. Давлат ва жамоат ташкилотлари, хусусан, вилоят ҳокимлиги ва "Оқила аёллар" ҳаракати маълумотларига кўра, жорий йилда байрам тадбирлари гастрономик туризмни ривожлантириш ва аҳолининг кам таъминланган қатламини ижтимоий ҳимоя қилишга қаратилган тизимли ёндашув асосида ташкил этилди. Бу галги тантаналар Қозон федерал университети Жиззах филиали талабаларининг тадқиқотларида қайд этилганидек, анъанавий кўпкари мусобақалари ва ноёб локал таомлар — ғилминди ва тандир гўшт атрофида бирлашган катта ижтимоий лойиҳага айланди.

Гастрономик бренд: Ғилминди ва тандир гўштнинг иқтисодий салоҳияти

Жиззах пазандачилиги, хусусан, Зомин ва Бахмалнинг тандир гўшти ҳамда Фориш ва Жиззах шаҳрининг ғилминди таоми бугунги кунда ҳудуднинг "визит карточкаси"га айланган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 16 августдаги ПҚ-5221-сонли қарорида ички туризмни ривожлантиришда ҳудудий гастрономиядан фойдаланиш устувор вазифа сифатида белгиланган.

Жиззахлик талабалар — А. Бакирова, Р. Бахметова ва Н. Рустамоваларнинг кузатишларига кўра, Наврўз дастурхонининг асосий элементи бўлган ғилминди — юпқа хамир ва сутли-унли қаймоқдан тайёрланадиган десерт сифатида нафақат маиший истеъмол, балки этник ресторанлар учун юқори даромад манбаи бўлиб хизмат қилмоқда. Шунингдек, арча шохлари билан димлаб пишириладиган тандир гўшт технологияси Жиззахни мамлакатнинг гастрономик харитасида етакчи ўринга олиб чиқди. Бу каби локал брендлар Наврўз кунларида вилоятга ташриф буюрувчи сайёҳлар оқимининг камида 20-30 фоизга ортишини таъминламоқда.

Кўпкари: Спортдан ижтимоий институтгача

Наврўз байрамининг ажралмас қисми бўлган кўпкари (улоқ) Жиззахда шунчаки спорт мусобақаси эмас, балки йирик ижтимоий-иқтисодий воқелик ҳисобланади. Ўзбекистон улоқ-кўпкари федерацияси маълумотларига кўра, бундай оммавий тадбирлар қишлоқ жойларида отчилик маданиятини тиклаш ва наслдор отлар етиштиришни рағбатлантиради.

Мусобақаларда тикиладиган совринлар — автомобиллар, йирик шохли моллар ва пул маблағлари — маҳаллий тадбиркорлар ва ҳомийлар томонидан шакллантирилади. Бу жараён ҳудудий кластерлар ва фермер хўжаликлари ўртасидаги ижтимоий масъулиятни кучайтиради. Чавандозларнинг (полвонларнинг) жамиятдаги мақоми ва уларга кўрсатиладиган ҳурмат, экспертларнинг фикрича, анъанавий қадриятлар ворисийлигини таъминловчи энг самарали механизмлардан биридир.

Ижтимоий ҳимоя ва хайрия: Тизимли ёндашув

Замонавий Наврўз концепциясида хайрия тадбирлари давлат дастурлари билан уйғунлашган. Жиззах вилояти ҳокимлиги ва "Мурувват" ташкилоти ҳамкорлигида ўтказилаётган ижтимоий акциялар — кам таъминланган оилалар фарзандлари учун хатна тўйлари, сумалак сайиллари ва байрам паловининг тарқатилиши — "Инсон қадри учун" тамойилининг амалий ифодасидир.

"Оқила аёллар" ҳаракатининг фаолияти эса маҳаллаларда байрам шукуҳини ижтимоий барқарорлик билан боғлашга хизмат қилмоқда. Бу каби ташаббуслар жамиятнинг турли қатламлари ўртасидаги ижтимоий масофани камайтиришга ва жамоавий бирдамликни мустаҳкамлашга ёрдам беради.

Жиззах вилоятида Наврўзнинг нишонланиши шуни кўрсатадики, миллий анъаналар замонавий иқтисодий ва ижтимоий талабларга муваффақиятли мослашмоқда. Ғилминди каби ноёб таомларнинг сақланиб қолиши ва кўпкарининг оммавийлашуви ҳудуднинг туристик жозибадорлигини оширмоқда. Бироқ, бу анъаналарни глобал миқёсда тарғиб қилиш учун маркетинг ва рақамли технологиялардан янада фаолроқ фойдаланиш талаб этилади.

Сизнингча, маҳаллий байрам анъаналарини замонавий туристик индустрияга тўлиқ интеграция қилиш учун нималарга эътибор бериш керак? Бунда қадриятларнинг асллигини (аутентиклигини) сақлаб қолиш имкони борми?

Жиззах вилоятида Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаментининг Пахтакор туман бўлими катта тезкор вакили, мактаб директори ва яна бир фуқаро иштирокида йирик миқдордаги фирибгарлик ҳолати фош этилди.

Жиноий схема: Интерактив доскалар ва сунъий нарх оширилиши

Давлат хавфсизлик хизмати берган расмий маълумотларга кўра, департамент ходими ва унинг шериклари Жиззах шаҳар мактабгача ва мактаб таълими бўлими учун 20 дона интерактив доска харид қилиш жараёнига ноқонуний аралашган. Текширувлар натижасида қуйидаги рақамлар маълум бўлди:

• Асл нарх: Бир дона интерактив досканинг бозордаги реал баҳоси 15,2 млн сўм.

• Сўралган нарх: Гумонланувчилар ҳар бир доскани 25 млн сўмдан расмийлаштиришни ваъда қилган.

• Фарқ: Ҳар бир доскадан 9,8 млн сўм, жами 20 та доскадан эса 196 млн сўм миқдорида бюджет маблағларини ортиқча сарфлаш режалаштирилган.

Тадбиркордан талаб қилинган 85 млн сўм маблағ айнан шу "хизмат" — яъни электрон дўкон орқали шартномада ғолибликни таъминлаш ва нархни баландроқ кўрсатиш эвазига сўралган "улуш" ҳисобланади.

Ҳуқуқий таҳлил: Ишончни суиистеъмол қилиш ва мансаб ваколати

Мазкур ҳолат Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси (Фирибгарлик) бўйича малакаланган. Гарчи гумонланувчилар орасида давлат органи ходими бўлса-да, ҳозирча тергов органи ҳаракатларни фирибгарлик сифатида баҳоламоқда. Бунинг сабаби, гумонланувчилар ўз хизмат ваколатига кирмайдиган ишни (тендерда ғолиб қилиш ёки нархни белгилаш) ваъда қилиб, ўзганинг мулкини қўлга киритишга уринганида бўлиши мумкин.

Бироқ, Ўзбекистон Республикасининг "Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида"ги қонунига кўра, давлат органи ходимларининг бундай ҳаракатлари тизимли коррупция хавфини юзага келтиради. Иқтисодий жиноятларга қарши курашиши лозим бўлган шахснинг ўзи иқтисодий жиноятга қўл уриши жамиятда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга нисбатан ишонч пасайишига олиб келади.

Давлат харидларидаги шаффофлик муаммоси

Transparency International халқаро ташкилотининг ҳисоботларида таъкидланишича, давлат харидлари соҳаси коррупция учун энг заиф нуқталардан бири бўлиб қолмоқда. Ўзбекистон Республикасининг "Давлат харидлари тўғрисида"ги қонунида барча жараёнлар рақобат асосида ва очиқ ўтиши белгиланган бўлса-да, маҳаллий даражадаги "тилли бириктириш" (collusion) ҳолатлари ҳамон учраб турибди.

Жиззахдаги ҳолатда мактаб директорининг иштироки алоҳида эътиборга молик. Мактаб раҳбарияти бюджет маблағларини тежаш ўрнига, уни талон-торож қилишда воситачи бўлгани таълим тизимидаги назорат механизмларини қайта кўриб чиқиш зарурлигини кўрсатади.

Ҳозирда департамент ходими ва мактаб директорига нисбатан қамоқ эҳтиёт чораси қўлланилган. Тергов жараёнида жиноий занжирнинг бошқа бўғинлари ёки шунга ўхшаш бошқа келишувлар бор-йўқлигига аниқлик киритилиши кутилмоқда.

Мазкур воқеа тадбиркорлар учун муҳим дарс бўлиши керак: давлат харидларида "таниш-билиш" ёки ноқонуний келишувлар орқали фойда кўришга интилиш нафақат молиявий зарар, балки жиноий жавобгарликка ҳам сабаб бўлади. Сизнингча, давлат харидларида бу каби ҳолатларни бутунлай йўқ қилиш учун фақат жазо чоралари етарлими ёки тизимни тўлиқ рақамлаштириш керакми?

Жиззах вилоятининг Зафаробод туманида эшакни автомобиль ортидан судраб кетиш билан боғлиқ ҳолат ижтимоий тармоқларда кенг муҳокамаларга

Воқеа тафсилотлари ва ҳайдовчининг важи

Жиззах вилояти ички ишлар органлари томонидан ўтказилган суриштирув натижасида ҳуқуқбузарнинг шахси аниқланди. Ҳайдовчининг тушунтиришича, у Наманган вилоятидан кўчат олиб келаётган вақтда автомобили бузилиб қолган. Юкхонадаги эшак димиқиб қолмаслиги учун пастга туширилган, бироқ транспорт воситаси созлангач, уни қайта юклаш имкони бўлмаган.

Ҳайдовчи ҳайвонни баландроқ жойга олиб бориб, кейин машинага чиқариш мақсадида уни 100-150 метр масофага автомобиль ортидан судраб боришга қарор қилган. Гарчи фуқаро ўз қилмишидан пушаймонлигини билдирган бўлса-да, амалдаги қонунчилик бундай ҳаракатни ҳайвонларга нисбатан шафқатсиз муносабат сифатида таснифлайди.

Ҳуқуқий асослар: 111-модда нимани назарда тутади?

Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида ҳайвонларни ҳимоя қилиш бўйича аниқ меъёрлар белгиланган. 111-моддага кўра:

• Биринчи марта содир этилганда: Ҳайвонларни қийноққа солиш ёки азоб бериш базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) 3 бараваридан 5 бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

• Такрорийлик ёки оғирлаштирувчи ҳолатлар: Агар ҳуқуқбузарлик бир йил давомида такроран содир этилса, вояга етмаган шахс ҳузурида амалга оширилса ёки ҳайвоннинг ўлимига/майиб бўлишига олиб келса, жазо кескинлашади. Бунда БҲМнинг 5 бараваридан 10 бараваригача жарима ёки 15 суткагача маъмурий қамоқ кўзда тутилган.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 202-1-моддасига мувофиқ, ҳайвонларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш маъмурий жазо қўлланилганидан кейин яна такрорланса ва ҳайвоннинг ўлимига ёки майиб бўлишига сабаб бўлса, жиноий жавобгарлик, жумладан, 6 ойгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланиши мумкин.

Статистик таҳлил ва тизимли муаммолар

2025 йил давомида ҳайвонларга шафқатсиз муносабатда бўлган 70 нафар фуқаро маъмурий жавобгарликка тортилган. Олий суд маълумотларига кўра:

1. 66 нафар шахсга жами 84 миллион сўм миқдорида жарима қўлланилган.

2. 4 нафар шахс маъмурий қамоқ жазосига маҳкум этилган.

3. Жиноий ишлар бўйича ўтган йили суд жараёнлари қайд этилмаган, бу эса аксар ҳолатлар маъмурий тартибда ҳал этилаётганини кўрсатади.

Таққослаш учун, Сурхондарё вилоятининг Шеробод туманида ит болаларининг қулоқларини юлиб олган шахсга нисбатан 10 суткалик қамоқ жазоси қўлланилгани жамиятда резонанс уйғотган эди. Бундай ҳолатлар жазонинг нафақат моддий, балки ижтимоий таъсир кучига ҳам эга эканини тасдиқлайди.

Халқаро тажриба ва эксперт фикри

Жаҳон ҳайвонларни ҳимоя қилиш ташкилоти (World Animal Protection) маълумотларига кўра, ҳайвонларга нисбатан зўравонлик кўпинча жамиятдаги умумий агрессия даражаси билан боғлиқ. Кўплаб ривожланган давлатларда ҳайвонларни автомобилда ташишнинг қатъий қоидалари мавжуд бўлиб, уларни шатакка олиб судраш энг оғир ҳуқуқбузарликлардан бири ҳисобланади.

Ўзбекистонлик ҳуқуқшуносларнинг фикрича, амалдаги жарималар миқдори доим ҳам кутилган профилактик натижани бермайди. Жиззахдаги ҳолатда ҳайдовчининг "шароит йўқлиги" ҳақидаги важи ҳуқуқий жиҳатдан асоссиздир, чунки ҳар қандай юк ёки тирик жонзот ташувчи шахс хавфсизлик ва инсонпарварлик нормаларига риоя қилишга мажбур.

Хулоса ва мушоҳада

Жиззахдаги воқеа шунчаки бир ҳайдовчининг эҳтиётсизлиги эмас, балки жамиятда ҳайвонларга бўлган муносабатнинг аксидир. Қонун устуворлиги таъминланиши ва айбдорнинг жавобгарликка тортилиши келгусида бу каби ҳолатларнинг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга. Бироқ, фақат жарималар билан муаммони тўлиқ ҳал қилиб бўлмайди. Бу борада мактаб таълими ва ижтимоий тарғибот орқали "шафқатсизликка тоқатсизлик" маданиятини шакллантириш зарур.

Сизнингча, ҳайвонларга шафқатсиз муносабат учун белгиланган амалдаги жазо чоралари етарлими ёки уларни янада кучайтириш керакми?

Ўзбекистонда илк бор амалга оширилаётган энг йирик стратегик лойиҳалардан бири — Тошкент–Самарқанд пулли автомобиль йўли қурилиши Сергели туманидан бошланиши тасдиқланди. 2,25 миллиард доллар қийматга эга ушбу трасса икки қадимий шаҳар ўртасидаги масофани 2 соатгача қисқартириши кутилмоқда. Лойиҳа нафақат пойтахт ва Самарқандни, балки транзит ҳудуд ҳисобланган Жиззах ва Сирдарё вилоятлари иқтисодиётини ҳам янги босқичга олиб чиқишга қаратилган.

Стратегик аҳамият ва техник кўрсаткичлар

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги «Автойўлинвест» агентлиги маълумотларига кўра, янги трасса Сергели туманидаги Тошкент ҳалқа йўлидан бошланиб, амалдаги М-39 йўлига параллел равишда ўтади. Ушбу лойиҳанинг долзарблиги транспорт оқимининг ҳаддан ташқари юқорилиги билан изоҳланади: ҳозирда мавжуд йўлдан кунига 55–60 мингта автомобиль ўтади, бу эса йўл қувватидан анча юқоридир.

Лойиҳанинг асосий параметрлари:

• Умумий узунлиги: 282 километр.

• Йўл тоифаси: I-а автомагистраль (6 та ҳаракат тасмаси).

• Лойиҳавий тезлик: 150 км/соат.

• Иншоотлар: 91 та кўприк, 12 та транспорт ечими ва 60 та туннелли ўтиш жойи.

• Қопламаси: Юқори чидамли цемент-бетон.

Лойиҳа тўлиқ рақамлаштирилади ва "Интеллектуал транспорт тизими" (ITS) 24/7 режимда фаолият юритади. Бундан ташқари, йўлда ҳаракат давомида автомобиллар вазнини ўлчайдиган WIM (динамик тортиш) тизимлари ўрнатилади.

Фактчекинг ва таҳлил: Иқтисодий асослар

Даъво: Пулли йўл аҳоли учун оғирлик қиладими?
Манба таҳлили: Транспорт вазирлиги вакили Аслиддин Исаевнинг таъкидлашича, тарифлар инвесторлар билан музокаралар якунида, аҳолининг молиявий имкониятларини ҳисобга олган ҳолда белгиланади. Жаҳон банки ва Осиё тараққиёт банки каби халқаро ташкилотларнинг ДХШ (Давлат-хусусий шериклик) бўйича тавсияларига кўра, пулли йўл ҳар доим бепул муқобил йўл мавжуд бўлган тақдирда жорий этилади. Рақамлар: 2,25 млрд долларлик инвестиция Хитойнинг "топ-100" рўйхатига кирувчи йирик компаниялари томонидан киритилиши кутилмоқда. Бу давлат бюджетига юкламани камайтириб, юқори сифатли инфратузилмани яратиш имконини беради.

Аслиддин Исаев

Жиззах вилояти учун кутилаётган манфаатлар

Янги трасса Жиззах вилояти ҳудудини кесиб ўтади ва вилоятнинг иқтисодий харитасида муҳим роль ўйнайди.

1. Транзит салоҳияти: Жиззах — республиканинг марказий логистика тугуни. Янги йўлдаги 12 та кириб-чиқиш терминали вилоятнинг турли туманларидан магистралга чиқиш имконини беради.

2. Вақт ва хавфсизлик: Жиззахлик ҳайдовчилар ва тадбиркорлар учун Тошкентга етиб бориш вақти сезиларли даражада қисқаради. 150 км/соат тезлик маҳсулот етказиб бериш таннархини пасайтиради.

3. Инфратузилма ва иш ўринлари: Йўл бўйида 6 та замонавий хизмат кўрсатиш мажмуаси қурилиши режалаштирилган. Бу мажмуалар маҳаллий аҳоли учун юзлаб янги иш ўринлари демакдир.

Лойиҳанинг босқичма-босқич ишга туширилиши

Ҳукумат стратегиясига кўра, йўлни тўлиқ қуриб битказишни кутмасдан, унинг энг тирбанд қисмларини фойдаланишга топшириш кўзда тутилган. Тадқиқотлар Тошкентдан Сирдарёгача бўлган участкада транспорт оқими энг юқори эканини кўрсатди. Шу боис, қурилиш ишлари айнан шу йўналишдан бошланиб, босқичма-босқич Самарқандга қараб давом этади.

Президент томонидан март ойи бошида тасдиқланган режага кўра, 2026 йилда Ўзбекистонда пулли йўллар тармоғини яратишнинг асосий босқичи бошланади. Бу жараёнда нафақат Самарқанд, балки Андижон ва Чорвоқ йўналишлари ҳам устувор вазифа этиб белгиланган.

Тошкент–Самарқанд пулли автомагистрали Ўзбекистоннинг замонавий транспорт тизимига ўтишидаги кескин бурилиш нуқтасидир. Лойиҳанинг муваффақияти тариф сиёсатининг қанчалик адолатли бўлиши ва хизмат кўрсатиш сифатига бевосита боғлиқ. Жиззахлик ўқувчилар учун бу нафақат янги йўл, балки вилоятнинг иқтисодий юксалиши, янги инвестициялар ва вақтни тежаш имкониятидир.

Сизнингча, янги пулли йўл мавжуд йўллардаги тирбандликни тўлиқ бартараф эта оладими? Бу борада маҳаллий ҳайдовчиларнинг фикри қандай?

Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяхунинг соғлиғи ва тақдири борасидаги зиддиятли маълумотлар халқаро медиа маконида янги баҳсларга сабаб бўлмоқда. Дастлаб тарқатилган "инкор видеоси" кейинчалик сунъий интеллект маҳсули бўлиши мумкинлиги ҳақидаги тахминлар билан тўқнаш келди. Бугунги ахборот урушлари шароитида визуал контентнинг ҳақиқийлигини аниқлаш нафақат сиёсий барқарорлик, балки жамоатчилик ишончи учун ҳам муҳим омилга айланди.

Воқеалар ривожи ва зиддиятли баёнотлар

Жорий йилнинг март ойи ўрталарида Исроил ва Эрон ўртасидаги ҳарбий кескинлик кучайиши фонида, ижтимоий тармоқларда Биньямин Нетаньяхунинг жароҳатлангани ёки вафот этгани ҳақида тасдиқланмаган хабарлар тарқалди. Ушбу миш-мишларни сўндириш мақсадида Бош вазир идораси махсус видеоролик эълон қилди. Унда Нетаньяху кафеда қаҳва ичиб, ўзининг "тирик ва соғлом" эканини кинояли тарзда баён этади.

Бироқ, кўп ўтмай, Эроннинг "Tasnim" ахборот агентлиги ва бир қатор мустақил рақамли экспертлар ушбу видеонинг ҳақиқийлигини шубҳа остига олди. Даъволарга кўра, видео "Deepfake" технологияси ёрдамида тайёрланган бўлиб, ундаги айрим деталлар физика қонуниятларига зид келади.

Фактчекинг: Видеодаги шубҳали жиҳатлар ва эксперт хулосалари

Мутахассислар ва диққатли фойдаланувчилар видеони таҳлил қилиш жараёнида бир нечта муҳим жиҳатларни қайд этишган:

1. Суюқлик динамикаси: Видеода Нетаньяху қаҳва финжонини қийшайтирганда ёки ҳаракатлантирганда, ичидаги суюқликнинг сатҳи ўзгармаслиги кузатилган. Одатда, сунъий интеллект томонидан яратилган тасвирларда суюқликларнинг физик хоссаларини реал вақтда симуляция қилиш энг мураккаб вазифалардан бири ҳисобланади.

2. Антропометрик номутаносиблик: Бош вазирнинг юз ифодалари ва тери текстураси унинг аввалги матбуот анжуманларидаги кўринишидан бироз фарқ қилиши таъкидланмоқда. Хусусан, кўз атрофидаги мушакларнинг ҳаракати ва нутқ пайтидаги лаб артикуляциясида СИ (сунъий интеллект) га хос "силлиқлик" сезилган.

3. Контекстуал таққослаш: Шубҳаларни асослаш учун тармоқларда Франция Президенти Эммануэль Макроннинг худди шу саҳнадаги СИ-версиялари эълон қилинди. Бу технологиянинг имкониятлари қанчалик кенглигини ва исталган сиёсатчини "исталган жойга жойлаштириш" мумкинлигини кўрсатиб берди.

Манбалар ва асослар:

• Tasnim News Agency — Видеодаги техник камчиликлар ҳақидаги илк хабар.

• Исроил Бош вазири идорасининг расмий баёнотлари — Видеонинг ҳақиқийлигини қўллаб-қувватловчи позиция.

• Халқаро киберхавфсизлик экспертлари таҳлиллари — Deepfake аниқлаш алгоритмлари натижалари.

Ахборот уруши ва "Deepfake" сиёсати

Бугунги кунда Яқин Шарқдаги можаролар нафақат ракеталар, балки ахборот майдонида ҳам кечмоқда. Нетаньяху атрофидаги бу ҳолат "рақамли манипуляция"нинг классик намунаси бўлиши мумкин.

Даъво: Нетаньяху вафот этган ёки оғир ярадор.
Манба: Ижтимоий тармоқлардаги аноним саҳифалар ва айрим хорижий ОАВ.
Рақамлар: Видео эълон қилингандан сўнг бир неча соат ичида миллионлаб кўрилишлар сони ва минглаб шубҳали изоҳлар.
Хулоса: Ҳозирча Нетаньяхунинг соғлиғи ёмонлашгани ҳақида расмий тиббий ёки давлат тасдиғи йўқ. Бироқ, эълон қилинган видеонинг техник жиҳатдан мукаммал эмаслиги жамоатчиликдаги шубҳаларни янада кучайтирди.

Ўзбекистонлик ўқувчи учун бу нимани англатади?

Жиззах вилояти ва умуман республикамиз аҳолиси учун халқаро майдондаги бундай воқеалар медиасаводхонлик нақадар муҳим эканини кўрсатади. Сунъий интеллект ривожланган асрда ҳатто видеотасвир ҳам 100 фоизлик далил бўла олмайди.

Сиёсий таҳлилчиларнинг фикрича, бундай манипуляциялардан мақсад — рақиб томоннинг руҳиятини тушириш ёки ички беқарорликни келтириб чиқаришдир. Исроил каби юқори технологик давлатнинг Бош вазири идораси томонидан эълон қилинган видеонинг СИ бўлиши эҳтимоли ёки бунинг акси сифатида тарқатилган "сохта" айблови — ҳар икки томон ҳам ахборотдан қурол сифатида фойдаланаётганини англатади.

Биньямин Нетаньяху атрофидаги баҳслар ҳали узоқ давом этиши аниқ. Агар видео ҳақиқатан ҳам сунъий интеллект маҳсули бўлса, бу замонавий сиёсатда янги хавфли прецедентни яратади: энди лидерларнинг жисмоний мавжудлигини исботлаш учун оддий видео етарли бўлмай қолади. Агар видео ҳақиқий бўлиб, унга нисбатан СИ айблови қўйилаётган бўлса, демак, "ҳақиқатдан шубҳалантириш" тактикаси муваффақиятли ишламоқда.

Ўқувчи сифатида биздан талаб қилинадигани — ҳар қандай шов-шувли хабарга совуққонлик билан ёндашиш ва маълумотларни бир нечта мустақил манбалар орқали текширишдир. Сизнингча, замонавий технологиялар сиёсатда адолатга хизмат қиляптими ёки ёлғонни ёйишгами?

«Path to Smoke-Free» платформасининг янги

Рақамлар ва истиқболлар: 2067 ёки 2041 йил?

Тадқиқотчиларнинг фикрича, Ўзбекистон ҳозирги тақиқловчи сиёсатини давом эттирса, чекувчилар сони 5 фоиздан паст бўлган "тамакидан холи мамлакат" мақомига фақат 2067 йилга келиб эришиши мумкин. Бироқ, Швеция, Буюк Британия ёки Япония каби давлатларнинг инновацион ёндашуви қўлланилса, бу муддат 2041 йилгача қисқариши прогноз қилинмоқда.

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, тақиқ ўрнига тартибга солиш ва кам зарарли муқобилларга йўл очиш Ўзбекистонда 464 000 нафар инсон ҳаётини сақлаб қолиши мумкин. Бу нафақат статистик кўрсаткич, балки аҳоли саломатлиги ва иқтисодий барқарорлик учун муҳим стратегик қадамдир.

Тақиқнинг амалдаги оқибатлари: Ноқонуний айланма ва назоратсизлик

2023 йил май ойидан никотинли паучлар, 2025 йил ноябрдан эса электрон сигареталар қонунан тақиқланди. Аммо истеъмол талаби йўқолгани йўқ. Тошкент шаҳар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари томонидан ўтказилган рейдлар миллионлаб ноқонуний маҳсулотларнинг контрабанда йўли билан кириб келаётганини тасдиқламоқда.

Бугунги ҳолатнинг асосий зиддиятлари:

• Сигарета ва носвой эркинлиги: Энг зарарли ҳисобланган анъанавий сигареталар ва таркибида пестицидлар мавжуд бўлган носвой эркин сотувда қолмоқда.

• Сифат назоратининг йўқлиги: "Қора бозор"даги паучлар ҳеч қандай техник регламент ёки сифат назоратидан ўтмайди.

• Ёш чекловларининг ишламаслиги: Ноқонуний сотувчилар маҳсулотни вояга етмаганларга сотишда ҳеч қандай ижтимоий масъулият ҳис қилмайди.

Халқаро тажриба: Тақиқдан оқилона назоратга

Дунёнинг кўплаб мамлакатлари тақиқлаш эмас, балки қаттиқ назорат остида сотиш йўлини танлаган. Буюк Британия вейпингни тамакидан воз кечиш стратегиясига киритган бўлса, Япония қизитиладиган тамаки маҳсулотлари (HTP) ҳисобига сигарета сотувини кескин камайтирди.

Диққатга сазовор жиҳати шундаки, Саудия Арабистони, БАА ва Баҳрайн каби мамлакатлар ҳам никотинли паучларни давлат томонидан тартибга солиш тизимига интеграция қилган. Бу Ташкент учун ҳам маданий ва иқтисодий жиҳатдан мос келадиган модел бўлиши мумкин.

Ёшларни ҳимоя қилиш: Технологик ечимлар

Тақиқ тарафдорларининг асосий важи — ёшларни никотинга ўрганиб қолишидан ҳимоя қилиш. Бироқ, Греция ва Янги Зеландия тажрибаси шуни кўрсатадики, рақамли идентификация тизимлари ва лицензияланган сотув тармоқлари тақиқдан кўра самаралироқ ишлайди. 2025 йилда Греция вояга етмаганларга маҳсулот сотилишини олдини олувчи миллий реестрни жорий этди, бу эса катталар учун соғлом муқобилларга йўл очган ҳолда ёшларни ҳимоя қилади.

Ўзбекистондаги амалдаги тақиқловчи сиёсат кутилган жамоат саломатлиги кўрсаткичларини бермаяпти, аксинча, иқтисодий ва ҳуқуқий муаммоларни чуқурлаштирмоқда. Энг зарарли маҳсулотларнинг (сигарета ва нoсвoй) эркин сотилиши фонида камроқ хавфли маҳсулотларнинг тақиқланиши мантиқий зиддиятни келтириб чиқармоқда.

Мамлакатнинг тамакидан холи бўлиш йўлидаги муддатини 26 йилга қисқартириш ва юз минглаб ҳаётларни сақлаб қолиш учун тақиқ ўрнига қатъий, аммо шаффоф тартибга солиш тизимига ўтиш вақти келмадими? Бу борада жамоатчилик ва экспертлар доирасида очиқ мулоқот зарур.

Ўзбекистон бўйлаб давом этаётган «Яшил макон» умуммиллий лойиҳаси ва анъанавий умумхалқ хайрия ҳашари доирасида Жиззах вилояти давлат солиқ бошқармаси ходимлари Шароф Рашидов туманида 8 000 тупдан зиёд манзарали ва мевали дарахт кўчатларини экдилар. Ушбу ташаббус нафақат ҳудуднинг экологик қиёфасини ўзгартириш, балки давлат органларининг ижтимоий масъулиятини оширишга қаратилган стратегик қадам сифатида баҳоланмоқда. Мутахассисларнинг фикрича, бундай тадбирлар мамлакатнинг 2030 йилгача бўлган атроф-муҳитни муҳофаза қилиш концепцияси ижросини таъминлашда муҳим бўғин ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 30 декабрдаги «Республикада кўкламзорлаштириш ишларини жадаллаштириш, дарахтлар муҳофазасини янада самарали ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони (ПФ-46-сон) билан «Яшил макон» лойиҳасига асос солинган эди. Мазкур лойиҳа доирасида ҳар йили 200 миллион туп дарахт ва бута кўчатларини экиш режалаштирилган.

Жиззах вилоятидаги вазиятни таҳлил қиладиган бўлсак, минтақанинг иқлим шароити — ҳаво ҳароратининг кескин ўзгарувчанлиги ва сув ресурсларининг чекланганлиги — тизимли ёндашувни талаб қилади. Солиқ бошқармаси томонидан ташкил этилган мазкур ҳашар шунчаки бир кунлик акция эмас, балки аниқ ҳудудда («Яшил боғ») экотизимни тиклашга қаратилган ҳаракатдир. 8 000 туп кўчатнинг экилиши бир йилда ўртача 100 тоннадан ортиқ карбонат ангидридни ютиш ва 200 тоннага яқин кислород ишлаб чиқариш имкониятини яратади.

Давлат солиқ хизмати органларининг бундай тадбирларда фаол иштирок этиши икки ёқлама аҳамиятга эга:

1. Корпоратив маданият ва бирдамлик: Юзлаб ходимларнинг бир мақсад йўлида бирлашиши жамоадаги соғлом муҳитни мустаҳкамлайди.

2. Экологик масъулият: Солиқ тизими нафақат бюджет тушумларини таъминловчи, балки жамиятнинг ижтимоий фаровонлиги учун ҳам масъул бўлган тузилма сифатида намоён бўлмоқда.

Шароф Рашидов туманида барпо этилган «Яшил боғ» лойиҳасида 1 200 туп сараланган мевали ва манзарали дарахтлар алоҳида парвариш зонасига ажратилгани диққатга сазовор. Бу эса экилган кўчатларнинг қуриб қолмаслиги ва кейинчалик маҳаллий аҳоли учун рекреацион ҳудудга айланишини кафолатлайди.

Халқаро экспертлар ва маҳаллий экологларнинг таъкидлашича, экилган кўчатларнинг яшовчанлик даражасини таъминлаш энг асосий масаладир. Одатда, республика бўйлаб экилган кўчатларнинг 25-30 фоизи нотўғри суғориш тизими ёки иқлимга мослашмаган навлар танлангани туфайли нобуд бўлади.

Жиззах вилояти солиқ бошқармаси вакилларининг маълум қилишича, ҳудудда суғориш тизими олдиндан режалаштирилган бўлиб, кўчатларни парваришлаш учун масъул шахслар белгиланган. Бу эса «Яшил макон» лойиҳасининг самарадорлигини оширишдаги муҳим омилдир. Ўзбекистон Республикаси Табиат ресурслари вазирлиги маълумотларига кўра, дарахтлар сонининг кўпайиши шаҳар ва туманлардаги «иссиқлик ороллари» (heat islands) таъсирини 2-3 даражага камайтириши мумкин.

Дарахтзорларни кенгайтиришнинг билвосита иқтисодий фойдалари мавжуд:

• Тупроқ эррозиясининг олдини олиш: Жиззах каби қишлоқ хўжалиги ривожланган ҳудудларда дарахтлар шамолдан ҳимоя қилувчи тўсиқ вазифасини ўтайди.

• Соғлиқни сақлаш харажатларининг камайиши: Ҳаво сифатининг яхшиланиши нафас йўли касалликларининг камайишига олиб келади, бу эса ўз навбатида давлатнинг ижтимоий харажатларини мақбуллаштиради.

Жиззахлик солиқчиларнинг ҳашар давомидаги фаоллиги — ҳукумат томонидан белгиланган экологик стратегиянинг маҳаллий даражадаги ижросига ёрқин мисолдир. 8 000 туп дарахт нафақат вилоят харитасида янги яшил ҳудудни англатади, балки келажак авлод учун барқарор атроф-муҳит яратиш йўлидаги инвестициядир.

Шу билан бирга, жамоатчилик олдида муҳим савол қолмоқда: давлат ташкилотлари томонидан бошланган бу каби хайрли ишлар кейинчалик тизимли парвариш билан таъминланадими? Зеро, ҳақиқий муваффақият экилган кўчатлар сони билан эмас, балки бир неча йилдан кейин қад кўтарадиган соя-салқин боғлар билан ўлчанади. Сизнингча, маҳаллий аҳоли бундай боғларни сақлаб қолишда қандай роль ўйнаши керак?

Ўзбекистон фуқаролари учун Мажбурий ижро бюроси (МИБ) томонидан қўйиладиган чекловлар, айниқса хорижга чиқишга тақиқ ёки банк ҳисоб рақамларининг музлатилиши кутилмаган нохушликларга сабаб бўлиши мумкин. Статистик маълумотларга кўра, кўплаб фуқаролар ўз қарздорликлари ҳақида фақат аэропортдаги паспорт назоратида ёки мулкий битимларни расмийлаштириш жараёнида хабар топадилар. Бугунги кунда Ўзбекистонда МИБ қарздорлигини текшириш ва тўлаш жараёнлари тўлиқ рақамлаштирилган бўлиб, бу фуқароларга идорага бормасдан, онлайн режимда муаммоларни ҳал қилиш имконини беради.

Энг муҳим фактлар: МИБ фаолияти ва чекловлар механизми

Мажбурий ижро бюроси жазоловчи орган эмас, балки суд ва бошқа ваколатли органлар қарорларининг ижросини таъминловчи тузилма ҳисобланади. Бюро фақат ижро ҳужжати асосида иш юритишни бошлагандан сўнггина мажбурий чораларни қўллаш ҳуқуқига эга бўлади.

Асосий чекловлар қуйидагиларни ўз ичига олади:

• Хорижга чиқишга тақиқ: Қарздорлик миқдори базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) 5 бараваридан (алимент бўйича 2 бараваридан) ошса, фуқаронинг мамлакатдан чиқиши вақтинча чекланиши мумкин.

• Мулкка тақиқ: Автомобиль ёки кўчмас мулкни сотиш ёки совға қилиш жараёнига чеклов қўйиш.

• Ҳисобварақларни блоклаш: Банк карталаридаги маблағларни қарздорлик эвазига ундириш.

Қарздорликни текширишнинг 4 та энг ишончли усули

Ўзбекистон Республикасининг "Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида"ги Қонунига мувофиқ, ижро иши қўзғатилганлиги ҳақида қарздор хабардор қилиниши шарт. Бироқ, манзил ўзгариши ёки алоқа воситаларидаги техник носозликлар сабабли маълумот етиб бормаслиги мумкин. Шу боис, қуйидаги сервислар орқали мустақил текшириш тавсия этилади:

1. МИБ расмий сайти ва мобил иловаси

mib.uz портали ва унинг мобил иловаси энг бирламчи манба ҳисобланади. Бу ерда ЖШШИР (Жисмоний шахснинг шахсий идентификация рақами) ёки паспорт маълумотлари орқали қарзни текшириш мумкин. ЖШШИР — паспортнинг пастки қисмидаги 14 та рақам бўлиб, у давлат хизматларини кўрсатишда асосий идентификатор вазифасини ўтайди.

2. My.gov.uz портали

Ягона интерактив давлат хизматлари портали МИБ базаси билан тўлиқ интеграция қилинган. Шахсий кабинетга кириш орқали фуқаро нафақат қарзини кўради, балки ижро ҳужжатининг рақами ва давлат ижрочисининг исм-шарифи билан ҳам танишиши мумкин.

3. Telegram-бот (@mibuzrasmiy_bot)

Бу усул мобил интернет фойдаланувчилари учун энг қулайидир. Паспорт серияси ва туғилган санани киритиш орқали сониялар ичида жавоб олиш имконияти мавжуд.

4. Шахсан мурожаат

Агар онлайн маълумотларда ноаниқликлар бўлса, яшаш жойидаги МИБ бўлимига паспорт билан мурожаат қилиш лозим. Бу айниқса, қарз тўланган бўлса-да, базадан ўчмай қолган ҳолатларда муҳимдир.

Тўловни амалга ошириш ва чекловларни ечиш тартиби

Қарздорлик аниқлангандан сўнг уни ихтиёрий равишда тўлаш учун одатда 5 кунлик муддат берилади. Бу муддат ичида тўлов қилинса, ижро йиғими ундирилмайди.

Тўлов усуллари:

• Электрон тўлов тизимлари: Click ва Payme иловаларида "Давлат хизматлари" бўлими орқали МИБ тўловларини сонияларда амалга ошириш мумкин.

• Банк кассалари: Ижро иши рақами асосида нақд ёки нақд пулсиз шаклда тўлаш.

• Иш ҳақидан ушлаб қолиш: Агар қарздор расмий иш жойига эга бўлса, ижро ҳужжати бухгалтерияга юборилиб, маошнинг маълум қисми (одатда 50 фоиздан ошмаган ҳолда) ундирилади.

Муҳим эслатма: Қарз тўланганидан сўнг тизимда тақиқларнинг ечилиши 1-3 иш кунини олиши мумкин. Агар аэропортга боришингизга кам вақт қолган бўлса, тўлов чекини олиб, тегишли ижрочи билан боғланиш тавсия этилади.

Таҳлилий хулоса: Тизимли шаффофлик сари

МИБ тизимининг рақамлаштирилиши Ўзбекистонда ҳуқуқий маданиятнинг ошишига хизмат қилмоқда. Эски "қоғозбозлик" давридан воз кечилиши коррупция хавфини камайтиради ва ижро интизомини мустаҳкамлайди. Жиззах вилояти ва республиканинг бошқа ҳудудларида ўтказилаётган тарғибот тадбирлари фуқароларни ўз мажбуриятларига масъулият билан ёндашишга чақирмоқда.

Шуни тушуниш лозимки, МИБ — бу шунчаки жазо эмас, балки қонун устуворлигини таъминловчи механизмдир. Масалан, алимент ундириш бўйича амалга оширилаётган ишлар минглаб болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилмоқда.

Сиз сўнгги бор қачон ўз қарздорлигингизни текшириб кўрдингиз? Кутилмаган чекловларга дуч келмаслик учун камида ойида бир марта масофавий сервислардан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир.

Ўзбекистон Давлат хавфсизлик хизмати (ДХХ) томонидан Жиззах вилоятининг Зарбдор тумани ҳамда Қорақалпоғистон Республикасининг Хўжайли туманида ўтказилган тезкор тадбирлар натижасида ҳокимлик мутахассислари ер майдонларини ноқонуний расмийлаштириш билан боғлиқ фирибгарлик устида қўлга олинди. Мазкур ҳолатлар юзасидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси (Фирибгарлик) билан жиноят ишлари қўзғатилган бўлиб, ҳозирда тергов ҳаракатлари давом этмоқда. Бу воқеалар мамлакатда ер ислоҳоти ва электрон аукцион тизими жорий этилганига қарамай, жойларда инсон омили ҳануз коррупцион хавфларни келтириб чиқараётганини кўрсатмоқда.

Тафсилотлар: Зарбдор ва Хўжайлидаги "схемалар"

ДХХ хабарига кўра, Зарбдор тумани ҳокимлигининг бош мутахассиси фуқаронинг яшаш уйига туташ бўлган 4 сотих давлат захирасидаги ерни "танишлар" орқали аукционда ютиб бериш эвазига 20 миллион сўм олаётганда ушланган. Бу ҳолатда давлат хизматчиси аукцион жараёнига таъсир ўтказа олиш ваколатига эга эмаслигини била туриб, фуқарони алдашга урингани кўринади.

Хўжайли туманида эса вазият янада мураккаброқ: ҳокимлик мутахассиси ветеринария бўлими ходими билан тил бириктириб, 41,6 гектар ер майдонини аукционга чиқармасдан Хоразмлик тадбиркорга расмийлаштириб бериш эвазига 3 минг АҚШ доллари талаб қилган. Бу ерда фермер хўжалиги раҳбари ҳам иштирок этиб, ерни 250 миллион сўмга сотишни режалаштиргани аниқланган.

Ҳуқуқий контекст ва тизимли камчиликлар

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 8 июндаги ПФ-6243-сонли Фармонига асосан, ер участкаларини ажратишнинг барча тартиблари бекор қилиниб, ер фақат "E-AUKSION" электрон савдо платформаси орқали берилиши белгиланган. Бироқ, сўнгги қўлга олишлар тизимда иккита асосий муаммо сақланиб қолаётганини тасдиқламоқда:

1. Фуқароларнинг ҳуқуқий саводхонлиги: Кўпчилик фуқаролар ҳануз ерни ҳокимлик "беради" деб ўйлашади. Фирибгарлар айнан шу ишончдан фойдаланиб, "аукционда ютиб бераман" ёки "тизимдаги танишлар" деган баҳоналар билан пул ундиришмоқда.

2. Захира ерлари устидан назорат: Давлат захирасидаги ерларни хатловдан ўтказиш ва уларни аукционга чиқариш жараёнида маҳаллий ижро ҳокимияти ходимларининг иштироки коррупция учун "дарча" бўлиб қолмоқда.

Экспертлар фикри ва халқаро тажриба

Иқтисодий таҳлилчилар ва ҳуқуқшуносларнинг таъкидлашича, ер муносабатларидаги бу каби жиноятлар иқтисодий ўсишга тўсқинлик қилади. "Transparency International" халқаро ташкилотининг ҳисоботларида қайд этилишича, ер ресурсларини бошқаришда шаффофликнинг йўқлиги ривожланаётган давлатлардаги энг катта коррупцион хавфлардан биридир.

Ўзбекистонда Жиноят кодексининг 168-моддаси бўйича жазо чоралари кучайтирилган бўлса-да, амалиёт шуни кўрсатадики, фақат жазо билан муаммони ҳал қилиб бўлмайди. Бу ерда ерларни рақамлаштириш жараёнини охирига етказиш ва ҳокимликларнинг ер ажратиш жараёнидаги ҳар қандай (ҳатто билвосита) иштирокини чеклаш лозим.

Хулоса ва мулоҳаза

Зарбдор ва Хўжайлидаги воқеалар шунчаки алоҳида шахсларнинг жинояти эмас, балки тизимдаги айрим бўшлиқларнинг инъикосидир. Давлат органлари ходимларининг фирибгарлик йўли билан пул ўзлаштириши давлат идораларига бўлган ишончга путур етказади.

Энг муҳим савол очиқ қолмоқда: Нима учун фуқаролар ҳали ҳам давлат хизматчисига "аукционда ютиб бериш" учун пул беришга тайёр? Эҳтимол, электрон тизимларнинг ишлаш механизми етарлича тушунтирилмаётгандир ёки тизимда ҳақиқатан ҳам инсон таъсирини ўтказадиган заиф нуқталар мавжуддир.

Сизнингча, ер савдосидаги коррупцияни бутунлай йўқ қилиш учун қаттиқ жазо чоралари етарлими ёки тизимни тубдан ўзгартириш керакми?

Ўзбекистонда алимент тўловчилар учун хорижга чиқиш бўйича ўрнатилган қатъий чекловлар ва қарздорларни жамият олдида изза қилиш усуллари яқин келажакда тубдан ўзгариши мумкин. Президент раислигида ўтган видеоселектор йиғилишида алимент мажбурияти бор ишcиз фуқароларни ташқи меҳнат миграцияси орқали юқори даромадли ишларга йўналтириш тизимини яратиш топширилди. Ҳозирда амалда бўлган тартибга кўра, қарздор чет элга чиқиши учун 5 йиллик алимент пулини олдиндан тўлаши ёки ундирувчининг розилигини олиши шарт эди. Янги тизим эса ишлаш истагидаги қарздорларни ўқитиш, касбга йўналтириш ва уларнинг хориждаги даромадидан алиментни кафолатли ундириш механизмини назарда тутади.

Алимент инқирози рақамларда: Қарши ва Жиззах тажрибаси

2025 йил мобайнида мамлакат бўйича алимент билан боғлиқ 70 мингта мурожаат келиб тушган. Мажбурий ижро бюроси (МИБ) маълумотларига кўра, ушбу аризаларнинг 30 фоизи тўловчининг расмий даромади йўқлиги сабабли ижросиз қолмоқда. Қарши шаҳри мисолида ўтказилган таҳлил муаммонинг илдизини очиб берди: алимент тўлашдан бўйин товлаб юрган 255 нафар шахснинг 193 нафари (қарийб 75%) аслида касб-ҳунари бўла туриб, ишсиз қолган.

Жиззах вилоятида ҳам бу муаммо ўта долзарб бўлиб, бу ерда ижро органлари баъзан қонунчиликда кўзда тутилмаган "экспериментал" усуллардан фойдаланмоқда. Масалан, Sangzor.uzнашрида ёзганимиз каби, Жиззахда қарздорларнинг суратларини маҳаллалардаги эълонлар тахтасига ва масжидларга илиш ҳолатлари кузатилган. Бироқ, президент томонидан илгари сурилган янги ёндашув бу каби "шарманда қилиш" усулларидан кўра, иқтисодий рағбат ва бандликни таъминлаш самаралироқ эканини кўрсатмоқда.

Янги тизим қандай ишлайди?

Эндиликда "маҳалла еттилиги", ҳокимликлар ва банклар алиментчиларни шунчаки қидириш билан эмас, балки уларнинг бандлигини таъминлаш билан шуғулланади. Тизимнинг асосий бўғинлари қуйидагича:

• Диагностика: Халқ қабулхоналари ҳар бир қарздорнинг нега тўламаётганини (ишсизликми ёки даромадни яширишми) аниқлайди.

• Касбга ўқитиш ва миграция: Хорижда ишлаш истагида бўлганлар тил ва касбга ўқитилиб, ташқи миграция агентлиги орқали юборилади.

• Уч томонлама шартнома: Иш берувчи, МИБ ва қарздор ўртасида шартнома тузилиб, алимент маблағи чет элдаги иш ҳақидан тўғридан-тўғри чегириб қолинади.

• Соядан чиқариш: Даромадини кам кўрсатаётган 62 нафар қарздор (Қарши мисолида) каби шахслар Солиқ инспекцияси ва Прокуратура департаменти томонидан назоратга олинади.

«Шарманда қилиш» амалиёти: Ҳуқуқий ва ижтимоий хатарлар

Жиззах вилоятидаги каби қарздорлар суратини ошкора тарқатиш амалиёти ҳуқуқшунослар ва экспертлар орасида кескин эътирозларга сабаб бўлмоқда. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 27-моддаси ҳар кимнинг шахсий ҳаёти дахлсизлигини кафолатлайди.

"Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида"ги Қонунда шахснинг суратини жамоат жойларига илиш орқали мажбурлаш ҳақида норма мавжуд эмас. Бундай босим нафақат инсон ҳуқуқларини бузади, балки:

1. Психологик жароҳат: Қарздорнинг фарзандлари ўз отасининг суратини "қора рўйхат"да кўриши уларда кучли руҳий босим уйғотади.

2. Иш топишдаги тўсиқ: Ижтимоий камситилган шахснинг кейинчалик расмий ишга жойлашиши ва алимент тўлаш қобилиятини тиклаши қийинлашади.

Омбудсман Феруза Эшматова илгари ҳам таъкидлаганидек, жазо фақат суд томонидан ва қонун доирасида берилиши керак. Халқаро миқёсда, хусусан Европа Иттифоқининг GDPR (Маълумотларни ҳимоя қилиш умумий регламенти) қоидаларига кўра, қарздорлик ҳақидаги маълумотларни учинчи шахсларга ошкор қилиш тақиқланади.

Таҳлилий хулоса ва ечим

Алимент тўловчиларга хорижга чиқиш имкониятининг берилиши — бу жазолашдан кўра ечим беришга қаратилган прагматик қадамдир. Бу Жиззах вилоятидаги каби "шарманда доскалари" ўрнига реал даромад манбаини яратиш орқали болаларнинг моддий таъминотини яхшилаш имконини беради.

Қонунийлик ва инсон қадри устувор бўлган жамиятда алимент ундириш ҳиссиётларга ёки маҳалланинг маломатига эмас, балки аниқ иқтисодий механизмларга асосланиши лозим. Давлат томонидан таклиф этилаётган янги тизим қарздорларни "соядан" чиқариш ва уларга масъулиятни ҳис қилган ҳолда даромад топиш имконини тақдим этади.

Сизнингча, қарздорни жамият олдида изза қилиш боланинг манфаатларига ҳақиқатан ҳам хизмат қиладими ёки хорижга юбориб, даромадидан ундириш афзалроқми?

Фарғона вилояти Данғара туманида «Аъзамжон Дилазиз» хусусий корхонаси раҳбарига нисбатан чиқарилган суд ҳукми Ўзбекистонда ер қаъридан фойдаланиш соҳасида

Чегарадан чиқишнинг ҳуқуқий оқибатлари: Данғара воқеаси таҳлили

Жиноят ишлари бўйича Данғара туман судида кўриб чиқилган иш тадбиркорлик субъектлари учун муҳим прецедент ҳисобланади. Суд материалларига кўра, Д. Эшматов раҳбарлигидаги корхона 2021–2024 йиллар давомида лицензия майдонидан ташқарида фаолият юритган.

Ўзбекистон Республикасининг «Ер қаъри тўғрисида»ги Қонуни (янги таҳрири, 2022 йил) 35-моддасига мувофиқ, ер қаъри участкаларидан фойдаланиш фақат берилган рухсатнома ва кон ажратмаси далолатномаси чегараларида амалга оширилиши шарт. Мазкур ҳолатда эса қуйидаги иқтисодий ва ҳуқуқий кўрсаткичлар қайд этилди:

• Ноқонуний қазилма ҳажми: 20 520 куб метр.

• Етказилган зарар суммаси: 359 100 000 сўм.

• Қопланган маблағ: 77 560 000 сўм (депозит ҳисоб-рақамига).

Судланувчи ўз кўрсатмасида чегараларни аниқлашда техник хатога йўл қўйганини баён қилган. Бироқ, Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекциясининг замонавий маркшейдерлик ўлчовлари ва архив маълумотлари ноқонуний қазишма айнан корхона фаолият юритган даврга тўғри келишини исботлаб берди.

Мониторинг тизимининг трансформацияси: Космос ва рақамли назорат

Бугунги кунда Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекцияси ва «Ўзбеккосмос» агентлиги ҳамкорлигида амалга оширилаётган масофавий зондлаш тизими ер қаъридан фойдаланувчилар учун «кутилмаган текширув» омилини йўққа чиқармоқда. Эндиликда ҳар қандай ноқонуний кавланма ёки лицензия майдонидан четга чиқиш ҳолатлари сунъий йўлдош тасвирлари орқали реал вақт режимида аниқланади.

Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йилдаги тегишли қарорлари билан тасдиқланган тартибга кўра, ноқонуний қазиб олинган фойдали қазилмалар учун зарар миқдорини ҳисоблашда юқори коэффициентлар қўлланилади. Данғарадаги ҳолат шуни кўрсатдики, ҳатто зарарнинг бир қисми қопланган ва даъво муддати ўтган бўлса ҳам (Жиноят кодексининг 64-моддасига асосан), етказилган зарар барибир давлат фойдасига ундирилади.

Суд ҳукмига кўра, депозитдаги маблағларнинг 20 фоизи назорат қилувчи органнинг ривожлантириш жамғармасига, қолган 80 фоизи эса бевосита давлат бюджетига йўналтирилган. Бу тадбиркорлар учун фақатгина жарима эмас, балки бизнеснинг репутацион ва молиявий йўқотиши сифатида баҳоланиши керак.

Тадбиркорлар учун тавсиялар: Хавфни қандай камайтириш мумкин?

Мазкур суд иши таҳлили асосида соҳа вакиллари учун бир нечта муҳим жиҳатларни ажратиб кўрсатиш мумкин:

1. Маркшейдерлик хизматининг мустақиллиги: Кўп ҳолларда хатоликлар корхонанинг ўз мутахассислари томонидан йўл қўйилади. Мустақил маркшейдерлик ташкилотларини жалб қилиш орқали чегараларни йилига камида бир марта аудит қилиш зарур.

2. GPS-координаталарга қатъий риоя этиш: Замонавий экскаватор ва юклагичларни GPS-трекерлар билан жиҳозлаш операторнинг лицензия ҳудудидан чиқиб кетмаслигини кафолатлайди.

3. Ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини тиклаш: Агар техник хато туфайли майдондан ташқарига чиқилган бўлса, буни ўз вақтида назорат органига хабар бериш ва рекультивация ишларини амалга ошириш жавобгарликни енгиллаштирувчи ҳолат сифатида баҳоланади.

Данғара туман судининг қарори шуни англатадики, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари «ижтимоий хавфи катта бўлмаган» деб топилган жиноятларда ҳам иқтисодий санкцияларни қўллашда изчил бўлади. Икки йиллик жавобгарликка тортиш муддати ўтгани Д. Эшматовни қамоқ ёки ахлоқ тузатиш ишларидан халос қилган бўлса-да, 359 миллион сўмлик зарарни қоплаш мажбурияти корхона балансида сақланиб қолиши мумкин.

Тоғ-кон саноатида шаффофликни таъминлаш — давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланди. «Аъзамжон Дилазиз» ХК билан боғлиқ вазият тадбиркорлар учун жиддий сигналдир: соҳадаги назорат механизмлари «инсон омили»дан «рақамли мониторинг»га ўтмоқда. Қонунийликка риоя қилиш нафақат табиатни асраш, балки бизнеснинг иқтисодий яшовчанлигини таъминлашнинг ягона йўлидир. Ер қаъридан фойдаланувчилар ўз фаолиятларини техник ва ҳуқуқий жиҳатдан қайта кўриб чиқишлари, келажакдаги эҳтимолий суд жараёнларининг олдини олишнинг энг самарали чорасидир.

Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини
назорат қилиш инспекцияси Ахборот хизмати

АҚШ Давлат департаменти 2026 йил 11 март куни

тўхтаб қолган виза бериш жараёнини янги сифат босқичига олиб чиқишга қаратилган.

Фактчекинг: Дастурдаги асосий ўзгаришлар таҳлили

Жамиятда турли баҳсларга сабаб бўлаётган янги қоидаларни расмий маълумотлар асосида кўздан кечирамиз.

1. Паспорт тизимининг қайтиши

• Даъво: Ариза топшириш учун паспорт шарт эмас.

• Манба: АҚШ Давлат департаментининг 2026 йил 11 мартдаги баёноти.

• Ҳақиқат: Эндиликда нафақат паспорт маълумотларини киритиш, балки унинг биографик ва имзо саҳифасини сканер қилинган ҳолда юклаш талаб этилади. Бу сохта аризалар ва фирибгарликнинг олдини олишга қаратилган.

2. Рўйхатдан ўтиш учун тўлов

• Даъво: Green Card лотереяси мутлақо бепул.

• Манба: АҚШнинг иммиграцияга оид янги меъёрий ҳужжатлари (2025 йил 16 сентябрдан кучга кирган).

• Ҳақиқат: Илгари фақат ғолиб бўлганлар 330 доллар тўлаган бўлса, энди ҳар бир иштирокчи рўйхатдан ўтиш вақтида 1 доллар тўлаши шарт. Бу маблағ техник харажатларни қоплашга йўналтирилади.

3. Терминологиядаги ўзгаришлар Анкета шаклида «gender» (гендер) сўзи «sex» (биологик жинс)га, «age» (ёш) эса «date of birth» (туғилган сана)га алмаштирилган. Бу аниқликни ошириш ва ҳужжатлаштиришдаги хатоликларни камайтириш мақсадида қилинган.

Контекст: Нима учун Green Card тўхтатилган эди?

АҚШ ҳукумати 2025 йилнинг сўнгги кунларида виза беришни вақтинча тўхтатишга қарор қилганди. Бунга асосий сабаб сифатида тизимдаги тирбандлик ва сохта аризаларнинг кўпайиб кетгани кўрсатилган. Хусусан, Ўзбекистон каби давлатларда фирибгарлик марказлари томонидан фуқароларнинг рухсатисиз минглаб аризалар топширилиши тизимнинг ишончлилигига путур етказган.

Янги жорий этилаётган 1 долларлик тўлов ва паспорт сканери айнан мана шундай «автоматлаштирилган» фирибгарликларга чек қўйиши кутилмоқда. Жиззах вилояти ва бошқа ҳудудлардаги интернет-кафелар ёки консалтинг фирмалари орқали ариза топширувчилар энди шахсий маълумотларини назорат қилишда янада эҳтиёткор бўлишлари зарур.

Иқтисодий ва ижтимоий таъсир: Жиззахлик талабгорлар учун тавсиялар

Ўзбекистонлик ариза берувчилар учун янги қоидалар икки томонлама аҳамиятга эга. Бир томондан, жараён мураккаблашгандек кўринса, иккинчи томондан, ҳақиқий номзодларнинг ютиш имконияти ортади.

Реал ҳолат таҳлили: Агар илгари бир шахс номидан бир нечта ариза топшириш имкони (ноқонуний бўлса-да) мавжуд бўлган бўлса, эндиликда паспортнинг рақамли нусхаси ва тўлов тизими бу ишни имконсиз қилади.

• Маслаҳат: Ариза топширишдан олдин хорижга чиқиш паспортининг амал қилиш муддати камида 2027 йил охиригача эканига ишонч ҳосил қилинг.

• Тўлов: 1 долларлик тўловни амалга ошириш учун халқаро тўлов карталари (Visa, Mastercard) бўлиши талаб этилади. Бу эса банк хизматларидан фойдаланиш маданиятини оширишни тақозо этади.

Халқаро экспертлар фикри

Иммиграция масалалари бўйича халқаро экспертларнинг таъкидлашича, АҚШнинг бу қадами «сифатли миграция» сиёсатининг бир қисмидир. Diversity Visa дастурини сақлаб қолиш учун ҳукумат унинг шаффофлигини таъминлашга мажбур.

«Янги қоидалар DV-2027 дастуридан бошлаб тизимни соғломлаштиради. Бу нафақат АҚШ хавфсизлиги, балки ариза берувчиларнинг шахсий маълумотлари ҳимояси учун ҳам муҳим», — дейилади Давлат департаментининг расмий тушунтиришида.

Хулоса

Green Card дастурининг янги қоидалар билан қайтиши — бу тартибсизликка чек қўйишга бўлган уринишдир. 1 долларлик тўлов ва паспорт сканери каби талаблар ариза берувчилар сонини камайтириши мумкин, бироқ бу жараённинг адолатли ўтишини таъминлайди.

Ўзбекистонлик талабгорлар, хусусан вилоятлардаги ёшлар учун бу янгилик ҳужжатлар билан ишлашда масъулиятни оширишни англатади. Сизнингча, рўйхатдан ўтиш учун тўловнинг жорий этилиши фирибгарликка чек қўя оладими ёки бу ариза берувчиларга қўшимча қийинчилик туғдирадими?

2026 йилга келиб Тошкент шаҳри транспорт тизими тубдан янгиланиш босқичига қадам қўйди: пойтахтдаги 545 та чорраҳа ягона интеллектуал бошқарув тизимига уланмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 4 декабрдаги 368-сонли қарори билан ташкил этилган Йўл ҳаракатини ташкил этиш маркази (ЙҲТЭМ) маълумотларига кўра, эндиликда светофорлар оқим интенсивлигига қараб «яшил чироқ» вақтини автоматик белгилайди. Бироқ соҳа экспертларининг таъкидлашича, рақамли трансформация фақат техник ечим эмас, балки ҳайдовчилар масъулияти ва ҳуқуқий интизом билан параллел равишда ишлаши лозим.

Рақамли эгизак: Транспорт оқими қандай бошқарилади?

Тошкент шаҳар ҳокимлигида ўтказилган матбуот анжуманида маълум қилинишича, жорий этилаётган «ақлли» тизим реал вақт режимида маълумот тўпловчи датчиклар ва юқори аниқликдаги камераларга асосланган. Лойиҳанинг стратегик мақсади — шаҳар йўл тармоғининг «рақамли эгизаги»ни яратишдир.

Тизимнинг асосий имкониятлари:

• Динамик бошқарув: Светофорлар транспорт зичлигини ўлчайди ва зарур йўналишда ҳаракат вақтини узайтиради.

• Жамоат транспорти устуворлиги: GPS-мониторинг тизими орқали автобуслар яқинлашганда светофорлар уларга «яшил йўлак» тақдим этади.

• Инфратузилмавий қамров: Ҳозирда 125 та чорраҳа тизимга уланган бўлса, йил якунига қадар бу кўрсаткич 545 тага етиши кутилмоқда.

ЙҲТЭМ бўлим бошлиғи Оллоёр Норбўтаевнинг сўзларига кўра, тизим нафақат светофорларни бошқаради, балки 100 км узунликдаги кўчаларда пуллик тўхташ жойларини ташкил этиш ва ноқонуний реклама конструкцияларини демонтаж қилишни ҳам ўз ичига олади. Бу комплекс ёндашув йўл ўтказувчанлик қобилиятини оширишга хизмат қилади.

Жиззах ва воҳа вилоятлари учун таъсир доираси

Пойтахтдаги ушбу ислоҳотлар фақат Тошкент аҳли учун эмас, балки Жиззах, Сирдарё ва бошқа қўшни вилоятлардан кундалик қатновчи ёки транзит ўтувчи ҳайдовчилар учун ҳам муҳимдир. Статистик маълумотларга кўра, Тошкент шаҳрига кириб келувчи автомобилларнинг салмоқли қисми айнан вилоятлараро қатновларга тўғри келади.

Рақамли тизимнинг жорий этилиши вилоятдан келган ҳайдовчилар учун нотаниш чорраҳаларда ҳаракатланишни осонлаштиради. Бироқ, шу билан бирга, камералар орқали назоратнинг кучайиши йўл ҳаракати қоидаларига (ЙҲҚ) риоя қилиш маданиятини янги босқичга олиб чиқишни талаб этади.

Ҳуқуқий оқибатлар: Интизом технологиядан муҳимроқми?

Рақамли тизимлар қанчалик мукаммал бўлмасин, инсон омили ва қонун устуворлиги масаласи долзарблигича қолмоқда. Яқинда Чилонзор туман суди томонидан чиқарилган ҳукм бунга яққол мисолдир. 2024 йилда ЙПХ инспекторини уриб юборган 23 ёшли ҳайдовчи 6 йил муддатга озодликдан маҳрум этилди.

Ушбу ҳолат иккита муҳим жиҳатни кўрсатади:

1. Тезлик ва ҳужжатсиз бошқарув: Ҳайдовчи 100 км/соат тезликда, тегишли ҳужжатларсиз ҳаракатланган.

2. Жазонинг муқаррарлиги: Давлат хизматчисига қаршилик кўрсатиш ва баданга оғир шикаст етказиш (ЖК 104 ва 219-моддалари) қатъий ҳуқуқий чораларга сабаб бўлади.

Тизимнинг «рақамли мияси» бундай ҳуқуқбузарликларни тезкор аниқлаш ва далилий асослар яратишда муҳим рол ўйнайди.

Халқаро тажриба ва экспертлар фикри

Жаҳон тажрибасида, хусусан Сингапур ва Сеул шаҳарларида қўлланиладиган Intelligent Transport Systems (ITS) тирбандликни 20-25 фоизгача камайтириш имконини берган. Халқаро экспертларнинг фикрича, Тошкентдаги ислоҳотлар муваффақияти қуйидаги учта омилга боғлиқ:

1. Маълумотлар таҳлили: 30 дан ортиқ муҳандис ва АТ-таҳлилчиларнинг реал вақтдаги хулосалари.

2. Геометрик ечимлар: Фақат светофор эмас, балки чорраҳаларнинг геометрик шаклини (қайрилиб олиш жойлари, қўшимча йўлаклар) ўзгартириш.

3. Ижтимоий масъулият: Ҳайдовчиларнинг «ақлли» чорраҳаларда ҳаракатланиш тартибини англаши.

Тошкент йўлларидаги рақамли трансформация — бу фақат тирбандликка қарши кураш эмас, балки хавфсизлик экотизимини яратишдир. 2026 йил якунига қадар режалаштирилган 545 та объектнинг ишга тушиши пойтахт ва унга туташ ҳудудлар аҳолиси учун вақт тежалиши ва йўллардаги тартибсизликлар камайишини ваъда қилмоқда.

Бироқ, технология ҳайдовчи ўрнини боса олмайди. Йўллардаги хавфсизлик рақамли алгоритмлар ва шахсий масъулиятнинг уйғунлигига таянади. Сизнингча, «ақлли» светофорлар ҳайдовчилар маданиятини ўзгартира оладими ёки жарималар тизими самаралироқми?

Жиззах вилоятида ичимлик суви ва оқава сув хизматлари учун янги тарифлар белгиланиши ижтимоий тармоқларда кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Хусусан, аҳоли учун ичимлик суви нархининг 1 куб метри учун 4 500 сўм этиб белгилангани вилоятни республика миқёсида энг юқори тарифли ҳудудлардан бирига айлантирди. Вилоят Кенгаши депутатлари томонидан тасдиқланган мазкур қарор соҳадаги модернизация ишлари ва хорижий кредитларни қайтариш зарурияти билан изоҳланмоқда.

Тарифлар динамикаси ва ҳудудий қиёс

Тақдим этилган расмий маълумотларга кўра, Жиззах вилоятида ичимлик суви нархи аҳоли учун 4 000 сўмдан 4 500 сўмга (ҚҚСсиз) ошиши кутилмоқда. Бюджет ташкилотлари ва улгуржи истеъмолчилар учун эса бу кўрсаткич 6 000 сўмдан 10 000 сўмгача кўтарилаётгани кузатилади. Таққослаш учун, Тошкент шаҳрида аҳоли учун тариф 1 400 сўмни, Андижонда 1 650 сўмни ташкил этади.

Жиззахдаги нархларнинг бошқа вилоятлардан сезиларли даражада баландлиги бир нечта омиллар билан боғлиқ:

1. Электр энергияси сарфи: Вилоятнинг географик жойлашуви ва сув манбаларининг узоқлиги сувни юқори босимда етказиб бериш учун катта миқдорда энергия талаб қилади.

2. Инвестиция лойиҳалари: "Ўзсувтаъминот" АЖ маълумотларига кўра, ҳудудлардаги тарифлар халқаро молия институтлари (Осиё тараққиёт банки, Жаҳон банки) иштирокидаги лойиҳаларнинг ўзини оқлаши ва жалб қилинган кредит маблағларини қайтариш графигига асосан шакллантирилади.

3. Операцион харажатлар: Тармоқларнинг эскирганлиги сабабли техник хизмат кўрсатиш ва аварияларни бартараф этиш харажатлари ортиб бормоқда.

Депутатлар назорати ва шаффофлик масаласи

Маҳаллий Кенгаш депутатлари томонидан тарифларнинг маъқулланиши жамоатчиликда эътироз уйғотмоқда. Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йилдаги 309-сонли қарорига мувофиқ, ичимлик суви тарифлари иқтисодий асослантирилган бўлиши ва таннархни қоплаши лозим. Бироқ, истеъмолчилар модернизация учун ажратилган маблағларнинг самарадорлиги ва коррупциявий хавф-хатарлар юзасидан очиқ ҳисобот талаб қилмоқдалар.

Журналистик суриштирувлар ва ижтимоий тармоқлардаги муносабатлар шуни кўрсатадики, аҳоли "нега айнан бизда қиммат?" деган саволга тушунарли иқтисодий жавоб кутмоқда. "Ичимлик суви таъминоти ва оқава сувларни чиқариб юбориш тўғрисида"ги Қонунга кўра, тарифлар белгиланишида ижтимоий ҳимоя тамойиллари ҳам инобатга олиниши шарт.

Истиқбол ва хулоса

Тарифларнинг ошиши тизимни ривожлантириш учун зарур бўлса-да, бу жараён хизмат кўрсатиш сифатининг ошиши билан мутаносиб бўлиши керак. Жиззах вилоятида сув таъминоти тизимининг барқарорлиги кўп жиҳатдан бошқарув самарадорлиги ва маблағларнинг мақсадли сарфланишига боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Бугунги вазият соҳада нафақат нарх ислоҳоти, балки кенг кўламли жамоатчилик назорати ва шаффоф аудит тизимига эҳтиёж борлигини кўрсатмоқда. Истеъмолчи сифатида ҳар бир фуқаро тўлаётган маблағи эвазига сифатли ва узлуксиз таъминот олишга ҳақлидир.

Ўзбекистонда нефть-газ қазиб олиш ҳажмини ошириш бўйича кўрилаётган чора-тадбирларга қарамай, ички бозорда ёқилғи нархи кескин кўтарилиши кузатилмоқда. Жорий йил бошидан буён

Ишлаб чиқариш ва инвестициялар: Рақамлар нима дейди?

Президент матбуот хизмати ва "Ўзбекнефтгаз" АЖ маълумотларига кўра, соҳани модернизация қилиш бўйича белгиланган вазифалар доирасида сезиларли ишлар амалга оширилган. Хусусан:

• 471 квадрат километр майдонда 3D сейсмик қидирув ишлари ўтказилди.

• 11 та янги қудуқ фойдаланишга топширилди.

• 20 та қудуқда капитал таъмирлаш ишлари бажарилди.

• 5 та технологик тадбир амалга оширилиб, қазиб олиш самарадорлигини ошириш кўзда тутилган.

Бироқ, Статистика агентлигининг январ ойидаги ҳисоботида Ўзбекистонда нефть ва газ қазиб олиш ҳажми ўтган йилнинг мос даврига нисбатан камайгани қайд этилган. Бу эса янги ишга туширилган қудуқлар ҳозирча фақат мавжуд пасайиш суръатини секинлаштиришга хизмат қилаётганини, аммо ички талабни тўлиқ қоплаш даражасига чиқмаганини англатади.

Биржадаги сакраш: Нега АИ-92 нархи кўтарилди?

10 март куни Ўзбекистон республика товар-хомашё биржасида (ЎзРТХБ) АИ-92 бензинининг бир тоннаси 12,72 млн сўмдан ошди. Нархларнинг бир кунлик 7,4 фоизлик ўсишига бир нечта омиллар таъсир кўрсатди:

1. Жаҳон нефть нархи: Яқин Шарқдаги геосиёсий вазият туфайли Brent маркали нефть нархи бир баррель учун 100 доллардан ошди. Ўзбекистон бензиннинг бир қисмини ва хомашёни импорт қилиши сабабли, ички бозор жаҳон конъюнктурасига бевосита боғланиб қолган.

2. Таклифнинг камайиши: Биржадаги савдо ҳажми икки баробарга — 3784 тоннадан 1835 тоннагача тушиб кетди. Таклиф камайиши доимо нархнинг сунъий ёки табиий ўсишига олиб келади.

3. Метан заправкалардаги чекловлар: Ҳаво ҳароратининг пасайиши муносабати билан АГТКШлар фаолиятига чеклов ўрнатилиши ҳайдовчиларни оммавий равишда бензинга ўтишга мажбур қилди. Бу эса талабнинг кескин ортишига сабаб бўлди.

Фактчекинг: Нарх ўсиши асослими?

Иқтисодий таҳлилчилар ва жамоатчилик фаоллари томонидан нархларнинг шаклланиши борасида турли фикрлар илгари сурилмоқда.

• Даъво: Жаҳон бозорида нефть нархи тушганда ҳам Ўзбекистонда бензин қимматлашмоқда.

• Манба: Иқтисодчи Отабек Бакировнинг таъкидлашича, 2025 йилда жаҳон котировкалари 25 фоизга арзонлашган даврда ҳам ички бозорда бензин 11,9 фоизга қимматлашган.

• Таҳлил: Расмий маълумотлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда бензин нархи фақат хомашё таннархига эмас, балки монопол тузилмаларнинг маржаси, акциз солиғи ва логистика харажатларига ҳам боғлиқ.

• Хулоса: Нарх ошишида жаҳон бозори "қулай баҳона" бўлса-да, ички бозордаги рақобатнинг пастлиги ва таклифнинг чеклангани асосий драйвер бўлиб қолмоқда.

Жиззах вилояти мисолида: Истеъмолчиларни нима кутмоқда?

Жиззах вилояти каби логистик марказларда бензин нархининг кўтарилиши нафақат шахсий автомобил эгаларига, балки юк ташиш ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари нархига ҳам таъсир қилади. Вилоятдаги кўплаб АГТКШларнинг вақтинчалик ёпилиши натижасида АИ-92 бензинига бўлган талаб кучайган. Нефть-газ соҳасидаги янги қудуқларнинг ишга туширилиши узоқ муддатли истиқболда барқарорлик ваъда қилса-да, қисқа муддатли энергия инқирози даврида истеъмолчилар юқори харажатларга мослашишга мажбур.

Хулоса ва истиқболлар

Ўзбекистон нефть-газ соҳасида ишлаб чиқаришни диверсификация қилиш ва янги конларни ўзлаштириш босқичида турибди. Бироқ, 11 та янги қудуқнинг ишга туширилиши тизимли муаммоларни — импортга қарамлик ва инфратузилмавий етишмовчиликни тез фурсатда ҳал эта олмайди. Бозордаги нархлар барқарорлиги учун нафақат қазиб олишни кўпайтириш, балки биржа савдоларида шаффофликни таъминлаш ва соҳада монополиядан чиқиш жараёнларини тезлаштириш талаб этилади.

Истеъмолчи сифатида биз фақат рақамларга эмас, балки ушбу ислоҳотларнинг ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги реал нархларда акс этишига қараб хулоса чиқаришимиз мумкин.

2025 йил якунларига кўра, Жиззах вилоятида хотин-қизлар бандлигини таъминлаш борасидаги кўрсаткичлар прогноз қилинган 62 минг ўрнига 100 минг нафардан ошди. "Ўзбекистон – 2030" стратегияси доирасида амалга оширилаётган тизимли ислоҳотлар натижасида аёллар тадбиркорлигига 556,2 миллиард сўм кредит йўналтирилди ва олий таълимда хотин-қизлар улуши 55 фоизга етди. Ушбу кўрсаткичлар нафақат миқдорий ўсишни, балки ҳудуддаги ижтимоий-иқтисодий муҳитнинг тубдан ўзгараётганини англатади.

Иқтисодий фаоллик ва тадбиркорлик динамикаси

Мамлакат тараққиётининг стратегик йўналишларидан бири сифатида аҳоли бандлигини таъминлаш, айниқса, хотин-қизларнинг иқтисодий мустақиллигига эришиш давлат сиёсатининг марказида турибди. Жиззах вилояти мисолида бу жараён молиявий дастаклар ва ҳуқуқий кафолатлар билан мустаҳкамланмоқда.

Хотин-қизлар тадбиркорлигини ривожлантириш мақсадида ажратилган 556,2 миллиард сўмлик кредит маблағлари вилоятда 10 минг 744 нафар янги аёл тадбиркорлар қатламини шакллантирди. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, янги ташкил этилган тадбиркорлик субъектларининг 75 фоиздан ортиғи юридик шахс мақомига эга бўлган. Бу эса аёллар томонидан бошқарилаётган бизнеснинг барқарорлиги ва солиқ базасини кенгайтиришдаги роли ортиб бораётганидан далолат беради.

Пиллачилик ва мавсумий бандлик таҳлили

Қишлоқ ҳудудларида бандлик муаммосини ҳал этишда анъанавий тармоқлар, хусусан, пиллачиликнинг ўрни беқиёс бўлиб қолмоқда. Жорий йилда вилоятда 16 минг 669 қути пилла парваришланиб, 1000 тонна ҳосил олингани 40 минг нафар хотин-қизнинг даромадига асос бўлди.

Бироқ, бу соҳадаги бандликнинг асосий қисми мавсумий характерга эга эканини инобатга олиш лозим. Экспертлар фикрича, пиллачилик занжирини чуқур қайта ишлаш босқичига ўтказиш орқали мавсумий ишчиларни доимий бандликка ўтказиш имкониятлари мавжуд. Бу борада "Ўзбекистон – 2030" стратегиясида ипакчилик кластерларини ривожлантириш вазифаси аниқ белгиланган.

Фактчекинг: Рақамлар ва ҳақиқат

Журналистик суриштирув ва очиқ маълумотлар таҳлили асосида вилоятдаги ҳолатни қуйидагича баҳолаш мумкин:

• Даъво: Жиззахда аёллар бандлиги режаси 162 фоизга бажарилди.

• Манба: Жиззах вилояти ҳокимлиги ва Оила ва хотин-қизлар бошқармасининг 2026 йил март ойидаги расмий ҳисоботлари.

• Рақамлар мослиги: 2025 йил учун белгиланган 62 минглик кўрсаткич ва амалдаги 100 минглик натижа ўртасидаги фарқ 38 мингни ташкил этади. Бу ўсиш асосан ўзини ўзи банд қилиш ва кичик тадбиркорлик ҳисобига тўғри келади.

• Хулоса: Кўрсаткичлар ҳаққоний бўлиб, улар ижтимоий қўллаб-қувватлаш тизими ("Аёллар дафтари") ва таълимга йўналтирилган инвестициялар билан асосланган.

Ижтимоий ҳимоя ва таълим: Инсон капиталига инвестиция

"Аёллар дафтари" тизими орқали сўнгги беш йилда 187 минг 457 нафар хотин-қизга 181 миллиард сўмлик ёрдам берилгани ижтимоий трансформациянинг муҳим босқичидир. Айниқса, таълим соҳасидаги кўрсаткичлар эътиборга молик.

Ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалардан бўлган 2 минг 978 нафар талаба қизнинг контракт тўловлари қоплаб берилиши келгусида вилоят меҳнат бозорига юқори малакали кадрлар кириб келишини таъминлайди. Бугунги кунда олий таълимда хотин-қизлар улушининг 55 фоизга етгани — бу шунчаки статистика эмас, балки вилоятнинг интеллектуал салоҳияти ўзгараётганининг исботидир.

Маҳаллабай тизим ва "ваучер" лойиҳалари

Вилоятдаги 304 та маҳалланинг ҳар бирига 25 миллион сўмгача ваучерлар тақдим этилиши маҳаллий ташаббусларни рағбатлантиришнинг янги инструментига айланди. Ушбу механизм орқали 1000 нафарга яқин қишлоқ аёлларини иш билан таъминлаш кўзда тутилган. Бу ерда асосий урғу "ҳар бир маҳалла — ўз ишлаб чиқаришига эга" тамойилига қаратилган.

Нейтрал хулоса

Жиззах вилоятида хотин-қизлар бандлиги борасидаги ислоҳотлар ўзининг сезиларли самарасини бермоқда. Асосий натижалар бандлик даражасининг ошиши, тадбиркорлик субъектларининг кўпайиши ва хотин-қизларнинг таълим олишига бўлган тўсиқларнинг камайишида кўринмоқда.

Шу билан бирга, келгусида яратилган иш ўринларининг барқарорлигини таъминлаш ва аёллар меҳнатига ҳақ тўлаш тизимини янада такомиллаштириш муҳим вазифа бўлиб қолади. Иқтисодий мустақиллик нафақат бандлик, балки аёлнинг жамиятдаги қадр-қимматини юксалтиришнинг энг қисқа йўлидир. Сизнингча, маҳаллаларда хотин-қизлар бандлигини таъминлашда яна қандай тўсиқлар мавжуд?

Ҳакимжон Фозилов

Сўнгги йилларда қозоқ кинематографияси Марказий Осиё кино оламида ҳақиқий инқилоб қилмоқда, десак муболаға бўлмайди. 2025-2026 йиллар давомида экран юзини кўраётган турли мавзу ва жанрлардаги асарлар ўзининг профессионал ёндашуви, техник имкониятлари ва энг муҳими, инсон руҳининг энг нозик торларини черта олиши билан ажралиб турибди. Режиссёр Нургиса Алмурат томонидан суратга олинган

Муваффақият ортидаги бўшлиқ

Фильм қаҳрамони Жалгаснинг ҳаёти ташқаридан қараганда мукаммал: бойлик, мансаб, оила ва қулайлик. Аммо бу ялтироқ қобиқ остида улкан бир оғриқ яширинган. Жалгас ўзининг барча омадсизликлари ва болаликдаги амалга ошмаган орзулари учун онаси Майрашни айблайди. Бу кўпчилигимизга таниш ҳолат — биз кўпинча ҳаётдаги хатоларимиз учун бизни энг кўп яхши кўрадиган инсонни айбдор қиламиз.

Она ва келин ўртасидаги келишмовчилик Жалгасни қатъий қарор қабул қилишга мажбур қилади. У онасининг юбилейи арафасида уни қишлоққа олиб кетиш учун йўлга чиқади. Бу шунчаки манзилга элтувчи йўл эмас, балки икки қалбнинг, оналик меҳри ва фарзандлик кибрининг тўқнашув нуқтасидир.

Нега бу фильм йиғлатади?

Ушбу асарни шунчаки томоша қилиб бўлмайди, уни ҳис қилиш керак. Фильм давомида томошабин беихтиёр ўз ҳаётини, ота-онаси билан бўлган муносабатларини таҳлил қила бошлайди. Айниқса, яқинини, онажонини йўқотган инсонлар учун бу фильм шунчаки бадиий асар эмас, балки руҳан дийдорлашувдек таъсир қилади.

Гулжамал Муқажанқизи ва Мақсат Рахмет каби актёрларнинг ижроси шунчалик табиийки, сиз экрандаги қаҳрамонларни эмас, балки ўз яқинларингизни кўргандек бўласиз. Фильмнинг ҳар бир кадри, воқеалар кетма-кетлиги ва мусиқий безаги инсон руҳиятининг энг теран қатламларига кириб боради.

Кечикмаслик санъати

"Мени қучоқланг, она" фильмининг асосий хабари — вақт. Биз доим ниманидир кутамиз: эртага қўнғироқ қиламан, кейинги сафар бораман, ишлар камайсин кейин онамни шифокорга олиб бораман... Аммо вақт бизни кутиб турмайди.

"Оналарнинг эрта вафотидан олдин меҳрингизни кўрсатинг. Қадрланг, саломатлигини назорат қилинг, уларни йўқланг. Жонсиз суратларини эмас, ўзларини қучоқлаш бахтини бой берманг."

Ушбу фильм қозоқ киноижодкорлари нафақат техник томондан, балки инсоний драмани етказиб беришда ҳам анча илгарилаб кетганини кўрсатди. Бу асар — қалби бор ҳар бир инсон кўриши шарт бўлган, руҳан покланиш дарсидир.

"Мени қучоқланг, она" — бу шунчаки кўзёш тўкиш учун ишланган фильм эмас. Бу — ойна. Унда биз ўз кибримизни, хатоларимизни ва энг муҳими, кечикишдан қўрқишимиз кераклигини кўрамиз. Қозоқ киносининг ушбу муваффақияти Марказий Осиёдаги бошқа ижодкорлар учун ҳам катта тажриба мактаби вазифасини ўтайди.

Биз нафақат санъат асарларини томоша қилишимиз, балки улардан керакли хулосаларни чиқариб, атрофимиздаги инсонларга бўлган муносабатимизни қайта кўриб чиқишимиз лозим. Сиз охирги марта онангизни қачон қучоқладингиз?

Ҳакимжон Фозилов - Sangzor.uz таҳририяти учун махсус

Рақамлар тили: Статистика нимадан далолат беради?

Бошқарув самарадорлиги агентлиги томонидан тақдим этилган портал статистикаси тизимнинг қамрови йилдан-йилга кенгайиб бораётганини кўрсатади.

Порталдаги асосий кўрсаткичлар қуйидагича:

• Жами танлов иштирокчилари: 5 387 281 нафар.

• Тестда қатнашганлар: 1 547 196 нафар.

• Ишга қабул қилинганлар: 104 509 нафар.

Ушбу рақамлар шуни англатадики, ҳар бир иш ўрни учун ўртача 51 нафар номзод даъвогарлик қилмоқда. Бироқ, суҳбат босқичига етиб келганлар сони (757 302 нафар) жами иштирокчиларнинг фақат 14 фоизини ташкил этади. Бу номзодларнинг сараланиш жараёнида нафақат билим, балки малакавий талабларга мос келиши ҳам қаттиқ назорат қилинаётганидан далолат беради.

Фактчекинг: Портал маълумотлари ва реал вазият

Давлат хизматига қабул жараёнидаги очиқликни текшириш учун порталдаги бир нечта кўрсаткичларни таҳлил қиламиз.

1. Даъво: Портал орқали ишга кириш 100% шаффоф ва инсон омилидан холи.

• Манба нима дейди? Ўзбекистон Республикасининг "Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида"ги қонунига кўра, танловлар уч босқичли (малака ошириш, тест ва суҳбат) тизимда ўтказилади.

• Рақамлар мос келадими? 1,5 миллиондан ортиқ одам тест топширган, лекин суҳбат босқичида инсон омили (комиссия аъзолари) сақланиб қолган.

• Хулоса: Тест босқичи рақамлашган ва шаффоф, бирок якуний қарор суҳбат босқичида комиссия томонидан қабул қилиниши субъективлик эҳтимолини бутунлай йўқ қилмайди.

2. Даъво: Вазирликлар энг кўп иш ўринларини таклиф қилмоқда.

• Манба: Порталнинг "Тармоқлар бўйича" бўлими.

• Рақамлар: Вазирликларда 3926 та фаол эълон мавжуд. Бу бошқа барча тармоқлар (Агентликлар - 34 та, Инспекциялар - 24 та) йиғиндисидан бир неча баробар кўп.

• Хулоса: Давлат бошқарувининг марказий аппарати ва унинг қуйи тизимлари кадрлар алмашинуви бўйича асосий драйвер бўлиб қолмоқда.

Жиззах вилояти: Ҳудудий таҳлил

Жиззах вилоятидаги вакансиялар сони (135 та) республика бўйича ўртача кўрсаткичдан паст бўлса-да, бу ҳудуддаги меҳнат бозорининг ўзига хос хусусиятларини кўрсатади. Масалан, қўшни Сирдарё вилоятида (246 та) вакансиялар кўпроқ.

Жиззахлик номзодлар учун асосий имкониятлар маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ва вазирликларнинг ҳудудий бошқармаларига тўғри келади. Порталнинг 2020-2024 йиллардаги динамикаси шуни кўрсатадики, вилоятда "маҳаллабай" тизими доирасидаги ҳоким ёрдамчилари ва ёшлар етакчилари учун ажратилган квоталар энг катта иштирокчилар оқимини шакллантирган.

Контекст: Нима учун бу тизим муҳим?

Илгари давлат идорасига ишга кириш "ёпиқ эшиклар" ортида, таниш-билишчилик ёки шахсий алоқалар асосида амалга оширилиши ҳақидаги қарашлар жамиятда кучли эди. Vacancy.argos.uz порталининг жорий этилиши иккита асосий муаммони ҳал қилишга қаратилган:

1. Меритократия: Лаёқатли кадрларни танлаш.

2. Коррупцияга қарши кураш: Номзод ва иш берувчи ўртасидаги бевосита алоқани камайтириш.

Бироқ, порталдаги "Олий таълим муассасалари" ёки "Банклар" каби бўлимларда эълонлар сонининг 0 экани, ушбу ташкилотлар ҳали ҳам ўзларининг ички порталларидан фойдаланиши ёки тизимга тўлиқ интеграция бўлмаганини кўрсатади. Бу эса иш қидирувчи учун ягона нуқта тамойилини бироз чеклайди.

Хулоса ва истиқболлар

Vacancy.argos.uz портали Ўзбекистон давлат хизмати учун инқилобий қадам бўлди, аммо унинг самарадорлиги фақат рақамлар билан ўлчанмайди. Тизимнинг ҳақиқий муваффақияти — Жиззахнинг чекка қишлоғидаги билимли йигит ёки қизнинг ҳеч қандай "танишсиз" вазирликка ишга кира олишидадир.

Бугунги кунда Тошкент шаҳри ва Тошкент вилояти жами вакансияларнинг қарийб 45 фоизини эгаллаб турибди. Ҳудудларда, хусусан Жиззахда давлат хизмати жозибадорлигини ошириш ва вакансиялар шаффофлигини таъминлаш кадрлар қўнимсизлигини камайтиришга хизмат қилади.

Сизнингча, давлат хизматидаги суҳбат жараёнларини ҳам тўлиқ автоматлаштириш ва инсон омилини чиқариб ташлаш вақти келдими ёки жонли мулоқот номзоднинг шахсий сифатларини баҳолашда зарурми?

Вазирликдаги "нарх": Лицензия учун 100 минг доллар

Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг таълим ташкилотларини лицензиялаш бўлими етакчи мутахассисининг қўлга олиниши соҳадаги энг шов-шувли ҳолатлардан бири бўлди. Мутахассис Қарши шаҳридаги хусусий университетнинг Сурхондарёда филиалини очиш учун зарур бўлган лицензияни "тезлаштириб бериш" эвазига 100 минг доллар талаб қилган.

Бу ҳолат соҳадаги бир нечта тизимли муаммоларни юзага чиқармоқда:

1. Лицензиялаш жараёнининг мураккаблиги: Гарчи давлат хизматларини рақамлаштириш ҳақида кўп гапирилса-да, амалиётда қарор қабул қилувчи "кичик мутахассислар" жараёнга таъсир ўтказиш имкониятига эга бўлиб қолмоқда.

2. Техник хатоликлар ва шаффофлик: 2025 йил август ойида вазирлик 5 та хусусий ОТМга "техник хатолик" сабабли лицензия берилганини айтган бўлса, Адлия вазирлиги тизимда носозлик бўлмаганини таъкидлаган эди. Бундай зиддиятли вазиятлар коррупция учун қулай муҳит яратади.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми "а" бандига кўра, жуда кўп миқдордаги фирибгарлик учун базавий ҳисоблаш миқдорининг 400 бараваридан 600 бараваригача жарима ёки 8 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилган.

Ҳоким ёрдамчилари: Маҳаллабай ишлашми ёки маҳаллабай коррупция?

Тошкент шаҳрининг Яшнобод туманида юз берган ҳолат коррупциянинг "занжирли" характерини очиб берди. Ҳоким ёрдамчиси фуқаронинг турар жойини нотурар жой тоифасига ўтказиб бериш эвазига 5 минг доллар сўраган ва бу ишни туман ҳокимлиги бўлинма бошлиғи орқали ҳал қилиши керак бўлган. Иккала мансабдор ҳам ашёвий далиллар билан ушланган.

Бу каби ҳолатлар Наманган ва бошқа вилоятларда ҳам тез-тез кузатилмоқда. Масалан, Фарғона тумани солиқ инспекцияси бош инспектори 10 гектар ер майдонини ажратиб бериш ваъдаси билан тадбиркордан 101 минг доллар талаб қилгани аниқланган.

Нима учун жиноятлар "Фирибгарлик" сифатида малакаланмоқда?

Эътиборли жиҳати шундаки, кўплаб қўлга олиш ҳолатларида ДХХ ва Прокуратура айбловни "Пора олиш" (210-модда) эмас, балки "Фирибгарлик" (168-модда) сифатида баҳоламоқда. Бунинг ҳуқуқий асоси шундаки, қўлга олинган шахс ваъда қилинган ишни бажариш бўйича расмий ваколатга эга бўлмаган, аммо "юқори лавозимдаги танишлари" орқали ҳал қилишни ваъда қилиб, ўзганинг мулкини алдов йўли билан қўлга киритишга уринган.

Бу эса давлат аппаратида "воситачилик" ва "таниш-билишчилик" институти ҳали ҳам кучли эканидан далолат беради. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ва халқаро экспертларнинг фикрича, бундай ҳолатларни камайтириш учун инсон омилини минималлаштирадиган тўлиқ автоматлаштирилган тизимларга ўтиш зарур.

Халқаро тажриба ва маҳаллий контекст

Transparency International халқаро ташкилотининг "Коррупцияни қабул қилиш индекси"да Ўзбекистон сўнгги йилларда ўсиш кўрсатаётган бўлса-да, ер ажратиш ва лицензиялаш соҳалари ҳамон "қизил ҳудуд" бўлиб қолмоқда. Масалан, Сингапур ёки Грузия тажрибасида давлат хизматчисининг қарори эмас, балки аниқ алгоритм ва очиқ маълумотлар базаси асосий рол ўйнайди.

Ўзбекистонда "Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида"ги қонуннинг кучга кириши (2024 йил декабрдан) бу каби ҳолатларга чек қўйиши кутилмоқда. Бироқ, амалиётда маҳаллий ҳокимият ва вазирликларнинг ўрта бўғин ходимлари ўртасида ҳуқуқий онгнинг пастлиги ва жазонинг муқаррарлигига ишончсизлик сақланиб қолмоқда.

Хулоса: Тизимли ечим вақти келдими?

Юқоридаги мисоллар коррупцияга қарши кураш фақатгина "қўлга олиш" тадбирлари билан чекланиб қолмаслиги кераклигини англатади. Ҳар бир қўлга олинган ходим — бу тизимдаги қайсидир бўшлиқнинг оқибатидир. Тадбиркор ёки оддий фуқаро нега 100 минг доллар беришга рози бўлади? Чунки қонуний йўл билан мақсадга эришиш мураккаб, узоқ ёки ноаниқ кўринади.

Давлат хизматларини кўрсатишда шаффофликни таъминлаш ва бюрократик тўсиқларни камайтириш — коррупцияга қарши энг самарали қалқондир. Сизнингча, давлат идораларида коррупцияни илдизи билан йўқотиш учун фақат жазони кучайтириш кифоями ёки бошқа ечимлар зарурми?

Жиззах вилоятида жамоат транспорти тизими тубдан ислоҳ қилинмоқда: вилоятнинг 1,5 миллион аҳолисидан атиги 26,8 фоизи ушбу хизматдан фойдаланаётгани сабабли тизимни кенгайтириш зарурати юзага келди. 2026 йил 3 март куни ўтказилган

Брутто-шартномалар ва молиявий рағбатлантириш тизими

Жиззах шаҳрида жамоат транспорти сифатини ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Жамоат транспорти тизимини ислоҳ қилиш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори ижроси доирасида янги иқтисодий моделга ўтилди. Ўтган йили шаҳарга 101 та янги автобус олиб келиниши тизимни янгилашнинг биринчи босқичи бўлди.

Янги тизимнинг афзаллиги шундаки, ташувчиларга тўловлар амалга оширилган қатновлар ва масофага қараб тўланади ("брутто-шартнома"). Бу эса ҳайдовчилар ўртасидаги "план" учун пойгаларга чек қўяди. Электрон тўлов тизимининг жорий этилиши йўловчиларга қуйидаги иқтисодий имтиёзларни тақдим этди:

• Транспорт картаси орқали тўловда 30 фоизлик доимий чегирма.

• Бир соат ичида иккинчи марта фойдаланилганда 50 фоизлик чегирма.

• Учинчи марта фойдаланиш эса бепул этиб белгиланди.

Бугунги кунда ушбу тизим Жиззах шаҳрининг 34 та маҳалласи ва Шароф Рашидов туманининг 12 та маҳалласини қамраб олган.

Транспорт қамровидаги бўшлиқлар: 120 та маҳалла муаммоси

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, вилоятдаги 304 та маҳалланинг 120 тасида мунтазам автобус қатнови йўлга қўйилмаган. Ушбу ҳудудларда аҳоли асосан "Дамас" ва микроавтобуслар хизматига таянишга мажбур, бу эса хавфсизлик ва хизмат сифати стандартларига ҳамиша ҳам жавоб бермайди.

Вилоят ҳокими томонидан берилган топшириққа кўра, яна 65 та маҳаллада жамоат транспорти хизматини яхшилаш учун тадбиркорлар жалб этилади ва қўшимча автобуслар харид қилинади. Мавжуд меъёрий ҳужжатларга асосан, шаҳар автобуслари шаҳар чегарасидан 2 километргача чиқиш ҳуқуқига эга. Бу имкониятдан фойдаланган ҳолда Шароф Рашидов туманининг яна 19 та маҳалласини шаҳар транспорт тизимига интеграция қилиш режалаштирилган.

Инфратузилма инқирози: Бекатлар кимнинг балансида?

Жамоат транспортининг самарадорлиги фақатгина янги автобусларга эмас, балки йўловчилар учун яратилган шароитларга ҳам боғлиқ. Вилоятдаги 535 та бекатнинг ҳолати жиддий танқид остига олинди:

• Эгалик масъулияти: 331 та бекат Автомобил йўллари ташкилотлари, 174 таси тадбиркорлар ва 30 таси обodonlashtirish бошқармалари балансида туради.

• Таъмирталаб ҳолат: Жиззах шаҳридаги 86 та бекатдан 30 таси ҳалигача абгор аҳволда.

• Мақсадсиз фойдаланиш: Кўплаб бекатлар тадбиркорлик шохобчаларига айлантирилиб, йўловчиларнинг кутиш жойлари ёпиб қўйилган.

Шунингдек, йўлларда автобуслар тўхташи учун махсус "карман"ларнинг йўқлиги ва имконияти чекланган шахслар учун пандусларнинг мавжуд эмаслиги тизимли муаммо сифатида қайд этилди.

Истиқболдаги қадамлар ва таҳлилий хулоса

Вилоят раҳбарияти томонидан жамоат транспорти фаолиятини янада яхшилаш учун аниқ йўналишлар белгилаб берилди. Биринчи навбатда, барча 304 та маҳаллада аҳоли фикрини ўрганган ҳолда қайта хатлов ўтказилади. Иккинчидан, чеккa туманларни марказ билан боғловчи "экспресс" йўналишлар ташкил этилади. Учинчидан, туризм салоҳиятини ошириш мақсадида зиёратгоҳлар ва дам олиш масканларига алоҳида транспорт йўналишлари очилади.

Жиззахдаги транспорт ислоҳоти фақатгина сон кўрсаткичларига (автобуслар сонига) эмас, балки сифат ва қулайликка йўналтирилган бўлиши лозим. Акс ҳолда, аҳолининг катта қисми (70 фоиздан ортиғи) ҳамон шахсий транспорт ёки норасмий ташувчилар хизматидан фойдаланишда давом этаверади.

Ҳакимжон Фозилов

2026 йил 6 март куни Жиззах вилояти Шароф Рашидов туманида "INNO" илмий паркининг тантанали очилиш маросими бўлиб ўтади. Ушбу лойиҳа Ўзбекистон Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳамда Венгриянинг етакчи олий таълим ва илмий марказлари билан стратегик ҳамкорлиги маҳсулидир. Тадбирда икки давлат вазирлари, дипломатлари ва ректорлар кенгаши вакиллари иштирок этиши кутилмоқда. Мазкур марказ минтақада технологик ривожланишни жадаллаштириш, талабалар учун халқаро стажировкалар ташкил этиш ва тўрт томонлама шериклик шартномаларини имзолаш орқали илм-фанни ишлаб чиқаришга интеграция қилишни мақсад қилган.

Илм-фан ва ишлаб чиқариш интеграцияси: Жиззах модели

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 3 июлдаги ПҚ-307-сон қарори ва "Ўзбекистон – 2030" стратегиясида белгиланган вазифалар доирасида ҳудудларда инновацион экотизимни яратиш устувор йўналиш этиб белгиланган. Жиззахда фойдаланишга топширилаётган "INNO" илмий парки айнан шу мақсад йўлидаги амалий қадамдир.

Тадбир дастурига кўра, очилиш маросимида Ўзбекистон Олий таълим, фан ва инновациялар вазири Конгратбай Шарипов, Венгрия Давлат котиби Вероника Варга-Баюс (Veronika Varga-Bajusz) ҳамда Венгриянинг Ўзбекистондаги Фавқулодда ва Мухтор элчиси Йожеф Рожа (József Rózsa) иштирок этади. Бу даражадаги делегациянинг иштироки лойиҳанинг нафақат маҳаллий, балки халқаро аҳамиятга эга эканлигидан далолат беради.

Венгрия тажрибаси ва стратегик ҳамкорлик

Венгрия Европа Иттифоқи давлатлари ичида инновацияларни бошқариш ва қишлоқ хўжалиги технологиялари бўйича бой тажрибага эга. Жиззахдаги марказ фаолиятида Венгрия Ректорлар конференцияси раиси Бела Меркели (Béla Merkely) ва "INNO Science Park" стратегияси бўйича эксперт Левенте Ковач (Levente Kovács) иштирок этаётгани диққатга сазовор.

Ҳамкорликнинг асосий йўналишлари:

• Технологик трансфер: Венгриянинг илғор ишланмаларини маҳаллий шароитга мослаштириш.

• Тўрт томонлама шартнома (Quadrilateral Agreement): Таълим, илм-фан, давлат ва бизнес вакиллари ўртасидаги узвий боғлиқликни таъминлаш.

• Академик алмашинув: Тошкент кимё-технология институти (ТКТИ) ва Жиззах политехника институти (ЖизПИ) талабаларининг лойиҳаларини халқаро стандартлар асосида ривожлантириш.

Лойиҳанинг иқтисодий ва ижтимоий таъсири

"Yangi O‘zbekiston" массивида қад ростлаган ушбу мажмуа Жиззах вилояти ҳокими Улуғбек Мустафоев бошчилигидаги маҳаллий ҳокимият органлари учун ҳам муҳим стратегик нуқта ҳисобланади. Жиззах сўнгги йилларда автомобилсозлик ва тўқимачилик кластерлари марказига айланиб бормоқда. Бундай ишлаб чиқариш қувватларига эса юқори малакали кадрлар ва янги технологик ечимлар зарур.

Илмий парк доирасида ташкил этиладиган Show-Room ва лойиҳалар тақдимоти маҳаллий тадбиркорларга инновацион ғояларни сотиб олиш ёки уларни ўз корхоналарида жорий этиш имкониятини беради. Таҳлилларга кўра, илмий парклар мавжуд бўлган ҳудудларда кичик ва ўрта бизнеснинг ЯИМдаги улуши инновацион маҳсулотлар ҳисобига ўртача 12-15 фоизга юқори бўлади (Манба: Жаҳон банкининг "Инновациялар ва иқтисодий ўсиш" ҳисоботи).

Таълимдаги трансформация: ЖизПИ ва ТКТИ мисолида

Лойиҳанинг энг муҳим жиҳатларидан бири — талабаларнинг бевосита амалиёт билан бандлиги. Ботир Усмонов ва Алишер Усманкулов томонидан тақдим этиладиган режалар ТКТИ ва ЖизПИ талабалари учун "INNO Science Park"ни асосий лаборатория майдонига айлантиришни назарда тутади. Бу ерда "назария – амалиёт – тижоратлаштириш" занжири тўлиқ ишлай бошлайди.

Шунингдек, дастурда ўзбекистонлик талабаларни қабул қилиш ва уларнинг малакасини ошириш бўйича алоҳида бандлар киритилган бўлиб, бу келгусида ёш олимларнинг халқаро грантлар ва лойиҳаларда иштирок этиш имкониятини кенгайтиради.

Хулоса: Кутиш ва воқелик

Жиззах "INNO" илмий паркининг очилиши шунчаки бинонинг фойдаланишга топширилиши эмас, балки минтақада "ақлли иқтисодиёт" сари ташланган қадамдир. Бироқ, лойиҳанинг муваффақияти фақатгина замонавий бино ва хорижлик экспертларга эмас, балки маҳаллий олимлар ва тадбиркорларнинг ушбу майдончадан қанчалик самарали фойдаланишига боғлиқ.

Илмий парк ҳақиқатан ҳам Жиззахнинг технологик драйверига айланадими ёки расмий тадбирлар ўтказиладиган маскан бўлиб қоладими? Бу саволга жавоб келгуси икки йил ичида марказда яратилган ва тижоратлаштирилган стартаплар сони билан белгиланади.

Жиззах вилоятида Мажбурий ижро бюроси (МИБ) ходимлари томонидан алиментдан қарздор шахсларнинг суратлари ва маълумотлари маҳаллалардаги эълонлар тахтасига, масжидларга илиниши ҳамда ижтимоий тармоқларда тарқатилиши катта баҳс-мунозараларга сабаб бўлмоқда. Гарчи бу чора қарздорликни ундиришда самара бериши иддао қилинса-да, ҳуқуқшунослар ва инсон ҳуқуқлари фаоллари буни шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳамда инсон қадр-қимматини топташ деб баҳоламоқда. Асосий масала — алимент тўлаш мажбурияти ва шахснинг конституциявий ҳуқуқлари ўртасидаги мувозанатни сақлашда қолмоқда.

Ижро усули: Жамоатчилик назоратими ёки «шарманда қилиш»?

Жиззах вилоятининг қатор маҳаллаларида кузатилаётган ушбу амалиёт алимент тўламай келаётган оталарни (ёки оналарни) ижтимоий босим остида қолдиришга қаратилган. Маълумотларга кўра, қарздорларнинг рўйхати Telegram-гуруҳларига тарқатилмоқда. Бу усул ижро органлари томонидан «профилактик тадбир» сифатида талқин қилинса-да, унинг ҳуқуқий асослари шубҳа остида қолмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 27-моддасига биноан, ҳар ким ўз шаъни ва обрўсига қилинган тажовузлардан, шахсий ҳаётига аралашишдан ҳимояланиш ҳуқуқига эга. Қарздорлик фактини ошкора қилиш, айниқса, уни диний муассасалар ёки умумий эълонлар тахтасига илиш шахснинг жамиятдаги мавқеига тиклаб бўлмас зарар етказиши мумкин.

Қонунчилик нима дейди?

Ўзбекистон Республикасининг «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонунида ижро ҳаракатларининг аниқ рўйхати келтирилган. Улар қаторига қуйидагилар киради:

• Қарздорнинг мол-мулкини хатлаш ва сотиш;

• Иш ҳақи ва бошқа даромад турларига ижрони қаратиш;

• Чет элга чиқиш ҳуқуқини вақтинча чеклаш.

Бироқ, ушбу қонунда шахснинг суратини жамоат жойларига илиб қўйиш ёки уни «шарманда қилиш» орқали мажбурлаш ҳақида норма мавжуд эмас. «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги Қонуннинг 15-моддасига кўра, шахсга доир маълумотларни тарқатиш учун унинг розилиги ёки қонунда назарда тутилган асослар бўлиши шарт. Қарздорлик ҳақидаги маълумот ошкор этилиши мумкин бўлган ҳолатлар рўйхатига «маҳалла гуруҳларида сурат тарқатиш» киритилмаган.

Омбудсман ва халқаро тажриба

Бу каби ҳолатлар Ўзбекистонда биринчи бор кузатилаётгани йўқ. 2024 йилнинг февраль ойида Навоий вилоятида «Шарманда доскаси» ташкил этилганида, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (Омбудсман) Феруза Эшматова бундай чоралар инсон ҳуқуқларига зид эканини қатъий таъкидлаган эди. Омбудсманнинг қайд этишича, жиноят ёки ҳуқуқбузарлик содир этган шахсга нисбатан жазо фақат суд томонидан ва қонунда белгиланган тартибда берилиши керак.

Халқаро амалиётда, масалан, Европа Иттифоқи давлатларида «General Data Protection Regulation» (GDPR) қоидалари шахснинг қарздорлик ҳақидаги маълумотларини учинчи шахсларга ошкор қилишни қатъиян тақиқлайди. Қарздорликни ундириш иқтисодий ва ҳуқуқий механизмлар орқали амалга оширилади, ижтимоий босим қилиш (жамоатчилик ҳукмига топшириш) ҳуқуқий давлат тамойилларига зид деб ҳисобланади.

Таҳлил: Мақсад ва восита ўртасидаги номутаносиблик

Алимент ундириш — бу боланинг яшаш ҳуқуқи ва манфаатларини ҳимоя қилиш демакдир. Бу борада давлатнинг қатъият кўрсатиши ижобий ҳол. Бироқ, воситаларнинг ноқонунийлиги кутилган натижа ўрнига салбий оқибатларни келтириб чиқариши мумкин:

1. Психологик босим: Қарздорнинг фарзандлари ўз отасининг суратини «шармандалар рўйхати»да кўриши уларда кучли руҳий жароҳат уйғотиши мумкин.

2. Ресоциализация муаммоси: Ижтимоий камситилган шахснинг кейинчалик иш топиши ва жамиятга мослашиши қийинлашади, бу эса унинг алимент тўлаш қобилиятини янада пасайтиради.

3. Ҳуқуқий нигилизм: Агар давлат органи қонунда кўзда тутилмаган усуллардан фойдаланса, бу фуқароларда қонунга нисбатан ҳурматсизлик уйғотади.

Хулоса ва ечимлар

Жиззахдаги ҳолат ижро тизимида янги ва самарали, аммо ҳуқуқий жиҳатдан бенуқсон механизмларга эҳтиёж борлигини кўрсатмоқда. Алимент тўлашдан бўйин товлаганларга нисбатан маъмурий ва жиноий жавобгарлик (ЖК 122-модда) мавжуд ва уларни қўллаш етарли бўлиши лозим.

Ҳуқуқий жамиятда тартиб-интизом ҳиссиётларга ёки маҳалланинг «маломати»га эмас, балки қонуннинг муқаррарлигига асосланиши керак. Суратларни илиш ва шахсий маълумотларни тарқатиш орқали эришилган қисқа муддатли самара, узоқ муддатда ҳуқуқ устуворлиги тамойилига путур етказади.

Сизнингча, қарздорни жамият олдида изза қилиш боланинг манфаатларига ҳақиқатан ҳам хизмат қиладими ёки бу шунчаки масъул идораларнинг ўз ишини осонлаштиришга бўлган уринишими?

Жиззах вилоятида «Жиззах сув таъминоти» АЖнинг икки нафар инспектори фуқародан 5 миллион сўм миқдорида пора олаётган вақтида ДХХ ва ИИБ ходимлари томонидан

Жиноят тафсилотлари ва воқеа ривожи

Жорий йилнинг 17 январь куни ўтказилган тезкор тадбир натижасида «Жиззах сув таъминоти» акциядорлик жамиятининг абонентлар билан ишлаш бўлими инспекторлари П.К. ва Т.Т. ашёвий далиллар билан қўлга тушди. Суриштирув маълумотларига кўра, улар Шароф Рашидов тумани ҳудудида жойлашган, жамият балансидаги артезиан қудуғидан ҳужжатларсиз фойдаланиш учун фуқаро К.С.дан пул талаб қилган.

Эътиборли жиҳати шундаки, мазкур келишув филиал бош муҳандисининг «ёрдами» билан амалга оширилиши керак бўлган. Бу эса коррупцион занжирнинг фақат қуйи бўғин билан чекланмаганидан далолат беради. Фуқаронинг ўз вақтида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилиши ва аудиоёзувларни тақдим этиши жиноятни фош этишда асосий омил бўлди.

Тизимли муаммо: Сув ресурслари ва назоратсизлик

Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ, сув объектларидан фойдаланиш махсус рухсатнома асосида амалга оширилади. Бироқ амалиётда қуйи бўғин ходимларининг техник назорат ва инспекция ваколатларига эга экани уларда суиистеъмол қилиш имкониятини яратади.

Мутахассисларнинг фикрича, бу каби ҳолатларнинг илдизи бир нечта омилга бориб тақалади:

1. Инсон омилининг юқорилиги: Сув қудуқларидан фойдаланиш ва мониторинг қилиш тизими тўлиқ рақамлаштирилмагани инспекторларга вазиятни ўз фойдасига талқин қилиш имконини беради.

2. Ички назоратнинг заифлиги: Акциядорлик жамиятларининг ички комплаенс-назорат хизматлари кундалик жараёнларни кузатишда оқсамоқда.

3. Аҳолининг ҳуқуқий саводхонлиги: Кўп ҳолларда фуқаролар қонуний йўл билан рухсат олиш жараёнини мураккаб деб билиб, «енгилроқ» ечим қидирадилар.

Қонунчилик ва жазо муқаррарлиги

Ҳозирда мазкур ҳолат юзасидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг тегишли моддалари (210-модда — Пора олиш) билан жиноят иши қўзғатилган. Ўзбекистон Республикасининг «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги Қонуни талабларига кўра, давлат улуши бўлган ташкилотлардаги ҳар қандай суиистеъмолчилик қатъий жавобгарликка сабаб бўлади.

«Коррупция — бу фақат иқтисодий зарар эмас, балки давлат институтларига бўлган ишончнинг емирилишидир. Айниқса, ичимлик суви ва суғориш тизими каби стратегик соҳалардаги коррупция аҳолининг ижтимоий кайфиятига бевосита таъсир қилади», — дейди мустақил таҳлилчилар.

Халқаро тажриба ва ечимлар

Transparency International халқаро ташкилотининг тавсияларига кўра, табиий ресурсларни бошқаришда коррупцияни камайтиришнинг энг самарали йўли — бу «Open Data» (Очиқ маълумотлар) тизимини жорий этишдир.

Агар Жиззах вилоятидаги барча артезиан қудуқларининг реестри, улардан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар рўйхати ва берилган рухсатномалар онлайн харитада акс эттирилганида, инспекторларнинг «яширин келишув» қилиш имконияти минималлашар эди.

Кўрилиши керак бўлган чоралар:

• Сув объектларидан фойдаланиш рухсатномаларини фақат Ягона интерактив давлат хизматлари портали (my.gov.uz) орқали бериш.

• Инспекторларнинг хизмат вазифаларини бажариш жараёнини боди-камералар ёрдамида назорат қилиш.

• «Коррупциясиз соҳа» лойиҳасини сув таъминоти тизимида жадаллаштириш.

Хулоса ва мулоҳаза

Жиззахдаги ушбу воқеа тизимдаги «кичик» ходимларнинг «катта» ваколатлари назоратсиз қолганда нима содир бўлишини кўрсатди. 5 миллион сўмлик пора эвазига давлат мулкини ноқонуний тасарруф этишга уриниш — бу тизимли ислоҳотларнинг қуйи бўғингача етиб бормагани белгисидир.

Қонун устуворлиги фақат жазолаш билан эмас, балки жиноятга шароит яратувчи омилларни йўқ қилиш билан таъминланади. Хўш, сизнингча, сув таъминоти тизимидаги бундай «келишувлар»га чек қўйиш учун фақат қамоқ жазоси кифоями ёки тизимни тубдан рақамлаштириш керакми?

Жиззах вилоятининг Бахмал туманида 24 ёшли йигитнинг ўз яшаш хонадони молхонасида осилган ҳолда топилиши жамиятда кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда. Ҳолат юзасидан Бахмал туман прокуратураси томонидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 103-моддаси 1-қисми (Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш) билан жиноят иши қўзғатилган. Бироқ марҳумнинг яқинлари томонидан илгари сурилаётган далиллар — танадаги тан жароҳатлари, воқеа жойидаги шубҳали ҳолатлар ва сирли "қора видео" — мазкур ҳодиса замирида оғирроқ жиноят ётиши мумкинлигидан далолат бермоқда.

Шубҳали ҳолатлар ва яқинларнинг даъвоси

Воқеанинг дастлабки тафсилотларига кўра, фожиа содир бўлган кечада марҳумнинг телефонига таниш қиздан хабар келган ва у учрашувга чиқиб кетган. Марҳумнинг оила аъзолари журналистларга берган интервьюларида бир нечта муҳим жиҳатларга эътибор қаратишган:

• Тан жароҳатлари: Марҳумнинг пешонаси ва қулоқ орқаси йиртилган, лаби шикастланган ҳамда бурнидан тўхтовсиз қон келган. Бундай жароҳатлар одатда осилиш жараёни учун хос эмас.

• Воқеа жойи: Жасад топилган вақтда марҳумнинг оёқлари ерга тегиб турган. Криминалистикада бундай ҳолат "нотўлиқ осилиш" деб аталса-да, яқинлари буни саҳналаштирилган қотиллик деб ҳисобламоқда.

• Рақамли далиллар: Фожиа содир бўлаётган вақтда йигитнинг телефонидан унинг синглисига бегона шахслар томонидан олинган видео юборилган. Бу йигитнинг атрофида ўша пайтда бошқа шахслар бўлганини билдиради.

Шунингдек, марҳумнинг онаси гумон қилинаётган қизнинг отаси келиб узр сўрагани ва марака харажатларини қоплашни таклиф қилганини айтган. Бундай ҳаракатлар халқ орасида "айбни тан олиш" сифатида талқин қилинмоқда.

Ҳуқуқий таҳлил: 103-моддами ёки 97-модда?

Ҳозирда тергов органлари ишни "ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш" сифатида малакалаган. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 103-моддасига кўра, айбдор шахс жабрланувчига нисбатан шафқатсиз муомала қилиш ёки унинг шаъни ва қадр-қимматини мунтазам равишда камситиш орқали уни ўз жонига қасд қилиш даражасига етказган бўлиши керак.

Batafsil.uz ва бошқа маҳаллий нашрларнинг хабар беришича, агар тергов жараёнида йигитнинг ўлимига ташқи жисмоний таъсир ёки зўравонлик сабаб бўлгани исботланса, иш Жиноят кодексининг 97-моддасига (Қасддан одам ўлдириш) қайта малакаланиши мумкин.

"Суд-тиббий экспертизаси хулосаси бу ерда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Агар бўйиндаги странгуляцион эгат (сиртмоқ изи) тириклик вақтида ҳосил бўлмагани ёки жароҳатлар ўлимдан олдин етказилгани аниқланса, тергов йўналиши тубдан ўзгаради", — дейди ҳуқуқшунос экспертлар.

Ижтимоий контекст ва такрорий ҳолатлар

Жиззахдаги ушбу воқеа Ўзбекистонда ёшлар ўртасидаги зўравонлик ва "ўзбошимчалик билан жазолаш" (самосуд) муаммосини яна кун тартибига чиқарди. Бир йил аввал Тошкент вилоятида содир бўлган 15 ёшли ўсмирнинг ўлими ҳам шунга ўхшаш шароитда — молхонада юз берган эди.

Статистик маълумотларга кўра, Ўзбекистонда ўз жонига қасд қилиш ҳолатларининг аксарияти оилавий низолар, руҳий босим ёки ижтимоий шармандаликдан қўрқиш оқибатида келиб чиқади. Бироқ Бахмал воқеасидаги "учинчи шахслар" фактори ишни янада мураккаблаштиради.

Тергов олдидаги саволлар

Журналистик суриштирувлар ва жамоатчилик назорати доирасида қуйидаги саволларга жавоб топилиши лозим:

1. Марҳумнинг телефонидан юборилган видео ким томонидан ва қайси қурилмада тасвирга олинган?

2. Гумон қилинаётган шахсларнинг воқеа содир бўлган вақтдаги геолокацияси текширилганми?

3. Марҳумнинг танасидаги жароҳатлар кураш изларими ёки йиқилиш натижасими?

Прокуратура органлари барча фактларни синчиклаб текшириши ва воқеага ҳуқуқий баҳо бериши кутилмоқда. Жиззах вилояти ҳуқуқ-тартибот идоралари мазкур ишни алоҳида назоратга олган.

Бахмал туманидаги фожиа шунчаки бир йигитнинг ҳаётдан кўз юмиши эмас, балки адолат мезонларининг синовидир. Агар яқинларининг иддаолари асосли бўлса, бу ерда гап тизимли зўравонлик ва жиноятни яшириш ҳақида кетмоқда. Адолатли тергов ва суд қарори нафақат марҳумнинг ҳаққини тиклайди, балки жамиятда "жазосизлик" ҳисси шаклланишининг олдини олади.

Ўқувчиларни ушбу воқеа юзасидан расмий маълумотларни кутишга ва турли тасдиқланмаган фаразларга таянмасликка чақирамиз. Қонун устуворлиги таъминланиши — ҳар бир фуқаронинг хавфсизлиги гаровидир.

Тошкент шаҳрида 16 ёшли ўсмир бошқарувидаги BMW M4 автомобили ЙПХ инспектори кичик сержант Ҳосилбек Эшназаровни уриб юбориши натижасида

Воқеа тафсилотлари ва ҳуқуқий квалификация

25 февраль куни соат тахминан 21:30 ларда, ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлмаган 10-синф ўқувчиси танишига тегишли бўлган BMW M4 русумли автомашинани автомойкадан рухсатсиз ҳайдаб кетган. Нукус кўчасида ЙҲҚни қўпол равишда бузиб ҳаракатланаётган транспорт воситасини тўхтатмоқчи бўлган инспектор Эшназаровни ўсмир юқори тезликда уриб юборган. Олинган жароҳатлар оқибатида 27 февраль куни инспектор шифохонада вафот этди.

Бош прокуратура матбуот котиби Ҳаёт Шамсутдинов тақдим этган маълумотларга кўра, гумонланувчига нисбатан қуйидаги айбловлар илгари сурилмоқда:

• Ўзбекистон Республикаси ЖК 267-моддаси 1-қисми: Транспорт воситасини олиб қочиш (жазо: 5 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш).

• Ўзбекистон Республикаси ЖК 104-моддаси 3-қисми «д» банди: Қасддан баданга оғир шикаст етказиш, натижада жабрланувчининг ўлими келиб чиқиши (жазо: 8 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш).

Гумонланувчи Жиноят-процессуал кодексининг 221-моддаси тартибида қўлга олинган. Бош прокуратура жазонинг муқаррарлигини таъминлашга ваъда бермоқда.

Фактчекинг: Ижтимоий хавфлилик даражаси ва ўтмишдаги қоидабузарликлар

Мазкур фожиа кутилмаган тасодиф эмас, балки тизимли интизомсизлик натижаси эканини фактлар тасдиқлайди.

Даъво: Ўсмир илгари ҳам ЙҲҚни бузган ва ота-онаси огоҳлантирилган. Манба ва таҳлил:

1. 2025 йил 12 сентябрь: Ўқувчи дарсларни мунтазам қолдиргани учун ота-онаси МЖтКнинг 47-моддаси (Болаларни тарбиялаш мажбуриятларини бажармаслик) билан жаримага тортилган.

2. 2026 йил 9 январь: У BMW X5 русумли (давлат рақамисиз) машинада ЙПХ ходимларининг тўхташ ишорасига бўйсунмаган. Ушбу ҳолат учун 2026 йил 8 январда (суд қарори санаси) унинг отаси Зафаржон Кучкунов яна жавобгарликка тортилган.

3. Ижтимоий тармоқлар: Гумонланувчи Instagram ва бошқа платформаларда машинага ноқонуний мигалка ва сиреналар ўрнатгани, тезликни оширгани акс этган видеоларни мунтазам жойлаб келган.

Хулоса: Профилактика чоралари ва аввалги жарималар ўсмирнинг хулқ-атворига ижобий таъсир кўрсатмаган. Бу эса амалдаги МЖтК 47-моддаси бўйича қўлланиладиган санкцияларнинг (БҲМнинг 1 бараваридан 5 бараваригача) профилактик кучи етарли эмаслигини кўрсатади.

Масъулият занжири: Ота-она ва автомобиль эгаси

Фожиада фақат ўсмир эмас, балки унга автомобиль калитини бевосита ёки билвосита топширган шахсларнинг ҳам масъулияти кўриб чиқилмоқда.

Автомобиль эгасининг роли

Тергов маълумотларига кўра, BMW M4 автомобили 2002 йилда туғилган аёлга тегишли. Диққатга сазовор жиҳати, ушбу аёл 2024 йилдан буён 18 марта автомобилини ҳайдовчилик гувоҳномаси бўлмаган шахсларга бошқариш учун берган ва жами 37 марта қўпол қоидабузарлик содир этган. Бу Ўзбекистон қонунчилигидаги транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқи бўлмаган шахсга топшириш (МЖтК 135-моддаси) бўйича назоратнинг заифлигини англатади.

Иқтисодий контекст

Гумонланувчининг отаси Зафаржон Кучкунов Жиззах вилояти, Фориш туманида рўйхатдан ўтган "DIABAZ MINERAL WOOL" МЧЖ таъсисчиcи ҳисобланади. Ушбу корхона 577 миллиард сўмдан ортиқ устав фондига эга йирик субъектдир. Бу факт жамиятда "олтин ёшлар" (golden youth) муаммоси ва иқтисодий имкониятларнинг қонундан устун қўйилиши ҳақидаги баҳсларни кучайтирди. Отанинг "Эътиборсизлигим туфайли у қотилга айланиши мумкин эди" деган узри вафот этган ходимнинг уч нафар етим қолган фарзанди олдидаги маънавий масъулиятни қанчалик қоплаши мунозарали бўлиб қолмоқда.

Эксперт фикри ва қонунчиликдаги бўшлиқлар

Ҳуқуқшуносларнинг фикрича, ушбу ҳолатда айбловнинг ЖК 104-моддаси (қасддан баданга оғир шикаст етказиш) бўйича малакаланиши жуда муҳим. Одатда бундай ЙТҲлар ЖК 266-моддаси (транспорт воситалари ҳаракати хавфсизлиги қоидаларини бузиш) билан баҳоланарди. Бироқ, ҳайдовчининг тўхташ ишорасига бўйсунмай, манёвр қилиб ходимни уриб юбориши унинг ҳаракатларида "қасд" элементи борлигини кўрсатади.

Жиззах вилояти ва бошқа ҳудудлардаги ҳайдовчилар учун бу воқеа жиддий дарс бўлиши лозим. Халқаро тажрибада (масалан, Германия ёки АҚШда) вояга етмаган шахснинг такрорий қоидабузарлиги учун ота-оналарга нафақат жарима, балки фарзандини назорат қила олмагани учун жиноий жавобгарликкача бўлган чоралар қўлланилади.

Тошкентдаги воқеа шуни кўрсатдики, йўллардаги хавфсизлик фақат ЙПХ инспекторининг ҳушёрлигига эмас, балки жамиятдаги масъулият туйғусига боғлиқ. 16 ёшли ўсмирнинг қўлидаги BMW M4 қуролга айланди ва бу қуролнинг отилишига йиллар давомида тўпланган жазосизлик ҳисси сабаб бўлди.

Эндиги асосий савол — тергов ва суд жараёни қанчалик шаффоф ўтади? Бош прокуратура ваъда қилган "жазонинг муқаррарлиги" тамойили қонун олдида ҳамма тенг эканлигини исботлай оладими? Бу нафақат Тошкент, балки бутун республика, жумладан Жиззах аҳли учун ҳам адолат мезони бўлиб хизмат қилади.

Жиззах вилоятида Мактабгача ва мактаб таълими бўлими бошлиғи давлат боғчасида текширув ўтказмаслик эвазига 4,8 млн сўм пора олаётган вақтида ДХХ ва прокуратура томонидан қўлга олинди. Тергов жараёнида оддий тамагирлик ортидан бюджет маблағларини ўзлаштириш, мансаб сохтакорлиги ва жиноий даромадларни легаллаштириш каби оғир жиноятлар занжири фош этилди. Ҳозирда мансабдорга нисбатан Жиноят кодексининг бир нечта моддалари билан жиноят иши қўзғатилган.

Воқеа тафсилотлари ва тезкор тадбир натижалари

Давлат хавфсизлик хизмати (ДХХ) томонидан берилган расмий маълумотга кўра, Жиззах вилоятидаги туманлардан бирининг Мактабгача ва мактаб таълими бўлими раҳбари маҳаллий боғчалардан бирининг раҳбаридан пул талаб қилган. Талаб қилинган маблағ — 4,8 млн сўм бўлиб, бунинг эвазига мансабдор мазкур таълим ташкилотида ўтказилиши керак бўлган текширувни "ёпиб беришни" ваъда қилган.

Тезкор тадбир давомида гумонланувчи айтилган маблағни олаётган вақтида ашёвий далиллар билан қўлга олинган. Дастлабки босқичда фақат пора олиш факти қайд этилган бўлса-да, кейинги суриштирувлар коррупцион схеманинг кўлами анча кенглигини кўрсатди.

Фактчекинг ва ҳуқуқий таҳлил

Ушбу ҳолатни ҳуқуқий жиҳатдан таҳлил қилиш ва фактларни текшириш учун Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси ва расмий баёнотларга таянамиз.

1. Даъво нима?

Мансабдор шахс ўз хизмат мавқеидан фойдаланиб, назорат функциясини амалга оширмаслик учун моддий манфаатдорликни кўзлаган.

2. Манба нима дейди?

• ДХХ ва Прокуратура: Мансабдор ашёвий далил билан ушланган.

• Жиноят кодекси: Ҳолат юзасидан 210-модда (Пора олиш) бўйича иш очилган.

3. Рақамлар ва моддалар мутаносиблиги

Тергов давомида айблов доираси кенгайиб, қуйидаги моддалар қўшилган:

• 167-модда: Ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон-торож қилиш. Бу таълим учун ажратилган бюджет маблағларининг ноқонуний сарфланганидан далолат беради.

• 209-модда: Мансаб сохтакорлиги. Расмий ҳужжатларга сохта маълумотлар киритиш ҳолати мавжуд.

• 243-модда: Жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш. Пора ва ўзлаштирилган маблағларни "тозалаш"га уриниш бўлган.

Хулоса: Бу шунчаки якка тартибдаги пора олиш эмас, балки тизимли равишда давлат мулкини талон-торож қилиш ва ҳужжатларни қалбакилаштириш билан боғлиқ мураккаб жиноий фаолиятдир.

Таҳлил: Текширувдан қўрқув ва тизимли муаммолар

Нима учун боғча раҳбари 4,8 млн сўм беришга рози бўлган ёки пора беришга мажбурланган? Бу ерда иккита эҳтимолий ҳолат мавжуд:

1. Тизимли босим: Юқори турувчи ташкилот раҳбари текширувни "жазолаш қуроли" сифатида ишлатган. Бу таълим соҳасидаги бюрократик ва назорат тизимининг коррупциялашиш хавфи юқори эканини кўрсатади.

2. Яширин камчиликлар: Агар боғчада ҳақиқатдан ҳам молиявий ёки маъмурий камчиликлар бўлса, раҳбар каттароқ жарима ёки ишдан айрилишдан қўрқиб, пора бериш орқали муаммони ҳал қилмоқчи бўлган.

Transparency International ташкилотининг "Коррупцияни қабул қилиш индекси" таҳлилларига кўра, таълим ва соғлиқни сақлаш каби ижтимоий соҳаларда кичик суммадаги поралар кўпинча тизимли камчиликларни яшириш учун хизмат қилади. Жиззахдаги ҳолатда эса 243-модданинг қўлланилиши, маблағларнинг анча катта миқдорда айланганини билдиради.

Жиззахдаги ҳолат ва республика миқёсидаги тренд

Ўзбекистонда сўнгги йилларда коррупцияга қарши кураш стратегияси доирасида мансабдорларнинг жавобгарлиги кучайтирилмоқда. Жумладан, яқинда банк тизимидаги амалдорнинг 110 минг доллар пора билан ушланиши ҳам тизимли тозалаш ишлари кетаётганидан далолатдир.

Бироқ, таълим соҳасидаги коррупциянинг хавфли жиҳати шундаки, у келажак авлод тарбиясига бевосита таъсир қилади. Боғча ёки мактаб таълими учун ажратилган маблағларнинг ўзлаштирилиши (167-модда) озиқ-овқат сифатининг пасайиши, биноларнинг яроқсиз ҳолга келиши ва таълим сифатининг тушишига олиб келади.

Мустақил мулоҳаза

Жиззахдаги ушбу ҳолат коррупцияга қарши курашда фақат "натижа" билан эмас, балки "сабаб" билан курашиш кераклигини яна бир бор исботлади. Текширувларнинг шаффоф эмаслиги ва назорат қилувчи орган раҳбарининг чексиз ваколатлари пора бериш ва олиш учун муҳит яратади.

Таълим соҳасидаги коррупцияни фақат ҳибсга олишлар билан тугатиб бўладими? Ёки назорат жараёнларини тўлиқ рақамлаштириш орқали инсон омилини чеклаш вақти келдими? Бу борада жамоатчилик назорати ва таълим муассасаларининг молиявий ҳисоботдорлигини ошириш энг самарали ечим бўлиб кўринмоқда.