Қашқадарё вилояти Кўкдала туманидаги газ тўлдириш шохобчасида содир бўлган портлаш бўйича суд ҳужжатларида 9 киши ҳалок бўлгани ва 20 киши жароҳатлангани қайд этилди. Дастлаб расмий идоралар 4 нафар қурбон ҳақида хабар берган эди. Ишни тафтиш тартибида кўрган суд эса жабрланувчиларга тақсимланиши белгиланган 4 миллиард 250 миллион сўмни қайтариш ҳақида қарор қабул қилди.

2026 йил 2 октябрь куни Самарқанд вилояти судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати 2025 йил 16 июлдаги портлашга оид жиноят ишини тафтиш инстанциясида кўриб чиқди. Суд аввалги ҳукмнинг моддий зарарни қоплашга доир қисмини ўзгартирди, аммо айбдор деб топилган шахсларга нисбатан белгиланган жазоларни ўзгаришсиз қолдирди.

Бу ҳақда суд ҳужжатларига таянган ҳолда Xabar.uz хабар берди. Маълумотлар Aniq.uz томонидан ҳам эълон қилинган.

Дастлаб 4 киши, суд ҳужжатларида эса 9 қурбон

2025 йил 16 июль куни соат 14:40 атрофида Кўкдала туманининг Олтиндала маҳалласида жойлашган аҳолига газ тўлдириш шохобчасида чақнаш ва ёнғин содир бўлган.

Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ўша куни тарқатган хабарда ҳодиса оқибатида 4 нафар фуқаро ҳалок бўлганини маълум қилган. Воқеа жойига 4 та ёнғин-қутқарув экипажи жалб этилган, соат 14:45 да қутқарувчилар етиб келган, 15:00 да ёнғин қуршаб олинган ва 15:35 да тўлиқ ўчирилган.

Кейинги суд ҳужжатларида ҳалок бўлганлар сони 9 нафар деб кўрсатилган. Шунингдек, 20 киши турли даражада тан жароҳати олгани қайд этилган.

Дастлабки ва кейинги маълумотлар ўртасидаги фарқ сабаби суднинг тафтиш ажримига оид эълон қилинган хабарда изоҳланмаган. Хусусан, дастлабки ҳисоботдан кейин жароҳатланганлар орасида вафот этганлар бўлганми ёки қурбонлар сони бошқа сабаб билан ўзгарганми — бу ҳақда аниқ маълумот берилмаган.

Ҳодисадан кейинги дастлабки кунларда жароҳатланганлар сони бўйича ҳам турлича хабарлар тарқалган. Масалан, Zamon.uz 2025 йил 16 июлда 24 киши шифохонага ётқизилгани, улардан 4 нафари ўта оғир, 6 нафари эса оғир аҳволда экани ҳақида ёзган.

Портлашга нима сабаб бўлган?

Суд материалларига кўра, «JShB» МЧЖга қарашли газ тарқатиш шохобчасидаги технологик қурилмалар ва хавфсизлик тизимлари тасдиқланган лойиҳа талабларига тўлиқ мувофиқ бўлмаган.

Лойиҳада суюлтирилган газ сақлаш резервуарларини ер остига жойлаштириш белгиланган бўлса-да, улар амалда ер устига ўрнатилган. Шунингдек, бинолар билан белгиланган хавфсиз масофа сақланмаган, компрессор ва электроконтактли манометрлар лойиҳа талабларига мувофиқ ўрнатилмаган.

2025 йил 16 июлда Кўкдала туманида содир бўлган портлаш ва ёнғин ҳақидаги фотоматериаллар.

Тергов материалларида резервуарлардан бирининг бутунлиги бузилгани ва у пайвандлаб таъмирланган ҳолда ишлатилгани кўрсатилган. Бу унинг босимга чидамлилигини пасайтирган омиллардан бири сифатида қайд этилган.

Айни пайтда компрессор орқали босим оширилган, ортиқча босимни чиқаришга хизмат қилувчи хавфсизлик клапанларидаги жўмраклар ёпиқ турган. Технологик жараённи автоматик тўхтатиши керак бўлган электроконтактли манометрлар эса ўрнатилмаган.

Суд ҳужжатида ҳаво ҳароратининг юқорилиги ҳам портлашга олиб келган омиллар қаторида келтирилган. Натижада резервуар ичидаги босим унинг бардошлилик чегарасидан ошиб, портлаш юз берган.

Портлаш зарбидан газ сақлаш резервуарларидан бири шохобча ёнидаги «Мовароуннаҳр» оилавий ресторани ҳовлисига бориб тушган. Олов ресторан ҳудудига тарқалиб, атрофдаги бошқа объектларга ҳам зарар етказган.

Суд материалларида тураржой, чойхона биноси, иссиқхона, савдо маркази ва «Ҳудудгаз Қашқадарё» газ таъминоти филиалига қарашли объектлар зарар кўргани келтирилган.

Хавфсизлик текширувлари қоғозда ўтказилганми?

Жиноят ишида техник носозликлардан ташқари, объектнинг қурилиши ва фойдаланишга топширилиши билан боғлиқ ҳужжатларни сохталаштириш ҳолатлари ҳам қайд этилган.

Суд хулосасига кўра, масъул шахслар объектнинг амалда тасдиқланган лойиҳага мос эмаслигини билган ҳолда қурилиш-монтаж ишлари белгиланган талабларга мувофиқ бажарилгани ҳақида маълумотномалар расмийлаштирган.

Бундай ҳужжатлар 2016 йилда ҳамда 2021 йил 15 декабрда тайёрланган. Улар асосида газ шохобчасига 2017 ва 2022 йилларда 5 йиллик лицензиялар берилгани суд материалларида кўрсатилган.

Резервуарлар тегишли техник синовлардан амалда ўтказилмаган бўлса-да, уларнинг паспортларига 2016, 2018, 2020, 2022 ва 2024 йилларда сув билан синов ўтказилгани ҳақида қайдлар киритилган.

Шунингдек, 2021 йилда резервуар металининг қалинлиги экспертизадан ўтказилгани тўғрисида ҳам ҳақиқатга мувофиқ бўлмаган маълумот расмийлаштирилган.

Суд ҳужжатида шохобча эгаси бу ҳужжатларнинг сохталигини билган ҳолда улардан фойдалангани қайд этилган.

Бу маълумотлар портлаш сабабларини фақат бир резервуардаги техник нуқсон билан изоҳлаш етарли эмаслигини кўрсатади. Суд материалларида қурилиш, техник назорат, лицензиялаш ва фойдаланиш босқичларидаги қоидабузарликлар ҳам воқеанинг келиб чиқиш омиллари сифатида тилга олинган.

Жиноят иши қандай босқичлардан ўтди?

Ҳодисадан сўнг Жиноят кодексининг 205-моддаси — ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш ҳамда 259-моддаси — ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузиш бўйича жиноят иши қўзғатилган.

Бош прокуратуранинг дастлабки ахборотига кўра, иш доирасида суд-тиббий, ёнғин-техник, кимёвий, биологик ва криминалистик экспертизалар тайинланган.

Кейинчалик тергов доираси кенгайиб, айрим масъул шахсларнинг ҳаракатларига Жиноят кодексининг 207-моддаси (мансабга совуққонлик билан қараш), 208-моддаси (ҳокимият ҳаракатсизлиги) ва 209-моддаси (мансаб сохтакорлиги) бўйича ҳам ҳуқуқий баҳо берилган.

Кўкдала туман суди 2026 йил 19 март куни иш юзасидан дастлабки ҳукм чиқарган.

2026 йил 7 июлда Қашқадарё вилояти судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати биринчи инстанция ҳукмини бекор қилиб, янги ҳукм қабул қилган. Апелляция суди айрим судланувчиларга нисбатан айбловларни қайта квалификация қилган ва озодликни чеклаш жазоларини белгилаган.

Жумладан, Б.И.га якуний ҳисобда 3 йил 6 ой 28 кун озодликни чеклаш, шунингдек, муайян мансабларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Ш.Б.нинг ҳаракатлари Жиноят кодексининг 207-моддаси бўйича қайта квалификация қилинган ва унга ҳам озодликни чеклаш жазоси белгиланган. Э.И.га нисбатан эса 208-модда асосида жазо тайинланган.

2026 йил 2 октябрда иш тафтиш инстанциясида кўриб чиқилган. Бу босқичда асосий ўзгариш судланувчиларнинг жазосига эмас, балки моддий зарарни қоплаш учун ажратилган маблағнинг ҳуқуқий тақдирига тегишли бўлган.

4,25 миллиард сўм нега қариндошларга қайтарилди?

Ҳодиса оқибатида етказилган зарарларни қоплаш мақсадида газ шохобчасининг вафот этган эгаси Ш.Ж.нинг яқин қариндошлари Қашқадарё вилояти прокуратурасининг депозит ҳисобига 4 миллиард 250 миллион сўм ўтказган.

Апелляция суди мазкур маблағни жабрланувчилар, айрим давлат ташкилотлари, банк ва бошқа даъвогарлар ўртасида тақсимлашни белгилаган эди.

Апелляция ҳукмида кўрсатилган маблағлар

Манба: Xabar.uz келтирган суд материаллари. Санаб ўтилган маблағлар йиғиндиси 4,25 млрд сўмни ташкил этади.

Бироқ тафтиш инстанцияси мазкур пулларни тақсимлаш ҳақидаги қарорни бекор қилди.

Суд бунинг сабаби сифатида марҳум Ш.Ж.га нисбатан жиноят иши унинг вафоти муносабати билан, айбдорлик масаласи ҳал қилинмасдан тугатилганини кўрсатган.

Тафтиш суди хулосасига кўра, айби суд томонидан аниқланмаган шахснинг қариндошлари тўлаган маблағни ушбу жиноят иши доирасида жабрланувчилар ва даъвогарларга тақсимлаш учун тегишли ҳуқуқий асос мавжуд эмас.

Шунинг учун 4 миллиард 250 миллион сўмни Ш.Ж.нинг яқин қариндошларига қайтариш белгиланган.

Бироқ бу қарор жабрланувчиларнинг зарарни қоплатиш ҳуқуқини бекор қилмайди. Суд уларга фуқаролик ишлари бўйича судларга алоҳида даъво киритиш мумкинлигини тушунтирган.

Жабрланувчиларга аввал қандай ёрдам берилган?

Портлашдан кейин ҳалок бўлганлар ва жароҳатланганларнинг оилаларини қўллаб-қувватлаш учун бюджет маблағларидан 1 миллиард 550 миллион сўм ажратилгани суд материалларида қайд этилган.

2025 йил июлида Кўкдала тумани ҳокимлиги Kun.uz'га дастлаб вафот этган деб кўрсатилган 4 нафар фуқаронинг оилаларига 100 миллион сўмдан, жароҳатланган 15 нафар шахсга эса 50 миллион сўмдан моддий ёрдам берилаётганини билдирган.

2026 йилдаги суд ҳужжатида ҳам 1 миллиард 550 миллион сўмлик маблағ тилга олинган. Аммо эълон қилинган маълумотларда ушбу маблағнинг аввалги бюджет тўловлари билан ўзаро ҳисоб-китоби ва 9 нафар ҳалок бўлган шахснинг барча оила аъзоларига амалга оширилган тўловлар тўлиқ очиб берилмаган.

Шунингдек, суд томонидан қайтарилиши белгиланган 4,25 миллиард сўм алоҳида депозит маблағи бўлиб, уни бюджетдан ажратилган ёрдам билан бир хил тўлов сифатида кўрсатиш тўғри эмас.

Нега бу муҳим?

Кўкдаладаги портлаш бўйича суд материаллари газ сақлаш объектларида хавфсизлик талабларига риоя этиш, техник назорат ҳужжатларининг ишончлилиги ва лицензиялаш жараёнлари билан боғлиқ масалаларни кўтармоқда.

Биринчи масала — техник хавфсизлик.

Судда қайд этилган ҳолатларга кўра, портлашга олиб келган омиллар орасида резервуарнинг таъмирланган ҳолда ишлатилиши, ортиқча босимни чиқариш тизимидаги муаммолар ва автоматик ҳимоя воситаларининг мавжуд эмаслиги бўлган.

Иккинчи масала — ҳужжатлар ва назорат.

Газ шохобчасига тегишли айрим техник текширувлар амалда ўтказилмаган бўлса-да, улар ҳақида тегишли қайдлар киритилган. Объект эса 2017 ва 2022 йилларда лицензия олган.

Бу ҳолатда суд ҳужжатлари техник талабларга риоя этилмагани билан бир қаторда, ушбу талабларнинг бажарилишини ҳужжатлар орқали тасдиқлаш жараёнида ҳам қоидабузарликлар бўлганини кўрсатади.

Учинчи масала — зарарни қоплаш.

Тафтиш инстанциясининг қарори жиноят ишида айбдорликни белгилаш билан мулкий жавобгарлик масаласи бир хил ҳуқуқий тартибда ҳал қилинмаслигини кўрсатмоқда.

Бир томондан, жабрланувчилар ва уларнинг оилалари портлаш оқибатида етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплатишдан манфаатдор. Иккинчи томондан, суд қарорида айбдорлиги белгиланмаган шахснинг қариндошлари тўлаган маблағни жиноят иши доирасида тақсимлашнинг ҳуқуқий асоси мавжуд эмаслиги таъкидланган.

Бу икки ҳуқуқий манфаат ўртасидаги масала энди алоҳида фуқаролик суд ишлари доирасида кўриб чиқилиши мумкин.

Кейинги босқич қандай бўлади?

2026 йил 2 октябрдаги тафтиш қарори билан судланувчиларга нисбатан белгиланган жиноий жазолар сақлаб қолинган. Моддий зарарни қоплашга оид 4,25 миллиард сўмлик тақсимот эса бекор қилинган.

Эндиликда ҳалок бўлганларнинг оила аъзолари, жароҳатланган шахслар ва мол-мулки зарар кўрган ташкилотлар ўз талаблари юзасидан фуқаролик судларига мурожаат қилиши мумкин.

9 октябрь ҳолатига кўра, мазкур иш бўйича янги фуқаролик даъволари киритилгани, маблағлар қайтарилгани ёки қўшимча суд мажлислари белгилангани тўғрисида тасдиқланган маълумот эълон қилинмаган.

Тошкент шаҳар суди «Real Sanjik» тахаллуси билан танилган блогер ва тадбиркор Санжар Каримовга нисбатан чиқарилган 5 йиллик қамоқ жазосини ўзгаришсиз қолдирди. Апелляция шикоятлари қисман қаноатлантирилди, бироқ озодликдан маҳрум қилиш муддати қисқартирилмади.

2026 йил 8 октябрь куни Жиноят ишлари бўйича Тошкент шаҳар судида Каримовнинг апелляция шикояти юзасидан якуний қарор эълон қилинди. Суд қарори ортидан блогер ва унинг адвокатлари ҳукмга норозилик билдириб, ишни юқори суд инстанциясида қайта кўриб чиқишга ҳаракат қилишларини маълум қилди.

Суд қандай қарор қабул қилди?

Суд Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми «а» банди, яъни фирибгарлик билан боғлиқ айблов бўйича Санжар Каримовга тайинланган 5 йиллик озодликдан маҳрум қилиш жазосини ўзгаришсиз қолдирди.

QALAMPIR.UZ маълумотига кўра, Жиноят кодексининг 59–61-моддалари асосида жазоларни қўшиш йўли билан узил-кесил 5 йиллик қамоқ жазоси ва базавий ҳисоблаш миқдорининг 400 баравари миқдорида, яъни 136 миллион сўм жарима белгиланган.

Суд, шунингдек, Жиноят кодексининг 61-моддасига мувофиқ тайинланган жазолар алоҳида-алоҳида ижро этилишини кўрсатган. Апелляция шикоятлари қисман қаноатлантирилган бўлса-да, ҳукмнинг қолган қисми ўзгаришсиз қолган.

Бироқ апелляция босқичида айнан қайси талаблар қаноатлантирилгани ҳақида эълон қилинган хабарларда батафсил маълумот берилмаган. Шу сабабли суд қароридаги айрим процессуал ўзгаришларнинг мазмуни ҳозирча очиқ эмас.

Каримов суд қарорини адолатсиз деб ҳисобламоқда

Апелляция қарори эълон қилингач, Санжар Каримов журналистларга берган интервьюсида суд хулосасига қўшилмаслигини билдирди.

У тергов давомида ўтказилган тинтув қонунийлиги, молиявий йўқотишлари ва судда келтирилган далиллар билан боғлиқ эътирозларини тилга олди.

Каримовнинг баёнотида суд адолатсиз ўтгани ва тинтув ноқонуний бўлгани ҳақидаги даъволар мавжуд. Бироқ бу фикрлар унинг шахсий позицияси бўлиб, уларнинг қонуний асослилиги мустақил тарзда тасдиқлангани ҳақида маълумот йўқ.

Каримов ҳимоячиларидан бири ҳам апелляция натижасидан қониқмаганини билдирди. Адвокатлар суд мустақиллиги ва процессуал қонунчилик талабларига риоя этилиши бўйича саволлар қўймоқда.

Ҳимоя томонининг таъкидлашича, улар суд жараёнида ўз далилларини тақдим этган, аммо якуний қарор дастлабки ҳукмдаги асосий жазони ўзгартирмаган.

Адвокатлардан бири кейинги қадам сифатида Олий судга мурожаат қилиш нияти борлигини айтган. Бу баёнот ҳимоя томони ҳуқуқий баҳсни давом эттиришни режалаштираётганини кўрсатади.

Иш қандай бошланган?

Санжар Каримовга нисбатан биринчи инстанция суди 2026 йил 8 май куни Жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туман судида ҳукм чиқарган эди.

Ўша пайтда Каримов 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган. Дастлабки хабарларда жарима базавий ҳисоблаш миқдорининг 410 баравари экани ва жазони умумий тартибли колонияда ўташ белгилангани айтилган.

Иш Жиноят кодексининг 112-моддаси 1-қисми, 168-моддаси 4-қисми ҳамда 273-моддаси 2-қисмига оид айбловлар билан боғлиқ бўлган. Улар таҳдид қилиш, фирибгарлик ва гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний муомаласига доир ҳолатларни қамраб олади.

Биринчи инстанция ҳукмидан кейин Каримов апелляция шикояти берган. Иш Тошкент шаҳар судида кўриб чиқилиб, ҳимоя тарафининг қўшимча далиллари ҳам тақдим этилган.

2026 йил 8 октябрда апелляция босқичи якунланди. Жазо муддати ўзгармади, аммо шикоятларнинг айрим қисмлари қаноатлантирилди.

240 минг долларлик уй билан боғлиқ можаро

Каримов номи 2024 йилда Тошкентдаги тураржой савдоси билан боғлиқ бошқа бир жиноят иши орқали ҳам жамоатчилик эътиборига тушган эди.

Ўша йилнинг август ойида 1997 йилда туғилган Ш.Р. исмли шахс 1999 йилда туғилган Ш.А. исмли аёлга уйланиш ваъдасини бериб, унинг ишончига киргани ҳақида хабарлар тарқалган. Тергов маълумотларига кўра, у аёлнинг уйини вақтинча гаровга қўйишни таклиф қилган, кейин эса тураржойни Санжар Каримовга 240 минг АҚШ долларига сотган.

Мазкур ҳолат бўйича Ш.Р.га нисбатан Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми «а» банди билан жиноят иши қўзғатилган. Дастлабки тергов давомида унинг бошқа фуқароларга нисбатан ҳам фирибгарлик ҳолатларига алоқадорлиги аниқлангани билдирилган.

2025 йил 21 ноябрда мазкур иш юзасидан суд қарори чиқарилиб, Ш.Р. 9 йил муддатга озодликдан маҳрум этилган. Унинг жазони умумий тартибли колонияда ўташи белгиланган.

Бу ишда Каримов уйнинг харидори сифатида тилга олинган. 240 минг долларлик тураржой можароси билан Каримовга нисбатан кейинчалик қўзғатилган жиноят ишини бир хил суд жараёни сифатида талқин қилиш тўғри эмас.

Болалар уйига берилиши айтилган хонадон

Тураржой можароси жамоатчилик муҳокамасига сабаб бўлганидан кейин Санжар Каримов уйни болалар уйига эҳсон қилиш ниятини билдирган.

Бироқ Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг Тошкент шаҳар бошқармаси тураржойни расмий топшириш билан боғлиқ нотариал тасдиқланган ҳужжатлар тақдим этилмаганини маълум қилган.

Шу тариқа, уйни хайрия қилиш ҳақидаги баёнот билан унинг ҳуқуқий жиҳатдан расмийлаштирилиши масаласи ўртасида тафовут юзага келган. Очиқ хабарларда мулкни топшириш жараёни кейинчалик қандай якунлангани ҳақида тасдиқланган маълумот келтирилмаган.

2025 йил 28 ноябрда эса Каримовнинг ўзи Жиноят кодексининг 112-моддаси 1-қисми ҳамда 25 ва 273-моддалари 2-қисмига оид айбловлар бўйича ҳибсга олингани хабар қилинган.

Шундан кейинги тергов ва суд жараёнлари 2026 йил майидаги биринчи инстанция ҳукми ҳамда октябрдаги апелляция қарорига олиб келди.

Суд қарори юзасидан икки хил позиция

Мазкур ишда суднинг процессуал қарори ва ҳимоя тарафининг унга муносабати ўртасида фарқ сақланиб қолмоқда.

Суд позицияси: Апелляция инстанцияси биринчи суд белгилаган озодликдан маҳрум қилиш муддатини ўзгартириш учун асос топмаган. Айрим шикоятлар қаноатлантирилган бўлса-да, Каримовга тайинланган 5 йиллик жазо сақланган.

Ҳимоя позицияси: Адвокатлар ишдаги далилларга етарлича баҳо берилмагани ва тергов ҳаракатларининг қонунийлиги юзасидан эътирозлари мавжудлигини билдирмоқда. Улар юқори суд инстанциясига мурожаат қилиш орқали қарорни қайта кўриб чиқишга эришмоқчи.

Ҳозирча апелляция судининг тўлиқ асослантирилган қарори ва ҳимоя тақдим этган барча далиллар очиқ манбаларда мавжуд эмас. Шу боис қайси далил қандай ҳуқуқий асос билан қабул қилингани ёки рад этилганига мустақил баҳо бериш имкони чекланган.

Нега бу муҳим?

Каримов иши Ўзбекистонда жиноят ишлари бўйича суд қарорлари устидан шикоят қилиш ва суд жараёнларининг очиқлиги масалаларини кун тартибига олиб чиқмоқда.

Жиноят-процессуал кодекси суд ҳукмлари ва ажримлари устидан белгиланган тартибда шикоят қилиш ҳуқуқини назарда тутади. Қонунчиликда апелляция, кассация ва тафтиш тартибида ишларни қайта кўриш механизмлари белгиланган. Бироқ уларни қўллаш имконияти суд ҳужжатининг тури ва иш қайси инстанцияда кўрилганига боғлиқ.

Каримов ҳимоячиларининг юқори судга мурожаат қилиш нияти ҳам шу ҳуқуқий механизмлар билан боғлиқ. Айни пайтда суд қарорини танқид қилиш унинг автоматик равишда бекор қилинишига асос бўлмайди.

Ишнинг жамоатчилик эътиборида экани эса суд қарорининг асослари, ҳимоя келтирган эътирозлар ва процессуал талабларга риоя этилгани тўғрисидаги маълумотларга қизиқишни оширмоқда.

Апелляция қарори ҳақидаги хабарларда яна бир тафовут бор. 2026 йил 8 майдаги суд ҳукми тўғрисидаги дастлабки маълумотларда жарима БҲМнинг 410 баравари деб кўрсатилган бўлса, 8 октябрдаги хабарларда 400 баравар, яъни 136 миллион сўм экани айтилган. Бу ўзгаришнинг ҳуқуқий сабаби очиқ хабарларда тушунтирилмаган.

Кейинги босқич қандай бўлади?

Санжар Каримовнинг адвокатлари ишни Ўзбекистон Олий судига олиб чиқиш ниятини билдирган. Бироқ 9 октябрь ҳолатига кўра, юқори суд инстанциясига янги шикоят расман киритилгани ёки уни кўриб чиқиш санаси белгилангани ҳақида тасдиқланган маълумот йўқ.

Кейинги ҳуқуқий жараён ҳимоя томонининг мурожаати, унда келтириладиган асослар ва ваколатли суднинг процессуал қарорига боғлиқ бўлади.

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасида иқтисодий, транспорт ва инвестициявий ҳамкорликни кенгайтириш, шунингдек, сув тақчиллиги ва иқлим ўзгаришига қарши биргаликда чора кўриш бўйича таклифларни илгари сурди.

8 октябрь куни Туркманистоннинг «Аваза» миллий сайёҳлик зонасида ўтган Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари ва Озарбайжоннинг саккизинчи Маслаҳат учрашувида минтақавий интеграция, савдо, транспорт йўлаклари, сув ресурслари ва экологик хавфсизлик масалалари муҳокама қилинди.

Туркманистон президенти Сердар Бердимуҳамедов раислигида ўтган учрашувда Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев, Озарбайжон президенти Илҳом Алиев, Қозоғистон президенти Қасим-Жомарт Тоқаев, Қирғизистон президенти Садир Жапаров ва Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон иштирок этди.

Ўзбекистон президентининг расмий ахборот хизмати маълумотига кўра, Мирзиёев ҳамкорликни ривожлантириш учун тўртта устувор йўналишни белгилаб берди. Улар минтақалараро алоқаларни кенгайтириш, ҳуқуқий механизмларни такомиллаштириш, иқтисодий кооперацияни кучайтириш ҳамда транспорт ва логистика тизимларини ўзаро боғлашни назарда тутади.

Олти давлат ўртасидаги ҳамкорлик қандай ўзгаради?

Шавкат Мирзиёев Марказий Осиё мамлакатлари ва Озарбайжон ўртасидаги муносабатларни алоҳида иқтисодий ва транспорт лойиҳаларидан кенгроқ ҳамкорлик тизимига ўтказишни таклиф қилди.

Унинг таъкидлашича, минтақа давлатлари ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантириш учун янги, мураккаб халқаро тузилмалар ташкил этиш шарт эмас.

«Бизга кучли, суверен ва мустақил давлатлар ўзаро ҳурмат, ишонч ва прагматизм асосида ҳамкорлик қиладиган мослашувчан ва тушунарли формат керак», — деди Мирзиёев.

Президент Марказий Осиёни XXI асрда ривожлантириш мақсадида дўстлик, яхши қўшничилик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартномани тузиш жараёни якунланганини қайд этди.

Бу ёндашув мамлакатларнинг сиёсий мустақиллигини сақлаган ҳолда савдо, инвестиция ва инфратузилма соҳаларида келишилган қарорлар қабул қилишни назарда тутади.

Бироқ бундай форматнинг самарадорлиги қабул қилинадиган ҳужжатлар сонидан кўра, уларнинг амалда бажарилишига боғлиқ бўлади.

«Бунда фақат ҳужжатлар сони ўз-ўзидан ҳеч нарсани ҳал қилмайди. Энг муҳими, қабул қилинган қарорлар бажарилиши ва натижа бериши керак», — деди давлат раҳбари.

Ўзбекистон раҳбари Маслаҳат учрашувлари фаолиятини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий базани такомиллаштиришни давом эттиришни таклиф қилди.

«Олти иқтисодиёт — битта маҳсулот»: иқтисодий ҳамкорликнинг янги модели

Саммитда билдирилган иқтисодий таклифлардан бири олти мамлакат ўртасида қўшма ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришга қаратилди.

Мирзиёевнинг фикрича, мамлакатлар ўртасида тайёр маҳсулотларни сотиш ва сотиб олиш билан чекланиш иқтисодий ҳамкорлик имкониятларидан тўлиқ фойдаланишга имкон бермайди.

«Биз бир-биримиз билан одатдаги савдо-сотиқ қилиш энди етарли бўлмаган даврга етиб келганмиз. Биргаликда якуний маҳсулот яратиш лозим», — деди президент.

У «Олти иқтисодиёт — битта маҳсулот» формуласини таклиф қилди.

Бу ёндашув бир маҳсулотни ишлаб чиқариш жараёнида бир нечта мамлакатнинг хомашёси, саноат корхоналари, технологиялари ва транспорт имкониятларидан фойдаланишни англатади.

Масалан, бундай моделда хомашё бир мамлакатда қазиб олиниши, қайта ишлаш бошқа давлатда амалга оширилиши, тайёр маҳсулот эса учинчи мамлакат орқали ташқи бозорга чиқарилиши мумкин. Бу шартли мисол бўлиб, саммитда айнан шундай лойиҳа келишилгани ҳақида маълумот берилмаган.

Ўзбекистон президенти савдо-иқтисодий ҳамкорлик бўйича 2035 йилгача мўлжалланган минтақавий дастур амалий лойиҳаларга хизмат қилиши кераклигини билдирди.

Шу мақсадда қуйидаги ташаббуслар илгари сурилди:

• Қўшма саноат ва технологик занжирларни ривожлантириш.
• Умумий рақамли хизматлар ва инвестиция механизмларини яратиш.
• Савдодаги тўсиқларни босқичма-босқич бартараф этиш.
• Қўшма инвестиция лойиҳаларини молиявий ва техник қўллаб-қувватлаш платформасини ташкил қилиш.
• 2027 йилда Хива шаҳрида Марказий Осиё ва Озарбайжон бизнес форумини ўтказиш.

Махсус инвестиция платформасини яратиш масаласини савдо ва инвестициялар вазирлари кенгашининг Ашхободдаги навбатдаги мажлисида муҳокама қилиш таклиф этилди.

Ҳозирча платформанинг молиялаштириш манбалари, бошқарув механизми ва амалга ошириш муддатлари ҳақида батафсил маълумот берилмаган.

Транспорт йўлаклари: йўл қуришнинг ўзи етарлими?

Марказий Осиё давлатларининг халқаро бозорларга чиқиши транспорт инфратузилмаси ва транзит мамлакатлар билан муносабатларга боғлиқ.

Ўзбекистон ва минтақанинг бошқа давлатлари учун Каспий денгизи орқали Озарбайжонга, ундан кейин Кавказ ва Европа бозорларига чиқиш имкониятлари иқтисодий аҳамиятга эга.

Саммитда Мирзиёев транспорт тармоқларини фақат алоҳида автомобиль ёки темир йўл лойиҳалари сифатида эмас, балки ўзаро боғланган тизим сифатида ривожлантириш зарурлигини таъкидлади.

«Транспорт инфратузилмасини ривожлантириш бўйича умумий мантиқ зарур. Йўналишлар бир-бирини давом эттириши ва ягона тизим сифатида ишлаши учун йирик лойиҳаларни ўзаро мувофиқлаштириш зарур», — деди у.

Президент янги транспорт йўлаклари атрофида саноат зоналари, логистика марказлари, ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш объектларини ривожлантиришни таклиф қилди.

Бу таклиф транзит йўналишларидан фақат юк ташиш учун эмас, балки қўшимча иқтисодий фаолиятни шакллантириш учун ҳам фойдаланишга қаратилган.

Мирзиёев Инфратузилмавий ривожланиш бўйича кенгашни ташкил этишни тезлаштириш ва унинг биринчи мажлисини Ўзбекистонда ўтказишга тайёрлигини билдирди.

Бироқ транспорт йўлакларининг рақобатбардошлиги инфратузилмадан ташқари божхона тартиблари, чегарадан ўтиш вақти, тарифлар ва юк ташиш харажатларига ҳам боғлиқ. Саммитда билдирилган таклифлар ушбу муаммоларни қай даражада ҳал қилиши кейинги келишувларда аниқлашади.

Сув тақчиллиги минтақавий хавф сифатида кўрилмоқда

Иқтисодий ва транспорт масалалари билан бир қаторда, саммитда сув ресурслари ва иқлим ўзгариши алоҳида муҳокама қилинди.

Шавкат Мирзиёев Марказий Осиёда сувга бўлган талаб ортиб бораётганини, иқлим ўзгариши ва аҳоли сонининг кўпайиши мавжуд ресурсларга босимни кучайтираётганини таъкидлади.

«Сув ресурслари тақчиллиги Марказий Осиё тараққиёти учун тобора жиддий тўсиққа айланмоқда. Иқлим ўзгармоқда, аҳоли сони ўсмоқда, қишлоқ хўжалиги ва инфратузилмага тушаётган босим ортмоқда. Шунинг учун бизда қанча сув борлиги ва ундан қандай фойдаланилаётганини аниқроқ тушуниб олишимиз зарур», — деди президент.

Ўзбекистон раҳбари сув ресурсларини бошқаришда рақамли мониторинг тизимларини жорий этиш, ирригация тармоқларини модернизация қилиш ва сув тежовчи технологиялардан фойдаланишни кенгайтиришни таклиф қилди.

Унинг сўзларига кўра, сув йўқотишлари минтақа иқтисодиёти учун қўшимча харажатлар келтириб чиқармоқда.

Сув масаласининг иқтисодий жиҳати шундаки, минтақада қишлоқ хўжалиги, электр энергияси ишлаб чиқариш ва аҳоли таъминоти кўп жиҳатдан умумий дарё ҳавзаларига боғлиқ.

Сувдан фойдаланиш бўйича мамлакатлар манфаатлари ҳар доим ҳам бир хил эмас. Юқори оқимдаги давлатлар учун гидроэнергетика, қуйи оқимдаги мамлакатлар учун эса суғориш мавсумидаги сув таъминоти устувор аҳамият касб этиши мумкин.

Шу сабабли сув ресурсларини бошқаришдаги ҳамкорлик техник масала билан чекланмай, минтақавий иқтисодий ва дипломатик муносабатларга ҳам таъсир кўрсатади.

Афғонистон билан сув мулоқоти нима учун кун тартибида?

Ўзбекистон президенти сув ресурсларидан фойдаланиш масаласида Афғонистон билан доимий мулоқот олиб бориш зарурлигини ҳам таъкидлади.

«Ушбу мулоқот доимий ва мазмунли бўлиши, минтақадаги барча мамлакатлар манфаатлари албатта ҳисобга олиниши шарт», — деди Мирзиёев.

Афғонистоннинг Амударё ҳавзасидаги сув ресурсларидан фойдаланиш режалари Марказий Осиё мамлакатлари учун алоҳида аҳамиятга эга.

Хусусан, Қўштепа канали қурилиши сув тақсимоти ва қуйи оқимдаги мамлакатлар таъминотига эҳтимолий таъсири нуқтаи назаридан муҳокама қилиб келинмоқда.

Бу масалада икки хил манфаат мавжуд. Афғонистон ўз ҳудудидаги қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва сув ресурсларидан фойдаланишга интилади. Амударё сувига боғлиқ Марказий Осиё мамлакатлари эса мавжуд сув таъминоти ва экологик барқарорликни сақлашдан манфаатдор.

Саммитда Афғонистон билан музокараларнинг аниқ формати ёки янги келишув ҳақида маълумот берилмаган.

2027 йилда Ўзбекистон Оролни қутқариш жамғармасига раислик қилади

Шавкат Мирзиёев 2027 йилда Ўзбекистон Оролни қутқариш халқаро жамғармасига раисликни қабул қилишини маълум қилди.

Президентнинг айтишича, раислик даврида жамғарма фаолияти самарадорлигини ошириш, экологик лойиҳаларни ишга тушириш ва қўшимча молиялаштиришни жалб қилиш режалаштирилмоқда.

Бу вазифалар Марказий Осиёда сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш бўйича амалий ҳаракатлар ўн йиллиги ташаббуси билан ҳам боғлиқ.

Ўзбекистон раҳбари минтақада ҳаво ифлосланиши муаммосига ҳам эътибор қаратди.

У илгари таклиф қилинган «Марказий Осиёнинг тоза ҳавоси» халқаро консорциуми фаолиятини амалий лойиҳалардан бошлаш мумкинлигини билдирди.

Дастлабки йўналиш сифатида саноат зоналари, агрокластерлар ва транспорт боғламаларини экологик модернизация қилиш бўйича пилот дастур таклиф этилди.

Ушбу дастурнинг иштирокчилари, молиялаштириш ҳажми ва амалга ошириш муддатлари ҳозирча эълон қилинмаган.

Контекст: Марказий Осиё ҳамкорлиги қандай шаклланди?

Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари 2018 йилдан буён минтақавий мулоқот майдони сифатида ривожланиб келмоқда. Ушбу формат мамлакатлар ўртасидаги сиёсий мулоқотни кучайтириш, чегара, савдо, транспорт ва сув масалаларини муҳокама қилиш имконини берди.

Минтақа мамлакатлари бир вақтнинг ўзида турли халқаро иқтисодий ва сиёсий ташкилотларда иштирок этади. Шу сабабли Маслаҳат учрашувлари формати барча давлатларни ягона интеграция ташкилотига бирлаштиришдан кўра, умумий манфаатлар бўйича келишувларга эришишга қаратилган.

Озарбайжоннинг ушбу мулоқотдаги иштироки Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги алоқалар билан боғлиқ. Каспий денгизи орқали транспорт қатновлари, энергетика ва савдо йўналишлари икки минтақа иқтисодиётини ўзаро боғлайди.

Айниқса, Транскаспий транспорт йўналиши Осиё ва Европа ўртасида юк ташишни диверсификация қилиш имкониятларидан бири сифатида кўрилмоқда. Бироқ унинг ривожланиши портлар қуввати, денгиз ташувлари, темир йўл инфратузилмаси ва чегара тартибларининг мувофиқлаштирилишига боғлиқ.

Сув ресурслари бўйича ҳам минтақада ҳамкорлик механизмлари мавжуд. Оролни қутқариш халқаро жамғармаси сув ва экологик масалалар юзасидан давлатлараро мулоқот майдонларидан бири ҳисобланади. Шу билан бирга, иқлим ўзгариши, сувга талабнинг ортиши ва инфратузилманинг эскириши мавжуд механизмларни такомиллаштириш заруратини кучайтирмоқда.

Аваза саммитида илгари сурилган таклифлар ана шу жараёнларни иқтисодий кооперация, транспорт инфратузилмаси ва экологик ҳамкорлик билан бирлаштиришга қаратилган.

Таклифлар нимани англатади?

Саммитдаги баёнотлардан кўринишича, Ўзбекистон минтақавий ҳамкорликни учта амалий йўналишда кенгайтиришга интилмоқда.

Биринчиси — давлатлар ўртасидаги савдони қўшма ишлаб чиқаришга айлантириш. Бу модел амалга ошса, корхоналарнинг минтақавий таъминот занжирларида иштирок этиш имкониятлари кенгайиши мумкин. Бироқ бундай лойиҳалар учун инвестиция, техник стандартлар ва савдо тартибларини мувофиқлаштириш талаб этилади.

Иккинчиси — транспорт йўлакларини иқтисодий фаолият марказларига айлантириш. Бунда йўллар атрофида саноат, логистика ва хизмат кўрсатиш объектларининг пайдо бўлиши назарда тутилади. Натижалар юк оқими, инвестиция ҳажми ва инфратузилма харажатларига боғлиқ бўлади.

Учинчиси — сув ва иқлим масалаларини иқтисодий ривожланиш режалари билан боғлаш. Сув таъминотидаги ўзгаришлар қишлоқ хўжалиги, саноат ва энергетика соҳаларига таъсир қилиши мумкинлиги сабабли, бу йўналишда давлатлараро мувофиқлаштириш аҳамият касб этади.

Мирзиёев халқаро вазият ҳақида гапирар экан, савдо ва транспорт алоқалари қайта шаклланаётганига ҳам эътибор қаратди.

«Дунё шиддат билан ўзгариб, кескинлик кучаймоқда, савдо ва транспорт алоқалари қайта шаклланмоқда, янги хатарлар пайдо бўлмоқда», — деди у.

Бу баёнот минтақа давлатларининг ташқи савдо йўналишларини диверсификация қилиш ва ўзаро иқтисодий боғлиқликни кучайтиришга бўлган қизиқиши билан боғлиқ.

Шу билан бирга, давлатлар ўртасида иқтисодий имкониятлар, транспорт инфратузилмаси ва ташқи савдо манфаатлари турлича. Шу сабабли таклиф этилган механизмларнинг амалий натижаси кейинги музокаралар ва келишувларга боғлиқ.

Тақдим этилган материалларда мустақил экспертларнинг алоҳида шарҳлари мавжуд эмас. Шу боис юқоридаги таҳлил расмий баёнотлар ва минтақавий ҳамкорликнинг маълум иқтисодий ҳамда институционал шартларига асосланади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасидаги ҳамкорликнинг кенгайиши янги экспорт йўналишлари, қўшма саноат лойиҳалари ва транзит имкониятлари билан боғлиқ. Денгизга бевосита чиқиш имконияти бўлмаган мамлакат учун транспорт йўналишларини кўпайтириш ташқи савдо харажатларини бошқаришда аҳамиятга эга.

Минтақа учун эса олти давлат ўртасида саноат ва транспорт тизимларини мувофиқлаштириш савдо алоқаларини кенгайтириш имконини бериши мумкин. Бироқ бундай ҳамкорликнинг иқтисодий самараси лойиҳаларнинг молиявий асосланганлиги ва амалда бажарилишига боғлиқ.

Халқаро муносабатлар нуқтаи назаридан Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги алоқаларнинг кучайиши Европа ва Осиё ўртасидаги муқобил савдо йўналишларига қизиқишни ошириши мумкин.

Сув ва экологик масалаларда эса минтақавий келишувлар ресурслардан фойдаланиш, иқлим хавфларига мослашиш ва қўшни давлатлар ўртасидаги манфаатларни мувофиқлаштиришга қаратилган.

Саммитда билдирилган ташаббуслар ҳозирча асосан таклифлар даражасида. Уларнинг натижаси кейинги учрашувларда қабул қилинадиган қарорлар, ажратиладиган маблағлар ва амалга ошириладиган лойиҳалар орқали баҳоланади.

Кейинги босқичда нималар кутилмоқда?

Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасидаги иқтисодий ҳамкорлик бўйича навбатдаги муҳокамалар Ашхободда ўтказиладиган савдо ва инвестициялар вазирлари кенгаши мажлисида давом этиши таклиф қилинди.

2027 йилда Хива шаҳрида Марказий Осиё ва Озарбайжон бизнес форумини ўтказиш, шунингдек, Тошкентда «Тинчлик ва барқарор ўзаро боғлиқлик йўлидаги минтақалараро мулоқот: Марказий Осиё ёндашуви» халқаро конференциясини ташкил қилиш режалаштирилмоқда.

Ўзбекистон шунингдек, 2027 йилда Оролни қутқариш халқаро жамғармасига раисликни қабул қилиши кутилмоқда.

Инфратузилмавий ривожланиш бўйича кенгашнинг биринчи мажлисини Ўзбекистонда ўтказиш таклифи ҳам кейинги келишувларда кўриб чиқилиши мумкин.

Ушбу учрашувларда иқтисодий дастурларнинг амалга ошириш механизмлари, транспорт лойиҳаларини мувофиқлаштириш ва экологик ташаббусларни молиялаштириш масалаларига ойдинлик киритилиши кутилмоқда.

2026 йилнинг II чорагида Ўзбекистон кўчмас мулк бозорида талаб ва таклиф бир вақтнинг ўзида ўсди. Бироқ Тошкентда ер участкалари нархи йиллик ҳисобда пасайди: июнь ойида 100 квадрат метр, яъни бир сотих ернинг ўртача таклиф нархи қарийб 292 млн сўмни ташкил қилди. Бу 2025 йил июнига нисбатан 9% паст.

Шу пайтда квартиралар бозорида қарама-қарши динамика қайд этилди. Июнда кўп қаватли уйлардаги хонадонлар нархи бирламчи бозорда сўмда 6,2%, долларда 12%га, иккиламчи бозорда эса мос равишда 6,3% ва 12,2%га ошди.

Квартира қимматлади, ер эса арзонлашди

Марказий банк маълумотларига кўра, II чоракда кўчмас мулк бозорида 74,4 мингта олди-сотди битими расмийлаштирилган. Бу 2025 йилнинг шу даврига нисбатан деярли ўзгармаган кўрсаткич бўлиб, ўсиш 0,1%ни ташкил этган.

Битимлар динамикаси чорак давомида бир хил бўлмаган. Эскроу тартиби жорий этилиши арафасида март ойида битимларнинг бир қисми олдиндан расмийлаштирилгани учун апрель-майда фаоллик пасайган, июнда эса бозорда ҳаракат қайта тикланган.

Уй-жойга бўлган талабни ипотека кредитлари ҳам қўллаб-қувватлаган. II чоракда 7,4 трлн сўмлик ипотека кредитлари ажратилган ва бу бир йил олдинги даврга нисбатан 48% кўп. Биринчи ярим йилликда ипотека кредитлари ҳажми 13,1 трлн сўмга етган.

Ер нархи бир йилда 9% пасайди

Тошкентда ер участкалари бўйича асосий кўрсаткич июнь ойида 292 млн сўмга тушган. Марказий банк буни 2025 йил июнига нисбатан 9% пасайиш сифатида қайд этган. Бироқ ойлик динамика бутунлай пасайишдан иборат эмас: май ойидаги кескин тушишдан кейин июнда нарх 2,6%га тикланган.

Жорий йилнинг биринчи чорагида бир сотих ернинг ўртача таклиф нархи 301 млн сўм эди. Демак, иккинчи чорак якунига келиб бу кўрсаткич яна қарийб 3%га камайган. 2025 йилда эса июнь ойида ўртача нарх 334 млн сўмни ташкил этган.

Бу ер бозоридаги пасайиш янги ҳолат эмас. Марказий банкнинг аввалги таҳлилларида ҳам Тошкентнинг марказдан узоқроқ ҳудудларида ер участкалари таклифи кўпайиши нарх индекси пасайиши омилларидан бири сифатида кўрсатилган. Масалан, 2025 йил I чорагида Бектемир, Сергели, Олмазор ва Яшнобод туманларида ер таклифи 34%га ошган, қолган туманларда эса бу кўрсаткич 2,4% бўлган.

Контекст: бозорда талаб ҳам, таклиф ҳам ўсмоқда

Кўчмас мулк бозоридаги умумий жараённи фақат нархлар орқали баҳолаш етарли эмас. Марказий банк II чоракда аҳоли даромадлари, иқтисодий фаоллик ва ипотека талабни ошираётганини, қурилиш ҳамда уй-жойга инвестициялар эса таклифни кенгайтираётганини қайд этган.

2026 йил январь-июнь ойларида иқтисодиётнинг реал ўсиши 8,5%, аҳолининг умумий даромадлари реал ҳисобда 9,2%, аҳоли жон бошига даромадлар эса 7,3%га ошган. Шу даврда қурилиш ишлари ҳажми 13,8%га кўпайган.

Биринчи ярим йилликда 7,7 млн квадрат метр уй-жой фойдаланишга топширилган, бу бир йил олдингидан 7,2% кўп. Турар-жой қурилишига 27,3 трлн сўм инвестиция йўналтирилган, қурилиш ва уй-жой қурилишига боғлиқ инвестициялар жами 59,8 трлн сўмга етган.

Шу билан бирга, квартира нархларида ўсиш Тошкентдан ташқари ҳудудларда тезроқ бўлган. Марказий банк бунга нисбатан паст нарх базаси, аҳоли даромадлари, қурилиш ва инвестицион фаолликнинг кенгайишини омил сифатида келтирган.

Экспертлар нима дейди?

Тақдим этилган асосий материалда алоҳида мустақил экспертнинг изоҳи келтирилмаган. Шу сабабли баҳолашда Марказий банк ва бошқа расмий таҳлиллар асос қилиб олинади.

Институт макроиқтисодий ва минтақавий тадқиқотларининг 2026 йил март ойи бўйича таҳлилида Тошкентда уй-жойга инвестицияларнинг умумий даромадлилиги 14,6%га етгани қайд этилган. Институтга кўра, даромадлиликнинг асосий қисми ижарадан эмас, квартира қийматининг ошишидан шаклланган, ижара даромадлилиги эса 8,7%дан 8%га тушган.

ИМРТ экспертлари миллий валютадаги депозитлар бўйича ўртача даромад 21,2%ни ташкил этиб, бу уй-жойнинг кўп сегментларидаги даромадлиликни қоплаётганини ҳам қайд этган. Бу маълумот кўчмас мулкка инвестиция қарорлари фақат нарх ўсишига эмас, муқобил молиявий воситалар даромадлилигига ҳам боғлиқлигини кўрсатади.

Яна бир жиҳат — турли расмий статистикалардаги рақамлар ўртасида фарқ бўлиши мумкин. Миллий статистика қўмитаси янги, гедоник регрессия усули бўйича 2026 йил II чорагида Ўзбекистонда уй-жой нархлари йиллик 4%га ошганини, Тошкентда квартиралар нархи 3,9%га кўпайганини маълум қилган. Янги усулда уйнинг майдони, жойлашуви ва қаватлиги каби хусусиятлар ҳам ҳисобга олинади.

Бу Марказий банкнинг июнь ойи учун 6,2% ва 6,3%лик кўрсаткичларига зид рақам, дегани эмас. Биринчи ҳолат II чорак бўйича уй-жой нархлари индекси, иккинчиси эса июнь ойидаги йиллик динамикани акс эттиради; ҳисоблаш усуллари ва қамрови ҳам фарқ қилади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун. Кўчмас мулк бозорида бир вақтнинг ўзида талаб ва таклифнинг ўсиши нархлар динамикасида турли сегментлар ўртасида фарқ пайдо қилаётганини кўрсатади. Квартиралар қимматлаётган бир пайтда ер участкалари нархининг пасайиши бозорда ягона нарх тенденцияси шаклланмаганини англатади.

Минтақа учун. Марказий банк маълумотларига кўра, II чоракда Хоразмда битимлар сони 17,8%, Навоий ва Сирдарёда қарийб 7,5%, Қорақалпоғистонда 6,1%га ошган. Тошкент шаҳрида ўсиш 2% бўлган. Бу кўчмас мулк фаоллиги пойтахт билан чекланмаётганини кўрсатади.

Иқтисодий натижалар. Ипотека кредитларининг 48%га ўсиши, қурилиш ишларининг 13,8%га кўпайиши ва уй-жой қурилишига 27,3 трлн сўм инвестиция киритилиши бозорда талаб ва таклифни бир вақтда рағбатлантирмоқда. Янги уй-жойлар ҳажмининг ошиши кейинги даврларда таклифни яна кўпайтириши мумкин.

Халқаро муносабатлар ва геосиёсат. Ушбу маълумотлар тўғридан-тўғри ташқи сиёсат ёки геосиёсий муносабатларга оид эмас. Шунинг учун мазкур кўрсаткичлар асосида халқаро сиёсат бўйича алоҳида хулоса чиқариш учун етарли асос йўқ.

Кейинги давр учун асосий кузатувлардан бири ер бозоридаги пасайишнинг давом этадими ёки июндаги 2,6%лик тикланиш кучаядими, деган савол бўлади. Шу билан бирга, ипотека, қурилиш ҳажмлари ва эскроу тартибига бозор иштирокчиларининг мослашуви уй-жой нархлари динамикасига таъсир қилувчи асосий омиллар қаторида қолади.

Сентябрь ойида Ўзбекистонда истеъмол нархлари 0,7 фоизга ошди. Миллий статистика қўмитаси маълумотига кўра, бу 2026 йил бошидан буён ойлик ҳисобдаги энг юқори инфляция кўрсаткичи бўлиб, январь якунларида ҳам 0,7 фоиз қайд этилган.

Августда инфляция 0,2 фоиз бўлган эди. Шу тариқа, сентябрда ойлик кўрсаткич 0,5 фоиз бандга, 2025 йил сентябридаги 0,6 фоизга нисбатан эса 0,1 фоиз бандга ошди. Йил бошидан буён инфляция 4,2 фоизни ташкил этди, 2025 йил январь-сентябрь ойларида бу кўрсаткич 5,1 фоиз бўлган.

Йиллик инфляция 6,4 фоизга тушди

Йиллик ҳисобда, яъни 12 ойлик даврда инфляция сентябрда 6,4 фоизни ташкил этди. 2025 йил сентябрида бу кўрсаткич 8 фоиз бўлган. Августда эса йиллик инфляция 6,2 фоиз эди.

Мева-сабзавот маҳсулотларини ҳисобга олмаганда ҳам сентябрда инфляция 0,7 фоиз бўлди. 2025 йил сентябрида бу кўрсаткич 0,5 фоиз эди. Тўққиз ойда мева-сабзавотларни ҳисобга олмаган инфляция 5,6 фоиз, 2025 йилнинг шу даврида 6,7 фоизни ташкил этган. 12 ойлик ҳисобда эса мос равишда 6,8 ва 8,9 фоиз қайд этилган.

Маҳсулот ва хизматлар гуруҳлари бўйича сентябрда энг юқори ойлик ўсиш озиқ-овқат маҳсулотларида кузатилди. Уларнинг нархи бир ойда 1 фоизга ошган, бу 2025 йил сентябридаги 0,9 фоиздан юқори.

Озиқ-овқат нархлари: тухум ва гўшт қимматлади

Озиқ-овқат маҳсулотлари нархи йил бошидан буён 2,9 фоизга, ўтган йил сентябрига нисбатан 6,3 фоизга ошган. 2025 йилнинг январь-сентябрь ойларида бу кўрсаткичлар мос равишда 2,1 ва 6,1 фоиз эди.

Асосий озиқ-овқат маҳсулотлари орасида сентябрда тухум нархи 5,3 фоизга ошди. Бир йилда тухум 11,4 фоиз қимматлаган. Суякли мол гўшти 1,7 фоизга, қўй гўшти 1,3 фоизга, товуқ болдири, сони ва бошқа қисмлари 1,2 фоизга, суяксиз мол гўшти 1,1 фоизга ошган.

Шунингдек, гречка 1,1 фоиз, гуруч ва гуруч оқшоғи 1 фоиз, хом ва қаймоғи олинмаган сут 0,8 фоиз, сарёғ 0,8 фоизга қимматлаган. Йиллик ҳисобда суякли мол гўшти 16,2 фоиз, қўй гўшти 19,8 фоиз, суяксиз мол гўшти 17,9 фоиз, гречка 8,3 фоиз, сут 5,3 фоиз ва сарёғ 5,9 фоизга ошган.

Гуруч нархи ўтган йил сентябрига нисбатан 2,7 фоизга пасайган. Шакар нархи сентябрда ўртача 0,9 фоизга арзонлаган, бир йиллик ҳисобда эса 0,1 фоизга ошган.

Сабзавотларда мавсумий ўзгариш сақланди

Миллий статистика қўмитаси мева-сабзавот маҳсулотлари нархларида мавсумий омиллар таъсири давом этганини қайд этган.

Сентябрда цитрус мевалар 12 фоизга, узум 5,7 фоизга, олма 2,4 фоизга ва банан 1,7 фоизга арзонлаган. Бир йилда цитрус мевалар 2,7 фоизга, узум 10 фоизга ва банан 3,5 фоизга арзонлаган бўлса, олма нархи 7,8 фоизга ошган.

Айрим сабзавотлар эса сезиларли қимматлади. Помидор нархи бир ойда 14,2 фоизга, бодринг 13,5 фоизга, сабзи 12,4 фоизга ошди. Бақлажон 4,7 фоиз, булғор қалампири 4,9 фоиз ва пиёз 2,6 фоизга қимматлаган.

Йиллик ҳисобда помидор нархи 54,9 фоизга ошган. Бодринг 14,4 фоиз, сабзи 2 фоиз ва булғор қалампири 4,3 фоизга қимматлаган. Бақлажон нархи эса 30,2 фоизга, пиёз 3,4 фоизга арзонлаган.

Бензин ва пропан нархи ошди

Ёнилғи бозорида бензин нархи сентябрда ўртача 1,2 фоизга ошди. АИ-92 бензини 0,7 фоиз, АИ-95 4,2 фоиз, АИ-98 ва АИ-100 бензинлари 0,4 фоизга қимматлади.

Йиллик ҳисобда бензин нархи 20,1 фоизга ошган. Пропан нархи бир ойда 4,2 фоизга кўтарилган бўлса, 12 ойдаги ўсиш 48,9 фоизни ташкил этган.

Метан нархи сентябрда ўзгармаган. Шу билан бирга, унинг йиллик қимматлашуви 10,1 фоизга етган.

Йўловчи ташиш хизматларида узоқ масофага қатнайдиган поездлар чипталари 1,6 фоизга қимматлаган. Кузатув олиб борилаётган йўналишларда авиачипталар ўртача 0,9 фоизга арзонлаган, йиллик ҳисобда эса улар нархи 6,7 фоизга пасайган.

Миллий статистика қўмитаси авиачипталар нархининг ўзгаришини сўмнинг евро ва Швейцария франкига нисбатан мустаҳкамлангани ҳамда айрим ташувчилар тарифларни қайта кўриб чиққани билан боғлаган.

Курьерлик ва посилкаларни етказиб бериш хизматлари сентябрда 3 фоизга ошган, йиллик ўсиш 4,4 фоизни ташкил этган.

Хизматлар нархи ҳам кўтарилди

Хизматлар нархи сентябрда 0,9 фоизга ошди. Йил бошидан буён хизматлар қиммати 5,6 фоизга, йиллик ҳисобда 7 фоизга кўтарилган.

Бу кўрсаткичлар 2025 йилнинг шу даври билан солиштирилганда паст. Ўтган йил сентябрида хизматлар нархи бир ойда 0,3 фоизга, йил бошидан 12,4 фоизга ва йиллик ҳисобда 14,9 фоизга ошган.

Ноозиқ-овқат маҳсулотлари нархи сентябрда 0,3 фоизга қимматлади. Йил бошидан буён уларнинг нархи 4,6 фоизга, йиллик ҳисобда 5,8 фоизга ошган. 2025 йилнинг мос кўрсаткичлари 4 ва 6,1 фоиз бўлган.

Таълим хизматларида сентябрь ўсиши

Янги ўқув йили бошланиши билан таълим хизматларида ҳам нархлар ошди. Давлат боғчаларига қатнаганлик учун тўлов сентябрдан ўртача 6,8 фоизга кўтарилди. Қўмита буни базавий ҳисоблаш миқдорининг оширилиши билан боғлаган.

Хусусий боғчалар хизматлари 1,7 фоизга, хусусий мактаблар нархи 6 фоизга ошган. Давлат олий таълим муассасаларида ўқиш учун тўлов янги ўқув йилидан ўртача 6,3 фоизга кўтарилган.

Репетиторлик хизматлари бир ойда 1,9 фоизга, йиллик ҳисобда 5,8 фоизга қимматлаган. Хорижий тиллар курсларида ўқиш нархи сентябрда 1,8 фоизга, йиллик ҳисобда 5 фоизга ошган.

Коммунал хизматларда қандай ўзгариш бўлди?

Мамлакат бўйича совуқ сув таъминоти ва канализация хизматлари нархи сентябрда ўртача 2,1 фоизга ошди. Йиллик ҳисобда улар 2,8 фоизга қимматлаган.

Кўп квартирали уйларга хизмат кўрсатиш нархи бир ойда 0,6 фоизга, 12 ойда 3,5 фоизга ошган. Аҳоли учун кўмирнинг бозор нархи 0,3 фоизга, ўтин нархи 0,8 фоизга қимматлаган.

Контекст: 2025 йилга нисбатан инфляция секинлашган

Сентябрь маълумотларида бир вақтнинг ўзида икки хил тенденция кўринади. Бир томондан, ойлик инфляция 0,7 фоизга чиқиб, августдаги 0,2 фоиздан ошган. Иккинчи томондан, йил бошидан буён инфляция 4,2 фоиз бўлиб, 2025 йил январь-сентябрь ойларидаги 5,1 фоиздан паст қолган.

Йиллик инфляцияда ҳам шунга ўхшаш фарқ мавжуд. 2025 йил сентябрида 8 фоиз бўлган кўрсаткич 2026 йил сентябрида 6,4 фоизга тушган, аммо августдаги 6,2 фоиздан бироз юқори қайд этилган.

Маҳсулот ва хизматлар кесимида ҳам суръатлар бир хил эмас. Сентябрда озиқ-овқат маҳсулотлари 1 фоиз, хизматлар 0,9 фоиз ва ноозиқ-овқат маҳсулотлари 0,3 фоизга қимматлаган. Бу умумий инфляцияга турли тоифалар ҳиссаси бир хил эмаслигини кўрсатади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон аҳолиси учун инфляциянинг таъсири энг аввало кундалик истеъмол харажатларида намоён бўлади. Сентябрда тухум, гўшт, сабзавотлар, бензин, пропан ва таълим хизматларидаги нарх ўзгариши турли харажат тоифаларига таъсир қилди.

Иқтисодий нуқтаи назардан, йиллик инфляциянинг 8 фоиздан 6,4 фоизга пасайиши нархлар ўсиш суръати бир йиллик таққослашда секинлашганини англатади. Бироқ айрим товарлардаги юқори ўсиш — хусусан, пропанда 48,9 фоиз ва помидорда 54,9 фоиз — умумий индекс ортида турли бозорлардаги нарх динамикаси бир-биридан фарқ қилишини кўрсатади.

Ҳудудий тафовутлар ҳам мавжуд. Сентябрда энг юқори ойлик инфляция Сурхондарё вилоятида 0,99 фоиз ва Тошкент шаҳрида 0,82 фоиз бўлган. Энг паст кўрсаткич Хоразмда 0,64 фоиз ва Жиззах вилоятида 0,66 фоиз қайд этилган.

Йиллик ҳисобда Тошкент шаҳри 7 фоиз билан юқори кўрсаткични сақлаб қолган. Андижон ва Фарғонада 6,7 фоиз, Хоразмда 6,6 фоиз, Қашқадарё ва Самарқандда 6,5 фоиз қайд этилган.

Энг паст йиллик инфляция Сирдарё вилоятида — 5,4 фоиз. Бухоро вилояти ва Қорақалпоғистон Республикасида бу кўрсаткич 6 фоизни ташкил этган.

Кейинги босқичда нималар кузатилади?

Инфляциянинг кейинги динамикасида озиқ-овқат маҳсулотлари, ёнилғи, таълим ва коммунал хизматлар нархи муҳим кўрсаткичлардан бўлиб қолади. Айниқса, сентябрда юқори ўсиш қайд этган пропан, бензин, гўшт ва айрим сабзавотлар нархининг кейинги ойлардаги ҳаракати умумий индексга таъсир қилиши мумкин.

Миллий статистика қўмитасининг кейинги ойлар бўйича ҳисоботлари ойлик инфляциядаги сентябрь ўсиши вақтинчалик ўзгариш бўлганми ёки нархлар босими сақланадими, деган саволга янги маълумот беради.

Сунъий интеллект чатботлари матн таҳрирлаш, кодни текшириш, ҳужжат таҳлили ва маълумотларни умумлаштиришда кенг қўлланмоқда. Аммо фойдаланувчи чатботга юклаган файл ёки ёзган матн ҳар доим ҳам фақат унинг кўзи билан кўрилмайди: маълумотни сақлаш, қайта ишлаш, инсонлар томонидан кўриб чиқиш ёки учинчи томон сервислари орқали узатиш шартлари хизматга қараб фарқ қилади.

2026 йил 6 октябрда Gazeta.ru бу масалани алоҳида таҳлил қилиб, фойдаланувчилар учун фақат NDA билан белгиланган ҳужжатлар эмас, балки пароллар, API-калитлар, ички ёзишмалар, шахсий маълумотлар, суратлар, ҳали эълон қилинмаган ишлар ва бошқа маълумотлар ҳам хавф туғдириши мумкинлигини ёритди.

Қайси иш ҳужжатлари махфий ҳисобланади?

Корхона ёки ташкилотдаги ҳар бир ҳужжат расман «тижорат сири» деган мақомга эга бўлмаслиги мумкин. Лекин бу уни исталган ташқи сервисга юклаш мумкин дегани эмас. Меҳнат шартномаси, мижоз билан тузилган келишув ёки ички қоидалар айрим маълумотларни ташқарига узатишни чеклаши мумкин. Шахсий маълумотлар, тиббий ва адвокатлик сири каби маълумотлар эса алоҳида ҳуқуқий режим билан ҳимояланади.

Амалиётда муаммо кўпинча атайин маълумот тарқатишдан эмас, ишни тез бажариш истагидан келиб чиқади. Ходим коддаги хатони топиш, икки шартномани таққослаш, молиявий жадвални тушунтириш ёки йиғилиш баённомасини қисқартириш учун бутун файлни чатботга юклаши мумкин.

Натижада ҳужжат билан бирга ички тизимлар схемаси, молиявий кўрсаткичлар, мижозлар ҳақидаги маълумотлар, ҳали эълон қилинмаган маҳсулот режалари, тадқиқот натижалари, қўлёзма ва дизайн материаллари ҳам ташқи сервисга чиқиб кетиши мумкин. Бу маълумотларнинг ҳар бири алоҳида NDA билан белгиланмаган бўлиши мумкин, аммо уларнинг барчаси иш жараёнида чекланган доирада қолиши керак бўлган ахборот бўлиши эҳтимолдан холи эмас.

Пароль ва API-калитлар: энг осон унутиладиган хавф

Нейротармоққа код таҳлили учун файл юклашда энг катта хатолардан бири — конфигурациядаги ҳақиқий махфий қийматларни ўчирмаслик. Масалан, база пароли, API-калит, токен, махфий калит ёки корпоратив тизимга уланиш сатри коднинг ўзида қолиб кетиши мумкин.

OWASP тавсияларида бундай маълумотларни моделга беришдан олдин ҳақиқий қийматларни шартли, сунъий қийматлар билан алмаштириш маъқуллиги таъкидланган. Агар моделга вазифани бажариш учун файлнинг тузилиши етарли бўлса, ишлайдиган пароль ёки калитнинг ўзи унга керак эмас.

Муаммо скриншотларда ҳам бор. Фойдаланувчи экрандаги бир абзац ёки дастур хатосини кўрсатиш учун сурат юклайди, аммо кадр бурчагида телефон рақами, электрон почта, хабарлар, ишчи тизимдаги маълумот ёки ҳатто пароль кўриниб қолиши мумкин.

Школа управления «Сколково» лабораторияси раҳбари Артём Егоров файлларнинг кўринмайдиган қисмларига ҳам эътибор бериш зарурлигини айтган. Унинг таъкидлашича, хавф фақат экранда кўринаётган маълумот билан чекланмайди, конфиденциал маълумот файл конфигурациясида ҳам яширин бўлиши мумкин.

Бу фикрнинг амалий маъноси шундаки, Word ёки Excel ҳужжатини очиб кўришнинг ўзи етарли эмас. Microsoft’нинг ҳужжат инспектори каби воситалари файлдаги муаллиф номи, таҳрир тарихи, изоҳлар, яширин маълумотлар ва бошқа метамаълумотларни аниқлаш имконини беради.

«Моделни ўқитишда ишлатилмайди» дегани нимани англатади?

СИ хизматларида икки хил масалани алоҳида кўриш керак: маълумотни моделни ўқитиш учун ишлатиш ва маълумотни умуман сақламаслик. Бу иккала тушунча бир хил эмас.

OpenAI ҳозирги қоидаларига кўра, ChatGPT Business, Enterprise, Edu ва API платформаларидаги кириш ва чиқиш маълумотлари стандарт ҳолатда моделларни ўқитиш учун ишлатилмайди. Бироқ OpenAI’нинг ўзи ҳам компания маълумотларини қайта ишлаш ва сақлаш бўйича алоҳида шартлар амал қилишини кўрсатади.

Anthropic ҳам тижорий маҳсулотларидаги кириш ва чиқиш маълумотларини стандарт ҳолатда моделни ўқитиш учун ишлатмаслигини маълум қилади. Бироқ компания қайд этганидек, фойдаланувчи хатолар ёки фикр-мулоҳазаларни юборса, тегишли суҳбат маълумотлари алоҳида тартибда сақланиши мумкин.

Google’нинг Gemini’си бўйича амалдаги махфийлик қоидаларида эса фойдаланувчи киритган матнлар, файллар, суратлар, видео, экран контенти ва бошқа маълумотлар қайта ишланиши кўрсатилган. Google айрим чатлар инсон текширувчилари томонидан кўриб чиқилиши мумкинлигини очиқ ёзади. Бундай текширилган суҳбатлар аккаунтдан ажратилган ҳолда 3 йилгача сақланиши мумкин.

Демак, «ўқитишни ўчирдим» деган танловни «бу маълумот серверга умуман бормаяпти» деб талқин қилиш тўғри эмас. Фойдаланувчи ҳар бир сервисда маълумот қаерда сақланиши, қанча вақт сақланиши, инсонлар кўриши мумкинми ва учинчи томонлар жалб этилганми, деган саволларга жавоб топиши керак.

Бир сервисдаги суҳбат нима учун хавфсиз қолмаслиги мумкин?

2025 йил январда Wiz тадқиқотчилари DeepSeek инфратузилмасида аутентификациясиз очиқ қолган маълумотлар базасини аниқлаган. Унда 1 миллиондан ортиқ журнал ёзувлари, фойдаланувчи чатлари, API калитлари ва бошқа техник маълумотлар бўлган. Компания хабардор қилинганидан кейин базани ёпган, аммо бу маълумотларга бошқа шахслар кирган-кирмагани аниқ эмас.

Бу воқеа маълумотларнинг хавфи фақат моделнинг ўзига боғлиқ эмаслигини кўрсатади. Инфратузилма, журналлар, маълумотлар базаси, ички администратор воситалари ва сервис конфигурациясидаги хато ҳам махфийлик муаммосига айланиши мумкин.

Яна бир хавф — воситачи сервислар. Фойдаланувчи расмий чатбот эмас, учинчи томон сайти, Telegram-боти ёки бошқа дастур орқали нейросетдан фойдаланса, маълумот унинг операторига ҳам бориши мумкин. Бунда фойдаланувчи қайси компания маълумотни қабул қилаётганини ҳар доим ҳам билмаслиги мумкин.

Бошқа одамларнинг маълумотларини юклаш мумкинми?

Энг эҳтиёткорлик талаб қилинадиган ҳолатлардан бири — ўзингизга эмас, бошқа шахсга тегишли маълумотларни СИ сервисларига бериш.

HR ходими резюмеларни, шифокор тиббий маълумотларни, менеджер мижозлар базасини, журналист эса манба билан ёзишмаларни кўриши мумкин. Лекин иш жараёнида бу маълумотга кириш ҳуқуқи борлиги уни автоматик равишда ташқи СИ хизматига узатиш ҳуқуқини бермайди.

Фақат исм-фамилияни ўчириш ҳам ҳар доим анонимликни таъминламайди. Шахснинг ёши, касби, иш жойи, оилавий ҳолати, яшаш жойи ёки ҳаётидаги кам учрайдиган воқеа биргаликда уни аниқлаш учун етарли бўлиши мумкин.

Бундай белгилар квазиидентификаторлар деб аталади. ETH Zurich тадқиқотчилари 2024 йилда чоп этилган ICLR ишида LLM моделлари Reddit фойдаланувчиларининг матнлари асосида жойлашуви, даромади, жинси ва бошқа шахсий хусусиятларини тахмин қила олишини кўрсатди. Тадқиқотда энг юқори натижалар 85 фоизгача top-1, 95 фоизгача top-3 аниқликка етган.

Бу шуни англатадики, шахсни таниш учун ҳар доим паспорт рақами керак эмас. Бир нечта майда маълумот бирлашганда уларнинг йиғиндиси реал шахс ҳақида жуда кўп нарсани очиб бериши мумкин.

Сурат ҳам маълумот ҳисобланади

Телефон билан олинган оддий суратнинг ўзида ҳам қўшимча ахборот бўлиши мумкин. Геолокация маълумотлари, фондаги бино ёки кўча номи, компьютер экрани, ҳужжат, паспорт саҳифаси ёки бошқа одамнинг юзи суратга тушиб қолиши мумкин.

Шу сабабли суратни СИга юклашдан олдин кадрнинг ўзи билан бирга унинг метамаълумотларини ҳам текшириш зарур. Зарур бўлмаган қисмларни кесиб ташлаш ёки скриншотдан фойдаланиш хавфни камайтириши мумкин.

Бу ерда муаммо фақат махфийлик эмас. Google’нинг Gemini қоидаларида суратлар, видеолар, экран контенти ва браузердаги саҳифа маълумотлари ҳам хизмат томонидан қайта ишланиши мумкинлиги кўрсатилган.

СИ-агентлар хавфни қандай ўзгартиради?

Оддий чатбот фойдаланувчи берган маълумот билан ишлайди. СИ-агент эса электрон почта, файллар, календарь, браузер ёки корпоратив тизимларга уланган бўлса, вазифани бажариш учун улардаги маълумотларга мустақил мурожаат қилиши мумкин.

Шу билан хавфнинг табиати ҳам ўзгаради. Масала энди «мен нимани чатга юкладим?» деган савол билан чекланмайди. «Мен берган агент қайси маълумотларни кўра олади?» деган савол ҳам пайдо бўлади.

Школа управления «Сколково» эксперти Артём Егоровнинг фикрича, «асосий хавф бугун инсоннинг ўзи юклаган маълумотдан СИ мустақил етиб бора оладиган маълумотларга кўчмоқда». У агентга кириш ҳуқуқини вазифага мос даражада бериш, пароль ва калитларни эса агент етиб бора оладиган ҳужжатларда сақламасликни тавсия қилади.

Бу фикр агентлар учун энг кам зарур ҳуқуқ тамойилини қўллаш зарурлигини англатади. Бир вазифа учун керак бўлмаган электрон почта, диск ёки корпоратив базага кириш берилса, агентнинг хатоси ёки унга қилинган ҳужум оқибати ҳам кенгайиши мумкин.

Промпт-инъекция: инсон ҳеч нарса босмаса ҳам

СИ-агентлар билан боғлиқ яна бир хавф — prompt injection, яъни моделга мўлжалланган зарарли кўрсатмани электрон почта, ҳужжат ёки веб-саҳифа ичига яшириш.

2026 йилги USENIX Security тадқиқотида email’ларни умумлаштириш вазифасини бажараётган агентга махсус тайёрланган битта зарарли хат юборилиши GPT-4o асосидаги кўп агентли тизимда SSH калитларини ташқи томонга чиқаришга 80 фоиздан юқори муваффақият билан олиб келган. Тадқиқотчилар бундай ҳужумлар амалдаги тизимлар учун реал хавф эканини қайд этган.

Бу технологиядан воз кечиш керак дегани эмас. Аммо агентга берилган ҳар бир интеграция, файл, электрон почта ва тизим унга қўшимча «кўриш майдони» бераётганини ҳисобга олиш зарур.

Нега бу Ўзбекистон учун ҳам аҳамиятли?

Ўзбекистон учун. Давлат органлари, бизнес, таълим, тиббиёт ва ОАВда СИдан фойдаланиш кенгайган сари ҳужжатларни ташқи сервисларга юклаш билан боғлиқ саволлар ҳам амалий тус олади. Хизмат ёзишмалари, фуқаролар мурожаатлари, шахсий маълумотлар, шартномалар, ички ҳисоботлар ва ҳали эълон қилинмаган материалларни умумий мақсадли чатботга юклашдан олдин уларнинг мақомини аниқлаш талаб этилади.

Минтақа учун. Марказий Осиё давлатларида рақамли хизматлар ўртасида маълумот алмашинуви кучайган сари, СИ платформаларидан фойдаланишда маълумотларни қаерда сақлаш ва қайси юрисдикцияда қайта ишлаш масаласи ҳам долзарб бўлади. Бу айниқса давлат тизимлари ва трансчегаравий бизнес учун аҳамият касб этади.

Халқаро муносабатлар учун. СИ платформаси фақат технологик восита эмас, балки маълумот ҳаракати учун инфратузилма ҳамдир. Маълумотнинг қайси мамлакат серверларига бориши, қайси компаниялар уни қайта ишлаши ва қайси ҳуқуқий режим қўлланиши махфийликка оид қарорларни техник масаладан халқаро ҳуқуқ ва рақамли суверенитет масаласига яқинлаштиради.

Иқтисодий натижалар. Маълумот сизиб чиқиши компания учун фақат ахборот хавфи эмас. Мижозлар базаси, код, молиявий режалар ёки янги маҳсулот ҳақидаги маълумот ошкор бўлса, шартномавий мажбуриятлар, рақобат устунлиги ва компания обрўсига таъсир қилиши мумкин.

Геосиёсий жиҳат. СИ хизматларига қарамлик ортиши билан давлатлар учун платформаларнинг мавжудлиги, юрисдикцияси ва маълумотларни бошқариш сиёсати ҳам муҳим омилга айланади. Бу масала айрим бозорларда сервисларга кириш чекланиши ва фойдаланувчининг шахсий маълумотлари орқали географик ёки сиёсий мақомни аниқлаш билан ҳам кесишиши мумкин. Масалан, 2026 йил февралда Россияда айрим Apple фойдаланувчилари маълумотлари санкция рўйхатларидаги шахслар билан мос келгани сабабли аккаунт операцияларида чекловларга дуч келгани хабар қилинган. Apple бу ҳолатларни санкция талабларига риоя қилиш билан изоҳлаган.

Кейинги қадам нима?

СИ сервисларидан фойдаланишда биринчи савол «буни нейросеть қила оладими?» эмас, «бу маълумотни унга беришга ҳаққим борми?» деган савол бўлиши керак.

Ишдаги ҳужжат учун уни тўлиқ юклаш ўрнига керакли парчани ажратиш, ҳақиқий исмлар ва контактларни алмаштириш, пароль ва API-калитларни ўчириш, файл метамаълумотларини текшириш ва сервиснинг махфийлик шартларини кўриш хавфни камайтиради. Корпоратив фойдаланишда эса қайси ИИ хизматларига қайси турдаги маълумотларни бериш мумкинлиги бўйича ички қоида белгилаш масаласи кун тартибида қолади.

Кейинги босқичда масала фақат чатбот эмас, электрон почта, булутли диск, корпоратив маълумотлар базаси ва бошқа тизимларга уланган СИ-агентларнинг қайси ҳуқуқларга эга бўлиши билан боғлиқ бўлади. 2026 йилдаги тадқиқотлар эса агентларнинг ташқи контент таъсирида маълумот чиқариб юбориш сценарийлари ҳали ҳам очиқ муаммо эканини кўрсатмоқда.

Ўзбекистонда Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳамда Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги негизида ягона Таълим ва илм-фан вазирлиги ташкил этилди. Президент Шавкат Мирзиёев бу ҳақда 3 октябрда фармон имзолаган. Ҳужжатда мақсад таълимнинг барча босқичларини ўзаро боғлаш ва ягона бошқарув тизимини жорий этиш сифатида кўрсатилган.

Президент матбуот котиби Шерзод Асадов 3 октябр куни ислоҳотнинг мазмун-моҳиятини тушунтириб, янги тизимда мактабгача таълимдан олий таълим ва илм-фангача бўлган босқичларни узвий боғлаш, таълим сифатини алоҳида баҳолаш ва олий таълимда давлат аралашувини қисқартириш режалаштирилаётганини маълум қилди.

Янги вазирлик нималар учун масъул бўлади?

Президент фармонига кўра, Таълим ва илм-фан вазирлиги мактабгача таълим ва тарбия, умумий ўрта ва ўрта махсус таълим, касбий таълим, олий таълим, олий таълимдан кейинги таълим, кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш, шунингдек, қўшимча ва норасмий таълим соҳаларида ягона давлат сиёсатини амалга оширади. Вазирлик икки аввалги вазирликнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари бўйича ҳуқуқий ворис ҳисобланади.

Асадовнинг тушунтиришича, янги вазирлик барча боғча, мактаб, профессионал ва олий таълим муассасаларининг фаолиятини ташкил этиш, операцион жараёнлар учун масъул бўлиш, таълим фаолиятига қўйиладиган талабларни белгилаш, аккредитация ва лицензиялаш билан шуғулланиши керак.

Ислоҳотда таълим мазмуни ва унинг сифати учун алоҳида механизм кўзда тутилмоқда. Президент матбуот котиби Таълим сифатини таъминлаш миллий агентлигини ўқув дастурлари, дарсликлар ва методик материалларни ишлаб чиқиш, уларни амалиётга жорий этиш ва натижаларини кузатиб борувчи «лаборатория» сифатида таърифлаган.

Президент администрацияси ҳам стратегияда иштирок этади

Янги тизимнинг тузилмасини ишлаб чиқиш ва ислоҳотнинг умумий йўналишини белгилаш учун Президент администрацияси ҳузурида махсус ишчи гуруҳ ташкил этилади. У Инсон капиталини ривожлантириш ва узлуксиз таълим стратегияси бўйича умуммиллий концепция ишлаб чиқиши режалаштирилган.

Гуруҳга жамоатчилик асосида тадбиркор Зафар Ҳошимов раҳбарлик қилади. Унинг таркибига таълим муассасаларини ташкил этиш ва самарали таълим тизимларини яратиш тажрибасига эга тадбиркорлар, соҳа мутахассислари, олимлар ҳамда халқаро экспертларни жалб этиш режалаштирилган.

Бу гуруҳнинг вазифаси фақат янги вазирликнинг ташкилий шаклини белгилаш билан чекланмайди. Асадов билдирган режага кўра, иш жараёнлари қайта кўриб чиқилади, уларни такомиллаштириш бўйича таклифлар тайёрланади ва ислоҳотнинг умумий стратегияси шакллантирилади.

Олий таълимда давлат роли ўзгарадими?

Асадов билдирган яна бир йўналиш — олий таълимда давлат аралашувини кескин қисқартириш. Бунинг учун олийгоҳлар мустақиллигини кенгайтириш ва нодавлат таълим сектори учун имкониятларни ошириш таклиф қилинмоқда. Унинг таъкидлашича, таълим сифатида қайси олийгоҳ устун эканини эркин рақобат ва бозор талаби кўрсатиши керак.

Бу ёндашув олий таълим муассасаларининг қарор қабул қилишдаги ваколатлари, хусусий сектор иштироки ва таълим сифати учун жавобгарлик механизмларига таъсир қилиши мумкин. Бироқ ҳозирча олийгоҳларга қандай қўшимча ваколатлар берилиши ёки давлатнинг қайси функциялари қисқартирилиши бўйича батафсил низом ва янги ташкилий ҳужжатлар эълон қилинмаган.

Контекст: икки вазирлик қачон ташкил этилган эди?

Ҳозир бирлаштирилаётган икки вазирликнинг ўзи 2022–2023 йиллардаги маъмурий ислоҳотлар жараёнида шаклланган эди. Президентнинг 2022 йил 21 декабрдаги маъмурий ислоҳотлар бўйича фармонидан кейин 2023 йил бошида Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳамда Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ташкил этилган.

Шундан кейин ҳар икки тизим алоҳида бошқарув ва вазифалар асосида фаолият юритди. Масалан, 2023 йилда мактабгача ва мактаб таълими тизимида таркибий мақбуллаштириш ва замонавий дастурларни жорий этиш чоралари муҳокама қилинган, олий таълим ва инновациялар йўналишида эса алоҳида сиёсат юритилган.

2026 йил 3 октябрдаги янги фармон эса таълимнинг мазкур босқичларини яна бир бошқарув тизими доирасига қайтарди. Ҳужжатда мактаб таълими, касбий таълим ва олий таълимни узвий боғлаш, олий таълимни илм-фан билан интеграция қилиш ҳамда ягона бошқарув тизимини жорий этиш мақсадлари кўрсатилган.

Мутахассислар нуқтаи назари

Тақдим этилган материалларда мустақил экспертлар, таълим тадқиқотчилари ёки олийгоҳ раҳбарларининг алоҳида баҳолари келтирилмаган. Шу сабабли ислоҳотнинг натижалари ҳақида улар номидан қўшимча хулоса бериш тўғри бўлмайди.

Президент матбуот котиби тақдим этган ёндашувнинг асосий мазмуни таълим бошқарувини бирлаштириш билан бир вақтда таълим сифати учун алоҳида механизм яратиш, давлат бошқарувини қайта кўриб чиқиш ва олий таълимда рақобатни кучайтиришдан иборат. Бу вазифаларнинг қандай натижа бериши янги вазирликнинг тузилмаси ва ваколатлари расман тасдиқлангандан кейин аниқроқ кўринади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун ислоҳотнинг бевосита таъсири таълимнинг барча босқичлари — боғча, мактаб, касбий ва олий таълим — бир вазирлик доирасида бошқарилиши билан боғлиқ. Фармонда бу ўзгариш таълим ўртасидаги узвийликни таъминлаш ва ягона давлат сиёсатини юритиш билан изоҳланган.

Минтақавий нуқтаи назардан ҳужжатда Марказий Осиё ёки бошқа давлатлар билан муносабатларга оид алоҳида вазифалар келтирилмаган. Халқаро тажриба эса ислоҳот стратегиясида ҳисобга олиниши айтилган, махсус ишчи гуруҳ таркибига халқаро экспертларни жалб қилиш режалаштирилган.

Иқтисодий жиҳатдан фармонда муайян тежам ёки инвестиция ҳажми кўрсатилмаган. Шу билан бирга, олий таълимда давлат аралашувини қисқартириш ва нодавлат сектор имкониятларини кенгайтириш режаси таълим хизматлари бозорида рақобат масаласини кун тартибига олиб чиқмоқда. Бу йўналиш бўйича аниқ механизмлар ҳали эълон қилинмаган.

Кейинги қадамлар

Фармонга кўра, Вазирлар Маҳкамаси бир ҳафта муддатда Таълим ва илм-фан вазирлигининг вазифалари ва ташкилий тузилмасини белгилайдиган президент қарори лойиҳасини киритиши керак. Шунингдек, вазирлик ва манфаатдор идоралар икки ой муддатда қонунчиликка зарур ўзгартиш ва қўшимчалар бўйича таклифлар тайёрлаши белгиланган.

Алоҳида ишчи гуруҳ эса инсон капиталини ривожлантириш ва узлуксиз таълим стратегияси бўйича умуммиллий концепция устида ишлайди. Янги вазирликнинг якуний тузилмаси, ваколатлари ва олий таълимда давлат иштирокини қисқартириш механизмлари кейинги қарорлар ва норматив ҳужжатларда аниқлаштирилиши кутилмоқда.

Хакимжон Фозилов

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси Инновацион ривожланиш ва ахборот технологиялари масалалари қўмитаси раиси Илҳом Абдуллаев давлат хизматлари рўйхатини қайта кўриб чиқиш

Абдуллаев бу фикрни ICT Week Uzbekistan доирасидаги «Рақамли давлат: ягона ёндашув, замонавий бошқарув ва фуқаролар учун янги имкониятлар» форумида билдирган. У давлат хизматларини рақамлаштиришда асосий мезон технологиянинг ўзи эмас, фуқаро учун яратилган қулайлик бўлиши кераклигини таъкидлаган.

«Хизмат» ва мажбурий жараён ўртасидаги фарқ

Абдуллаев давлат хизмати тушунчасини Фуқаролик кодексидаги хизмат кўрсатиш муносабатлари билан боғлади. Кодекснинг 703-моддасига кўра, ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасида ижрочи буюртмачининг топшириғи билан муайян ҳаракат ёки фаолиятни амалга оширади, буюртмачи эса хизмат учун ҳақ тўлайди.

Депутатнинг талқинига кўра, давлат томонидан фуқарога қонун ёки бошқа меъёрий ҳужжат асосида бажарилиши шарт бўлган жараён билан фуқаронинг шахсий эҳтиёжидан келиб чиқадиган хизматни бир хил тушунча сифатида қарамаслик керак.

«Фуқаролик кодексида хизмат тушунчаси мавжуд: хизмат — бу аниқ битта ариза берувчининг сўровига биноан амалга ошириладиган иш. Сиз келиб: “Менга мана бу ишни қилиб беришингизни хоҳлайман”, десангиз, бу хизмат бўлади. Лекин биз фуқароларни қандайдир меъёрий ҳужжат ёки қонун билан ўзлари хоҳламаган жараёнларга жалб қилиб, охирида ундан пул олиб, “Мана, сизга қандай ажойиб хизмат кўрсатдик” десак, бу хизмат эмас», — деди у.

У давлат сервислари ва бевосита хизматларни ажратишни таклиф қилди. Абдуллаевнинг фикрича, барча фуқароларга зарур бўлган ва давлатнинг вазифасига кирувчи жараёнлар бюджет маблағлари ҳисобидан таъминланиши, алоҳида фуқарога керак бўладиган хизматлар эса унинг сўрови асосида кўрсатилиши лозим.

«1000 дан ортиқ хизмат» масаласи

Депутат бугунги кунда рақамли форматга ўтказилган давлат хизматлари сони 1000 дан ортиқ эканини айтди. Шу билан бирга, у ушбу рўйхатдаги ҳар бир позиция қай даражада ҳақиқий хизмат эканини, улар ўртасида қандай фарқ борлигини қайта кўриб чиқиш кераклигини таъкидлади.

Бу рақам давлат дастурларида ҳам қайд этилган. 2026 йилги давлат дастурида 1000 дан зиёд давлат хизматлари, 5000 дан ортиқ функция ва вазифалар, 200 та маълумотлар базаси ва ахборот тизимини ягона рақамли платформага интеграция қилиш вазифаси белгиланган.

Шунингдек, давлат дастурида айрим давлат хизматларини фойдаланувчи учун мослаштириш, ортиқча расмий тартибларни бекор қилиш ва давлат идораларида мавжуд маълумотларни фуқародан қайта талаб қилмаслик бўйича чоралар белгиланган.

Контекст: «сервис давлат» модели

Ўзбекистонда давлат хизматларини рақамлаштириш масаласи сўнгги йилларда давлат бошқарувини қайта ташкил этишнинг бир қисми сифатида кўрилмоқда. 2026 йилги давлат дастурида давлат хизматларини рақамлаштириш орқали аҳоли учун «Сервис давлат» тизимини жорий этиш, фуқаро ва давлат муносабатларида бюрократик тартиботларни қисқартириш мақсад қилиб қўйилган.

Шу дастурда Ягона интерактив давлат хизматлари порталида жамланма ва проактив хизматларни кенгайтириш ҳам назарда тутилган. Жумладан, 2026 йилда бундай хизматлар сонини 100 тага етказиш режаси белгиланган.

Адлия вазирлигининг ICT WEEK Uzbekistan 2026 доирасидаги расмий ахборотида ҳам рақамли трансформациядан мақсад технологияларни жорий қилиш эмас, балки фуқаролар учун қулай, тезкор, очиқ ва самарали давлат хизматларини шакллантириш экани қайд этилган. Тадбирда давлат ахборот тизимларини интеграция қилиш, проактив хизматларни жорий этиш, сунъий интеллектдан фойдаланиш ва рақамли идентификация масалалари муҳокама қилинган.

Экспертлар нима дейди?

Берилган материалда мустақил экспертлар ёки фуқаролик жамияти вакилларининг фикрлари келтирилмаган. Шу сабабли депутатнинг баёнотидан ташқари қўшимча позицияни факт сифатида тақдим этиш мумкин эмас.

Абдуллаевнинг баёнотидан келиб чиқадиган асосий масала — давлат хизматларининг миқдоридан кўра, уларнинг мазмуни ва фуқаро учун ҳақиқий қиймати қандай аниқланишидир. Бу ёндашув рақамлаштириш жараёнида «кўпроқ электрон хизмат» билан «кўпроқ қулайлик» тушунчалари бир-бирига тенг эмаслигини кўрсатади.

Нега бу муҳим?

Масала, аввало, фуқаронинг давлат билан муносабатига дахл қилади. Агар муайян жараён фақат қонун талаби билан амалга оширилса, у учун тўлов ундириш асослари хизматнинг ўзи эмас, тегишли ҳуқуқий норма ва унинг молиявий механизми билан белгиланиши керак.

Иқтисодий жиҳатдан эса депутат давлат идоралари вазифалари учун бюджетдан маблағ ажратилишини асос сифатида келтирмоқда. Унинг фикрича, давлат органининг фаолияти учун аллақачон бюджетдан маблағ ажратилган бўлса, рақамлаштириш жараёнини жарима ёки фуқароларнинг мажбурий тўловлари ҳисобига молиялаштириш масаласи алоҳида кўриб чиқилиши лозим.

Масала рақамли давлатнинг ишлаш моделига ҳам бориб тақалади. Рақамли платформа, электрон ариза ёки автоматлаштирилган жараённинг ўзи уни автоматик равишда «фуқарога қулай хизмат»га айлантирмайди. Давлат дастурларида ҳам проактив хизматлар, ортиқча ҳужжатларни бекор қилиш ва идоралар ўртасида маълумот алмашинувини кучайтириш вазифалари белгиланган.

Абдуллаев шу нуқтаи назардан давлат хизматлари рўйхатини қайта кўриб чиқишни таклиф қилди. Унинг фикрича, Рақамлаштириш вазирлиги ва Адлия вазирлиги ушбу рўйхатда ҳақиқий давлат хизмати мезонларига жавоб берадиган позицияларни қолдириши керак.

«Рақамлаштиришни қаерда қулай бўлса, қаерда осон амалга ошса, қаерда жарималар ёки фуқаролар бадаллари ҳисобига харажатлар қопланса, ўша ерда амалга ошириш керак эмас. Йўлларни рақамлаштириш, радарлар ўрнатиш, жарималар йиғиш ва бюджетни тўлдириш жуда осон, лекин бу нотўғри. Рақамлаштириш фуқароларга хизмат қилиши керак», — деди депутат.

Кейинги босқичда масала давлат хизматлари рўйхатининг қайта кўриб чиқилиши, рақамлаштирилган жараёнларнинг мазмунан таҳлил қилиниши ва қайси функциялар фуқарога бепул сервис сифатида кўрсатилиши кераклигини белгилаш билан боғлиқ бўлади. Амалдаги давлат дастурида ҳам хизматларни фуқаро учун соддалаштириш ва уларни ягона рақамли муҳитга интеграция қилиш вазифалари белгиланган.

Ўзбекистонда B2 даражадаги тил сертификатига эга бўлмаган хорижий тил ўқитувчилари ҳозирча умумий ўрта таълим мактабларида ишлашда давом этади. Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги 29 сентябрда Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳридаги таълим бошқармаларига юборган хатида тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилингунига қадар улар билан меҳнат муносабатларини тугатиш масаласи кўрилмаслигини билдирган.

Масала Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 19 майдаги 312-сон қарорида белгиланган B2 сертификати талаби билан боғлиқ. Июль ойида ушбу талабни бажармаган ўқитувчилар билан меҳнат шартномасини бекор қилишни назарда тутувчи қарор лойиҳаси жамоатчилик муҳокамасига қўйилган эди. Энди вазирлик лойиҳа бўйича Вазирлар Маҳкамасининг тегишли қарори қабул қилингач, қўшимча ахборот берилишини айтмоқда.

Нима ўзгарди?

Вазирликнинг 29 сентябрдаги хатида сертификатга эга бўлмаган хорижий тил ўқитувчилари умумий ўрта таълим мактабларида меҳнат фаолиятини давом эттириши мумкинлиги қайд этилган.

Вазирликнинг тушунтиришига кўра, 312-сон қарорнинг 9-бандига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш бўйича норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси ишлаб чиқилган. Лойиҳа жамоатчилик муҳокамасидан ўтказилиб, унинг якунлари бўйича манфаатдор вазирлик ва идоралар томонидан ўрганилган ва Вазирлар Маҳкамасига белгиланган тартибда киритилган.

Вазирлик хатида: «Айни вақтда талаб даражасидаги тегишли сертификатга эга бўлмаган хорижий тил ўқитувчилари умумий ўрта таълим мактабларида ўз меҳнат фаолиятларини давом эттиришлари мумкин», — дейилади.

Шу билан бирга, вазирлик бу тартибни янги доимий қоида сифатида эмас, тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилингунга қадар амал қиладиган ҳолат сифатида кўрсатган. Якуний тартиб Вазирлар Маҳкамасининг қарори қабул қилинганидан кейин маълум қилинади.

B2 талаби қачон жорий этилган?

Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 19 майдаги 312-сон қарори давлат таълим муассасалари хорижий тил ўқитувчилари учун тил билиш даражасига оид талабларни белгилаган. Унга кўра, 2022/2023 ўқув йилидан бошлаб давлат таълим муассасаларига хорижий тил ўқитувчиси сифатида янги қабул қилинаётган талабгор камида B2 даражадаги миллий ёки унга тенглаштирилган халқаро сертификатга эга бўлиши керак эди.

Ушбу қарорнинг дастлабки таҳририда умумий ўрта, ўрта махсус ва профессионал таълим муассасаларида ишлаётган барча хорижий тил ўқитувчилари учун B2 талабини 2024/2025 ўқув йилига қадар бажариш белгиланган. Кейин муддат 2025/2026 ўқув йилига қадар узайтирилган. Амалдаги Lex.uz таҳририда ушбу муддат 2025/2026 ўқув йилига қадар деб кўрсатилган.

Талаб муддатининг узайтирилиши меҳнат муносабатлари бўйича баҳсларни ҳам сақлаб қолган. 2025 йил 31 июль куни Ўзбекистон таълим ва фан ходимлари касаба уюшмаси Республика кенгаши B2 сертификати бўлмаган ўқитувчилар билан меҳнат шартномаларини бекор қилмаслик масаласида Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигига тақдимнома киритган. Уюшмага бу борада педагоглардан мурожаатлар келаётгани хабар қилинган.

2025–2026 йиллардаги баҳслар

2025 йил август ойида Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги касаба уюшмасига йўллаган жавобида ҳудудий бошқармалар ва тизим ташкилотларига B2 сертификати йўқ хорижий тил ўқитувчилари билан меҳнат шартномаларини бекор қилиш бўйича расмий кўрсатма берилмаганини маълум қилган. Шу билан бирга, хорижий тил ўқитувчилари учун қўшимча тест синовларини ташкил этиш чоралари кўрилаётгани айтилган.

2026 йилда эса Давлат меҳнат инспекцияси айрим ҳудудларда B2 сертификати бўлмаган хорижий тил ўқитувчилари ишдан четлатилаётгани, уларга иш ҳақи ҳисобланмаётгани ва айрим ҳолатларда мажбуран ариза ёздирилаётгани ҳақида мурожаатлар келиб тушаётганини билдирган. Инспекция сертификатнинг ўзи меҳнат шартномасини бекор қилиш учун етарли ҳуқуқий асос бўла олмаслигини таъкидлаган.

Шундан кейин B2 талабини амалга ошириш муддати яна узайтирилиб, сертификатга эга бўлмаган педагогларга 2026/2027 ўқув йили бошлангунига қадар имконият берилган. Бу даврда сертификат олиш учун тайёргарлик машғулотлари ҳам ташкил этилиши маълум қилинган.

Июль ойидаги янги лойиҳа нимани таклиф қилди?

2026 йил 28 июль куни Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги Вазирлар Маҳкамасининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш бўйича қарор лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасига чиқарган. Лойиҳада умумий ўрта, ўрта махсус ва профессионал таълим муассасаларида ишлаётган, талаб этиладиган сертификатга эга бўлмаган хорижий тил ўқитувчилари билан меҳнат шартномасини меҳнат қонунчилигида белгиланган тартибда бекор қилиш назарда тутилган.

Лойиҳа 2026 йил 12 августга қадар жамоатчилик муҳокамасида бўлиши белгиланган. Вазифа сертификат талабининг ўзига ўзгартириш киритишдан кўра, талаб бажарилмаган тақдирда меҳнат муносабатларини қандай тартибда якунлаш мумкинлигини ҳуқуқий жиҳатдан аниқлаштириш сифатида изоҳланган.

Бироқ 30 сентябрь ҳолатига кўра, вазирликнинг янги хатида айнан шу масала бўйича якуний норматив қарор қабул қилинмагани ва қарор қабул қилингунига қадар сертификатсиз ўқитувчилар ишлашда давом этиши мумкинлиги билдирилмоқда.

Идоралар позицияси

Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигининг ҳозирги позициясига кўра, тегишли қарор қабул қилингунга қадар B2 сертификати йўқ ўқитувчилар мактабларда ишлашда давом этади. Бу вазирликнинг 29 сентябрдаги хатида тўғридан-тўғри қайд этилган.

Давлат меҳнат инспекцияси эса 2026 йил бошида сертификат талабининг ўзи ходимни ишдан бўшатиш учун ҳуқуқий асос бўла олмаслигини билдирган эди. Инспекцияга кўра, айрим иш берувчилар томонидан сертификат йўқлиги баҳонасида ишдан четлатиш ёки меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳолатлари юзасидан мурожаатлар келиб тушган.

Бу икки позиция ўртасидаги асосий масала B2 талабининг мавжудлиги эмас, балки унинг меҳнат муносабатларига қандай татбиқ этилиши билан боғлиқ бўлган. Июль ойидаги қарор лойиҳаси айнан шу ҳуқуқий механизмни аниқлаштиришни кўзлаган, 29 сентябрдаги вазирлик хати эса якуний қарор қабул қилингунига қадар амалдаги ҳолат сақланишини кўрсатган.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун таъсири

Масала, аввало, давлат мактабларида ишлаётган хорижий тил ўқитувчиларининг меҳнат ҳуқуқлари ва уларга қўйилаётган малака талаблари ўртасидаги муносабатга тааллуқли. Ҳозирча асосий ўзгариш — B2 сертификати бўлмаган ўқитувчиларнинг ишлаш имконияти сақланиб қолаётганидир.

Таълим тизими учун таъсири

2021 йилда белгиланган B2 талаби ўқитувчиларнинг тил билиш даражасини сертификат орқали баҳолаш механизмини шакллантирган. Муддатнинг бир неча бор узайтирилиши эса сертификат талабини жорий этиш билан уни меҳнат амалиётида қўллаш ўртасидаги масала ҳануз тартибга солинаётганини кўрсатади.

Иқтисодий натижалар

Тақдим этилган расмий маълумотларда қарорнинг бюджет ёки меҳнат бозорига таъсири бўйича алоҳида иқтисодий ҳисоб-китоблар келтирилмаган. Шу сабабли ҳозирги босқичда муайян молиявий натижа ҳақида рақамли хулоса қилиш учун асос йўқ.

Халқаро муносабатларга таъсири

Масала Ўзбекистоннинг ички таълим ва меҳнат сиёсати доирасида қолмоқда. Тақдим этилган маълумотларда унинг ташқи сиёсат ёки халқаро муносабатларга бевосита таъсири қайд этилмаган.

Ҳуқуқий жиҳати

Асосий масала B2 сертификати бўлиши шартми ёки йўқми деган савол эмас. 312-сон қарорда бундай талаб мавжуд; баҳс сертификатга эга бўлмаган ходим билан меҳнат шартномасини бекор қилиш учун қайси ҳуқуқий асос ва тартиб қўлланиши атрофида шаклланган.

Кейинги босқич

Ҳозирги тартибга кўра, B2 сертификати бўлмаган хорижий тил ўқитувчилари тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилингунига қадар умумий ўрта таълим мактабларида ишлашда давом этади.

Кейинги босқич Вазирлар Маҳкамаси томонидан тайёрланаётган норматив ҳужжат тақдири билан боғлиқ. Қарор қабул қилингач, B2 сертификатига эга бўлмаган ўқитувчиларнинг меҳнат муносабатларига нисбатан қандай тартиб қўлланиши вазирлик томонидан қўшимча маълум қилиниши кутилмоқда.

2026 йил 1 август ҳолатига Ўзбекистон банкларида жисмоний шахсларга берилган кредитлар қолдиғи 239 трлн 801 млрд сўмга етди. Марказий банк маълумотига кўра, бу бир йил аввалги кўрсаткичдан 18,8 фоиз кўп ва 2020 йил 1 январдаги 39 трлн 934 млрд сўмлик қолдиқдан қарийб 6 баробар юқори.

Кредит олаётганлар сони ҳам кўпайган. 2025 йил якунига кўра, банк кредити бор аҳоли сони 5,2 млн кишига етган, ҳар 1000 нафар меҳнатга лаёқатли аҳолига 244 нафар қарздор тўғри келган. Шу билан бирга, банкдан кредит олган аҳолининг 53 фоизида бир нечта қарз мажбурияти мавжуд бўлган.

Қарз портфелида қайси кредитлар кўп?

Марказий банк статистикасида 2026 йил 1 августда жисмоний шахсларга ажратилган кредитлар қолдиғи 239 трлн 801 млрд сўм экани қайд этилган. Бу кўрсаткич бир йил ичида 18,8 фоизга ошган.

Kun.uz таҳлилида келтирилган Марказий банк маълумотларига кўра, аҳолининг кредит портфелида микрокредит ва микроқарзлар улуши 40 фоиздан ортиқ. Автокредитлар улуши 17 фоизни ташкил этади, яъни автокредитлар ҳажми 40 трлн сўмдан ошади.

Кредитнинг ўсиши бир хил суръатда кечмаган. 2023 йилда аҳоли кредитлари қолдиғи 48 трлн сўмга ёки 47 фоизга ошган ва кейинги давр учун энг юқори ўсишлардан бири қайд этилган.

Бу рақамлар кредит бозорида истеъмол ва майда қарз маҳсулотлари салмоғи юқори эканини кўрсатади. Шу билан бирга, кредит қолдиғининг ўсиши ҳар бир қарз олувчининг молиявий аҳволи ёмонлашганини англатмайди; бунинг учун даромад, тўловлар, муддат ва кредитлар қай мақсадда олингани алоҳида кўриб чиқилиши керак.

«3,5 йил пул тўладим, ҳали ҳам зарардаман»

Кредит юкининг таъсирини бир қарз олувчининг ҳикояси орқали ҳам кўриш мумкин. Kun.uz билан суҳбатлашган, исмини ошкор қилмасликни сўраган Навоий вилояти Кармана туманидаги фуқаро 2023 йил март ойида таксида ишлаш мақсадида иккиламчи бозордан Nexia-3 автомобилини кредитга олганини айтган.

Унинг сўзларига кўра, 2020 йилда ишлаб чиқарилган автомобиль учун 117 млн сўм автокредит расмийлаштирилган, қўшимча 25 млн сўм тўлов қилинган. Кредит муддати 84 ой бўлиб, ойлик тўлов 2 млн 985 минг сўмни ташкил этган. Кейинчалик икки ойлик тўлов кечикиб, автомобиль банк томонидан олиб қўйилган.

Мурожаатчи автомобилни сотишга уринганида, машинанинг банк томонидан 62 млн сўмга баҳоланганини, қолган қарз эса 70 млн сўм атрофида эканини айтган. Унинг билдиришича, бозорда ҳатто 60 млн сўмга ҳам харидор топилмаган.

«Хуллас, 25 млн сўм ва 3,5 йил кредит тўладим, ҳали ҳам зарардаман», — дейди у.

Бу ҳолатда автомобилнинг бозор қиймати, кредит бўйича қолган қарз ва аввал амалга оширилган тўловлар ўртасида фарқ пайдо бўлган. Яъни кредитга олинган активнинг қиймати пасайиши қарз мажбурияти автоматик равишда камаяди, дегани эмас.

Бир нечта кредитга эга қарздорлар кўпаймоқда

Марказий банк маълумотларига кўра, 2025 йил давомида банкдан кредит олган аҳолининг 53 фоизида бир нечта қарз мажбурияти бўлган. 2025 йил бошида бу кўрсаткич 43 фоизни ташкил этган. Ҳисоб-китобда банклардан ташқари микромолия ва бошқа нобанк ташкилотлар олдидаги мажбуриятлар ҳам инобатга олинган.

2026 йил 1 январ ҳолатига қарздор аҳолининг 62 фоизи фақат банклардан, 20 фоизи фақат нобанк ташкилотлардан қарз олган. Яна 18 фоиз фуқаронинг ҳам банклар, ҳам нобанк ташкилотлар олдида мажбурияти бўлган.

Шу билан бирга, қарзга хизмат кўрсатишнинг даромадга нисбати — DSTI — бироз пасайган. Ўртача кўрсаткич 38 фоиздан 37 фоизга тушган. Бу аҳолининг умумий қарз юки бир хил суръатда ўсмаётганини, бироқ бир нечта қарз манбасининг бир вақтда тўланиши муаммоси сақланиб қолаётганини кўрсатади.

Нега кредитлар қиммат?

Кредит нархига бир нечта омил таъсир қилади. Улар орасида пул ресурсларининг қиймати, инфляция кутилмалари, қарз олувчининг тўлов қобилияти ва банкнинг кредит риски бор.

2026 йил 16 сентябрда Марказий банк асосий ставкани йиллик 14 фоиз даражасида сақлаб қолди. Марказий банк шу қарорда август ойида йиллик инфляция 6,2 фоизгача секинлашганини, аммо инфляцияни оширувчи айрим хатарлар сақланаётганини билдирган.

Аҳоли кредитларининг турлари бўйича ставкалар ҳам бир-биридан фарқ қилади. 2026 йил 14 сентябрь ҳолатига, Kun.uz Марказий банк маълумотларига таяниб, жисмоний шахсларга берилган микроқарзлар бўйича ўртача ставка 29,7 фоиз, автокредитлар бўйича 21,9 фоиз ва ипотека кредитлари бўйича 21,8 фоизни келтирган.

Шунинг учун «кредит нега қиммат?» деган саволга фақат битта омил билан жавоб бериш қийин. Асосий ставка, банкнинг ресурс базаси, кредит риски ва маҳсулот тури якуний ставкада бир вақтда акс этади.

Насия ва бўлиб тўлаш бозори

Қарз юки фақат банк кредитлари билан чекланмайди. Сўнгги йилларда товарларни насия ёки бўлиб тўлаш асосида харид қилиш ҳам кенгайган.

Kun.uz мисолида Samsung A57 8/128 смартфони нақд пулга тахминан 410 доллар ёки 4 млн 900 минг сўм атрофида сотилаётгани, бир йиллик бўлиб тўлашда эса базавий нархга нисбатан камида 40 фоиз ёки 2 млн сўмга кўпроқ тўлов талаб қилиниши қайд этилган.

Бундай ҳолатда харидор учун асосий масала фақат ойлик тўлов миқдори эмас, балки шартнома охиригача умумий қанча маблағ тўланишидир. Узоқ муддатли бўлиб тўлашда товарнинг бозор қиймати пасайиши ҳам қарз мажбуриятини ўзгартирмайди.

Микромолия ва насия маҳсулотларининг кенгайиши билан бир вақтда бир нечта мажбуриятни бошқариш масаласи ҳам аҳамият касб этмоқда. Марказий банкнинг 2025 йил якуни бўйича маълумотлари айнан бир нечта қарз мажбуриятига эга бўлганлар улуши 53 фоизга етганини кўрсатади.

Даромадлар ва қарзлар ўртасидаги тафовут

Кредитлар ўсишини тушуниш учун қарз динамикасини даромадлар билан бирга кўриш керак. Kun.uz таҳлилида келтирилишича, 2020 йилда аҳолининг реал даромадлари 0,2 фоизга қисқарган бир пайтда кредитлар қолдиғи 37 фоиздан ортиқ ошган.

2023 йилда кредитлар қолдиғи 47 фоизга кўпайган, номинал даромадлар эса қарийб 14 фоизга ўсган. Манбада бу тафовут 2,8 баробар экани, инфляция ҳисобга олинганда реал даромадлар ўсиши 6,1 фоиз бўлгани келтирилган. 2025 йилда эса кредитлар реал даромадларга нисбатан 2,6 баробар тезроқ ўсгани қайд этилган.

Бу рақамлар кредитлар ўсиши ҳар доим даромадлар ўсишига тенг суръатда бормаганини кўрсатади. Қарз мажбуриятлари даромаддан тезроқ ўсган даврларда оиланинг ихтиёридаги маблағларининг катта қисми келажакдаги тўловларга боғланиб қолиши мумкин.

Марказий банк қандай чекловлар жорий қилди?

Аҳоли қарз юки ошиши ортидан Марказий банк қарз олиш имкониятларига нисбатан макропруденциал талабларни кучайтирган.

2025 йил 1 январдан жисмоний шахслар кредитлари бўйича қарзга хизмат кўрсатишнинг даромадга нисбати учун асосий меъёр 50 фоиз этиб белгиланган. Яъни умумий қоида бўйича кредит тўловлари қарз олувчининг даромадига нисбатан белгиланган чегарадан ошиб кетмаслиги керак.

2026 йил 1 мартдан истеъмол кредитлари ва микроқарзлар учун қарзнинг даромадга нисбати ҳам чекланган. Марказий банк белгиланган тартибда даромади аниқланган жисмоний шахслар учун бу кўрсаткични 8 баробар этиб белгилаган. Айрим тоифалар учун истиснолар мавжуд.

Бу талабларнинг мақсади кредит беришни тўлиқ тўхтатиш эмас, балки қарз олувчининг мавжуд даромадига нисбатан ҳаддан ташқари мажбурият олишини чеклашдир. Бироқ амалдаги кредит, микроқарз, насия ва бошқа молиявий мажбуриятларнинг барчасини бир вақтда ҳисобга олиш масаласи аҳоли учун ҳам, молия ташкилотлари учун ҳам долзарб бўлиб қолмоқда.

Мутахассислар ва регулятор позицияси

Мазкур материалда алоҳида мустақил экспертларнинг янги интервьюлари келтирилмаган. Асосий манбалар Марказий банк статистикаси ва Kun.uz таҳлилидан иборат.

Марказий банк маълумотларида бир нечта кредит мажбуриятига эга бўлиш қарз олувчининг тўлов қобилиятига босим қилиши мумкинлиги қайд этилган. Шу билан бирга, 2025 йилда ўртача DSTI 38 фоиздан 37 фоизга тушгани аҳолининг умумий қарз юки кўрсаткичида айрим ижобий силжиш бўлганини кўрсатади.

Шундай қилиб, маълумотлар икки жараённи бир вақтда кўрсатмоқда: кредитга эга аҳоли ва бир нечта қарз мажбуриятига эга шахслар сони ортган, бироқ ўртача қарзга хизмат кўрсатиш юки 37 фоизга тушган. Бу тенденциялар бир-бирини истисно қилмайди.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун. Аҳоли кредитларининг 2020 йилдаги 39 трлн 934 млрд сўмдан 2026 йил 1 августдаги 239 трлн 801 млрд сўмгача ўсиши кредитнинг уй хўжаликлари молиясидаги ўрни сезиларли ошганини кўрсатади.

Аҳоли учун. Бир нечта кредит мажбуриятининг бир вақтда мавжуд бўлиши даромаднинг катта қисмини ойлик тўловларга йўналтиришга олиб келиши мумкин. 53 фоизлик кўрсаткич айнан қарзларни диверсификация қилиш эмас, балки бир қарз олувчининг бир нечта манба олдида мажбурият пайдо қилаётганини англатади.

Иқтисодиёт учун. Кредит истеъмолни қўллаб-қувватлайди ва товар ҳамда хизматларга талабни ошириши мумкин. Бироқ қарз тўловлари даромадларга нисбатан тезроқ кўпайган ҳолатларда уй хўжаликларининг кейинги истеъмол учун ихтиёридаги маблағлари қисқариши мумкин. Бу таъсирнинг ҳажми кредит тури, муддат ва аҳолининг даромад динамикасига боғлиқ.

Молия тизими учун. 2026 йил 1 август ҳолатига банк тизимида муаммоли кредитлар 23 трлн 929 млрд сўм ёки жами кредит портфелининг 3,7 фоизини ташкил этган. Бу кўрсаткич аҳоли кредитлари билан тўғридан-тўғри тенг эмас, аммо кредит портфели сифати ва тўлов интизоми масаласи алоҳида назоратда эканини кўрсатади.

Халқаро контекстда. Ўзбекистонда кредит ставкалари бўйича турли халқаро рейтинглар мавжуд. Kun.uz Statbase маълумотларига таяниб, Ўзбекистон кредит фоизлари даражаси бўйича 148 мамлакат ичида 10-ўринда, Осиёда эса 2-ўринда эканини келтирган. Бу рейтинг қайси мамлакатлар ва қандай методология асосида солиштирилганига қараб талқин қилиниши керак.

Кейинги тенденция нима бўлади?

2026 йилда Марказий банк бир вақтнинг ўзида кредитлар бўйича фоиз муҳитини сақлаб туриб, аҳолининг қарз юкига нисбатан чекловларни кучайтирган. 16 сентябрда асосий ставка 14 фоизда сақланган, август инфляцияси 6,2 фоиз бўлган.

Эндиликда асосий масалалардан бири кредитлар ҳажми қанча ўсиши эмас, балки бу ўсиш аҳоли даромадлари, тўлов қобилияти ва кредит сифати билан қандай нисбатда бўлиши ҳисобланади. Марказий банкнинг қарзга хизмат кўрсатиш ва қарзнинг даромадга нисбати бўйича янги талаблари ҳам шу кўрсаткичларни чеклашга қаратилган.

Кредит бозори бўйича кейинги маълумотларда аҳоли қарзининг ўсиш суръати, бир нечта мажбуриятга эга қарздорлар улуши, микроқарзлар сифати ва муаммоли кредитлар динамикаси асосий кўрсаткичлардан бўлиб қолади.

Ҳакимжон Фозилов

2026 йил 29 сентябрь куни Ўзбекистон Олий Мажлиси Қонунчилик палатасида болаларга нисбатан зўравонликнинг барча турлари, жумладан, жинсий зўравонлик учун жавобгарликни кучайтиришга қаратилган қонун лойиҳаси муҳокамаси бошланди. Масала Наманган вилоятининг Учқўрғон туманидаги давлат боғчасида 5 ёшли тарбияланувчига нисбатан жинсий зўравонлик

Муҳокаманинг энг баҳсли нуқталаридан бири — болаларга қарши ўта оғир жиноятлар учун ўлим жазосини қайтариш таклифи бўлди. «Миллий тикланиш» демократик партияси раиси Алишер Қодиров бундай жазони қўллаб-қувватлашини билдирган бўлса, ЎзЛиДеП депутати ва «Юксалиш» ҳаракати раҳбари Бобур Бекмуродов ўлим жазоси боланинг ўзи учун хавфни ошириши ва суд хатоси эҳтимолини ҳисобга олиш зарурлигини айтди.

Ўлим жазоси бўйича икки хил ёндашув

Алишер Қодиров 27 сентябрда педофилия ва қасддан одам ўлдириш, айниқса, болаларни ўлдирганлик учун ўлим жазосини қайтариш зарурлигини билдирган. У 2011 йилда Норвегияда 77 кишининг ўлими ва 300 дан ортиқ одамнинг жароҳатланишига сабаб бўлган теракт ташкилотчиси Андерс Брейвик мисолини келтириб, оғир жиноят содир этган шахсни умрбод қамоқда сақлаш ёндашувини танқид қилди.

Қодировнинг қарашича, ўлим жазоси оғир жиноятлар учун жазонинг қатъийлигини белгилайди. Бу позицияда асосий далил — жазо оғир бўлса, жиноят содир этишдан қайтарувчи таъсир ҳам кучлироқ бўлади, деган қараш.

Бобур Бекмуродов эса болаларга қарши жиноятлар учун жазони кучайтириш тарафдори эканини билдириб, бошқа механизмларни таклиф қилди. У умрбод қамоқ, авф этиш имкониятини чиқариб ташлаш ва муддатидан олдин озод қилишни тақиқлаш каби чораларни санади.

«Агар болани зўрлаш ўлим билан жазоланса, жиноятчини ягона гувоҳни, яъни боланинг ўзини йўқ қилишдан тўхтатиб турадиган ҳеч нарса қолмайди», — деди Бекмуродов.

Унинг таъкидлашича, ўлим жазоси Конституциядаги тақиқ ва Ўзбекистоннинг халқаро мажбуриятлари нуқтаи назаридан ҳам алоҳида ҳуқуқий масалаларни келтириб чиқаради. Ўзбекистон Конституциясининг 25-моддасида ўлим жазоси тақиқланган.

Учқўрғон иши қандай босқичда?

Наманган вилояти Учқўрғон туманидаги давлат мактабгача таълим ташкилотида 5 ёшли қизга нисбатан жинсий зўравонлик ҳолати бўйича 12 сентябрь куни жиноят иши қўзғатилган. Расмий маълумотга кўра, гумон қилинувчига нисбатан қамоқ эҳтиёт чораси қўлланган, кейин иш Наманган вилояти прокуратурасига ўтказилган. Тергов устидан назоратни Бош прокурор шахсан ўрнатган.

Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳолат юзасидан ишчи гуруҳ тузган. Воқеага дахлдор деб гумон қилинган ходимлар билан меҳнат шартномалари бекор қилингани, шунингдек, давлат мактабгача таълим ташкилотлари ходимларини текшириш бошлангани хабар қилинган.

Қизнинг онаси эса медиага берган интервьюсида боғчадаги камералар ишламагани, фарзанди билан суҳбат жараёнида воқеа ҳақида маълумот олгани ва гумон қилинувчининг яқинлари ундан аризани қайтариб олишни сўраб пул таклиф қилганини айтган. Бу ҳолатларнинг бир қисми ҳозирча тергов доирасида текширилаётган даъволар ҳисобланади.

Болаларга қарши жиноятлар бўйича қонунчиликда нима ўзгармоқда?

Ўзбекистонда 2026 йилги давлат дастурида вояга етмаганларга нисбатан жинсий жиноятлар учун жазони кучайтириш, айрим оғир ҳолатларда умрбод озодликдан маҳрум қилишгача бўлган чораларни белгилаш, шунингдек, бундай жиноятлар бўйича тергов ва суд жараёнларини ихтисослаштириш вазифалари белгиланган. Дастурда болаларга нисбатан зўравонлик ишларда махсус тайёргарликдан ўтган терговчи ва судьялардан фойдаланиш, болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам бериш ва «Барнахус» моделини тажриба-синов тариқасида жорий этиш каби чоралар ҳам кўрсатилган.

2026 йил март ойида эса такрорий жиноят содир этган педофиллар учун умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини назарда тутувчи қонун лойиҳасини тайёрлаш вазифаси белгилангани хабар қилинган. Ўша даврда муҳокамада умрбод қамоқ жазоси ўлим жазосига нисбатан муқобил чора сифатида тилга олинган.

Қонунчилик палатаси фракцияларида 28 сентябр куни ҳам вояга етмаганларни ҳимоя қилишга оид қонун лойиҳалари муҳокама қилинган. Расмий парламент ахборотида «Миллий тикланиш» фракцияси лойиҳани қўллаб-қувватлагани, «Адолат» фракциясида эса Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга ўзгартиш ва қўшимчалар муҳокама қилингани қайд этилган.

Суд хатоси ва халқаро мажбуриятлар масаласи

Ўлим жазоси ҳақидаги баҳсда асосий ҳуқуқий масалалардан бири — суд қарорининг хатосини қайтариб бўлмас оқибат билан боғлашдир. Бекмуродов айнан шу хавфни эслатиб, жазони оғирлаштириш билан бирга тергов ва суднинг ишончлилиги, далилларни текшириш ва процессуал кафолатларга ҳам эътибор қаратиш зарурлигини айтди.

Бу баҳс Ўзбекистоннинг халқаро мажбуриятлари билан ҳам боғлиқ. БМТ маълумотларига кўра, Ўзбекистон 2008 йил 23 декабрда Фуқаровий ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг ўлим жазосини бекор қилишга қаратилган Иккинчи факультатив протоколига қўшилган; протокол мамлакат учун 2009 йил 23 мартдан кучга кирган.

Шу билан бирга, мамлакат Конституциясида ўлим жазоси тўғридан-тўғри тақиқланган. Демак, бундай жазони қайтариш масаласи оддий Жиноят кодексига ўзгартиш киритишдан ташқари, конституциявий ва халқаро-ҳуқуқий жиҳатларни ҳам қамраб олади.

Мутахассислар нима дейди?

Болалар омбудсмани Сурайё Раҳмонова 2025 йилдаги интервьюсида вояга етмаганларга қарши жинсий жиноятлар учун умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини жорий этиш тарафдори эканини билдирган ва ўлим жазоси жиноятчилик даражасини камайтиришга таъсир қилмаслигини айтган.

Инсон ҳуқуқлари бўйича ҳуқуқшунос Гулжаҳон Аманова эса болаларни ҳимоя қилиш масаласини ўлим жазосидан кўра қонун устуворлиги ва боланинг энг яхши манфаатлари тамойили билан боғлаш зарурлигини таъкидлаган.

Бу нуқтаи назарлар жазонинг ўзи билан бирга ҳуқуқни қўллаш механизмига ҳам эътибор қаратади. Яъни гап фақат жазо муддатида эмас, жиноятнинг эрта аниқланиши, тергов сифати, судда далилларни баҳолаш ва боланинг хавфсизлигини таъминлаш тизимида ҳам бормоқда.

Нега бу муҳокама муҳим?

Ўзбекистон учун. Муҳокама болаларга қарши жинсий жиноятлар учун жазо чораларини қайта кўриб чиқиш билан бир қаторда тергов ва суд тизимининг ишлаш механизмини ҳам кун тартибига чиқармоқда. Давлат дастурида махсус тайёргарликка эга терговчи ва судьялар, болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам ҳамда махсус суд-тергов усулларини жорий этиш каби чоралар назарда тутилган.

Минтақа учун. Болаларга қарши жиноятлар бўйича қаттиқ жазо ва превенция чораларини қандай уйғунлаштириш масаласи Марказий Осиё давлатларида ҳам ҳуқуқий сиёсат мавзуси бўлиб қолмоқда. Ўзбекистондаги муҳокама эса жазони кучайтириш билан бирга болани ҳимоя қилиш ва терговни ихтисослаштириш чораларини бир пакетда кўриб чиқишга тўғри келмоқда.

Халқаро муносабатлар учун. Ўлим жазосини қайтариш ҳақидаги ҳар қандай қарор Ўзбекистоннинг Конституцияси ва 2009 йилдан кучда бўлган халқаро мажбуриятлари билан уйғунлаштирилиши масаласини келтириб чиқаради.

Иқтисодий жиҳатдан. Ҳозирги маълумотларда ўлим жазосини жорий қилиш ёки умрбод қамоқни кенгайтиришнинг аниқ бюджет таъсири бўйича ҳисоб-китоблар келтирилмаган. Бироқ махсус тергов, психологик ёрдам, ҳуқуқий ҳимоя ва болалар хавфсизлиги тизимларини кучайтириш қўшимча ташкилий ва молиявий ресурс талаб қилиши мумкин.

Геосиёсий жиҳатдан. Бу масала ташқи сиёсатдан кўра мамлакатнинг ички ҳуқуқий сиёсати билан бевосита боғлиқ. Шу билан бирга, халқаро инсон ҳуқуқлари мажбуриятлари сабабли ҳуқуқий ўзгаришлар ташқи ҳуқуқий муносабатлар контекстида ҳам кўриб чиқилиши мумкин.

Кейинги босқич

29 сентябрь куни бошланган парламент муҳокамаси доирасида болаларга нисбатан зўравонлик учун жавобгарлик чоралари бўйича қонун лойиҳасининг кейинги муҳокамалари ва депутатлар таклифлари кўриб чиқилиши кутилмоқда. Ўлим жазоси бўйича алоҳида таклиф эса амалдаги Конституция ва халқаро мажбуриятлар билан боғлиқ ҳуқуқий масалаларни ҳам қамраб олади.

Учқўрғон туманидаги 5 ёшли қиз билан боғлиқ жиноят иши бўйича эса тергов давом этмоқда. Расмий маълумотга кўра, иш устидан назорат Бош прокурор томонидан олиб борилмоқда ва тергов натижалари қонунчиликда белгиланган тартибда маълум қилинади.

Жиззах вилоятининг Зомин ва Шароф Рашидов туманларида сентябрь ойида ўтказилган археологик дала-қидирув ишлари натижасида палеолит ва неолит даврларига оид янги археологик объектлар, шунингдек, 30 га яқин петроглиф аниқланди. Бу ҳақда Маданий мерос агентлиги 28 сентябрь куни

Тадқиқотлар Маданий мерос агентлиги ҳамда Я. Ғуломов номидаги Самарқанд археология институти ходимлари томонидан олиб борилган. Зомин туманидаги Аччи ва Пешағор қишлоқлари, шунингдек, Аржа ҳудудида тош даврига оид объектлар қайд этилган бўлса, Шароф Рашидов туманидаги Равот қишлоғи яқинида еттита сланец қоятошда 30 га яқин петроглиф аниқланган.

Зоминда тош даврига оид бир нечта объект қайд этилди

Дастлабки маълумотларга кўра, Аччи қишлоғининг шарқий қисмида палеолит даврига оид макон аниқланган. Пешағор қишлоғида неолит даврига мансуб макон қайд этилган. Аччининг ғарбий қисми ва Аржа қишлоғи ҳудудларида ҳам неолит даврига оид топилмажойлар топилган.

Бир ҳудуднинг ўзида палеолит ва неолит даврларига оид ёдгорликларнинг учраши археологлар учун ҳудуддан турли даврларда фойдаланилганини ўрганиш имконини беради. Маданий мерос агентлиги бу топилмалар Туркистон тизмасида тош даври жамоаларининг тарқалиши, яшаш муҳити ва хўжалик фаолиятини тадқиқ этиш учун маълумот манбаи бўлишини қайд этган.

Бу ерда ҳозирча асосий вазифа топилмаларнинг аниқ даврини белгилаш ва уларнинг археологик контекстини ҳужжатлаштиришдан иборат. Яъни дала-қидирув босқичида аниқланган объектлар кейинги тадқиқотлар орқали янада чуқур ўрганилади.

Равотсой бўйида 30 га яқин петроглиф

Шароф Рашидов туманидаги Равот қишлоғи, Равотсойнинг чап соҳилида аниқланган қоятош суратлари алоҳида мажмуани ташкил этади. Еттита сланец қоятош юзасида жами 30 га яқин тасвир қайд этилган.

Петроглифлар орасида овчи, тоғ эчкиси, қорамол, ит, қуёшсимон белги ва камондан ўқ узаётган овчи тасвирлари бор. Мутахассисларнинг дастлабки таҳлилига кўра, мазкур тасвирлар бронза давридан илк ўрта асрларгача бўлган даврлар билан боғланади.

Бу даврлаштириш ҳали якуний эмас. Манбада ҳам тасвирларни аниқ саналаш ва илмий ҳужжатлаштириш кейинги тадқиқотлар давомида амалга оширилиши кўрсатилган.

Мутахассислар нимани таъкидламоқда?

Археологларнинг дастлабки хулосасига кўра, Зомин ҳудудида палеолит ва неолит ёдгорликларининг бирга учраши қадимги жамоаларнинг бу ҳудуддан узоқ даврлар давомида фойдаланганини кўрсатиши мумкин. Бу фикр Туркистон тизмасида аҳоли тарқалиши ва яшаш шароитларини даврлар кесимида ўрганиш учун янги материал пайдо бўлганини англатади.

Равотсойдаги петроглифлар эса қадимги аҳолининг овчилик, чорвачилик ва рамзий тасвирлар билан боғлиқ фаолияти ҳақида маълумот бериши мумкин. Бироқ муайян тасвирнинг вазифаси ёки унинг аниқ санаси фақат қоя юзасининг ўзига қараб қатъий белгиланмайди; бунинг учун қўшимча археологик ва илмий таҳлил талаб этилади.

Манбада мустақил экспертларнинг алоҳида интервью ёки баҳолари келтирилмаган. Шунинг учун топилмаларнинг келиб чиқиши, санаси ва мазмуни бўйича якуний илмий хулосалар ҳали билдирилган эмас.

Контекст: бу Жиззахдаги дастлабки топилма эмас

Жиззах вилоятида тош даври археологияси бўйича қидирув ишлари аввал ҳам ўтказилган. 2025 йил 28 апрелдан 6 майга қадар Ғаллаорол туманидаги Нурота тоғ тизмасининг шимоли-ғарбий қисмида Маданий мерос агентлиги ва Яҳё Ғуломов номидаги Самарқанд археология институти ходимлари дала тадқиқотлари олиб бориб, палеолит ва неолит даврларига оид янги археологик манзилларни қайд этган.

Шу нуқтаи назардан, 2026 йил сентябрида Зомин ва Шароф Рашидов туманларидаги қидирувлар алоҳида бир объектни эмас, Жиззах воҳаси ва тоғли ҳудудлардаги қадимги манзилларни изчил ўрганиш жараёнининг давоми сифатида қаралмоқда. 2025 йилдаги Ғаллаорол тадқиқотлари ҳам тош даври ёдгорликларини ҳудудий жиҳатдан ўрганиш давом этаётганини кўрсатади.

Петроглифларни ўрганиш нуқтаи назаридан ҳам Жиззахдаги янги мажмуа Марказий Осиёнинг қоятош санъати контекстида қаралади. Бу ердаги тасвирларни аниқ даврлаштириш амалга оширилса, уларнинг бошқа археологик объектлар билан муносабатини солиштириш имкони кенгаяди.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун

Янги объектлар республикада тош даври ва кейинги археологик даврларни ўрганиш учун мавжуд маълумотлар базасини кенгайтириши мумкин. Айниқса, палеолит, неолит ва бронза даврига оид материалларни бир ҳудуд доирасида ўрганиш қадимги жамоаларнинг вақт ва макон бўйича ҳаракатини таҳлил қилишга ёрдам беради.

Минтақа учун

Зомин ва Туркистон тизмаси ҳудудидаги объектлар Марказий Осиёнинг тоғли ҳудудларида қадимги аҳоли қай тарзда яшагани, қандай табиий муҳитдан фойдалангани ва хўжалик фаолияти қандай кечгани ҳақида қиёсий тадқиқотлар учун материал бериши мумкин.

Халқаро археология учун

Петроглифларнинг бронза давридан илк ўрта асрларгача бўлган кенг даврга тегишли экани тасдиқланса, турли тарихий босқичларда қоятош тасвирларининг ўзгаришини ўрганиш имкони пайдо бўлади. Аммо бу хулоса ҳозирча дастлабки даврлаштиришга таянади.

Кейинги босқич қандай бўлади?

Маданий мерос агентлиги маълум қилишича, аниқланган объектларда кенг кўламли археологик тадқиқотлар давом эттирилади. Кейинги босқичда топилмаларни даврлаштириш, илмий ҳужжатлаштириш ва уларнинг тарихий-маданий хусусиятларини чуқурроқ ўрганиш режалаштирилган.

Шу сабабли ҳозирги маълумотлар якуний археологик хулоса эмас, балки янги тадқиқотлар учун бошланғич маълумот сифатида қаралмоқда.

«Ўзбеккўмир» АЖ журналист ва блогерлар учун Ангрен кўмир конида пресс-тур ўтказди. Тадбирда аҳолига кўмир етказиб беришнинг янги тартиби, биржа савдолари, хусусий тадбиркорларнинг иштироки ҳамда жамиятнинг 2026 йилги ишлаб чиқариш режалари ҳақида маълумот берилди. Жамият йил якунига қадар 5,8 миллион тонна кўмир қазиб олишни, аҳоли эҳтиёжлари учун эса 1 миллион 530 минг тонна маҳаллий кўмир етказиб беришни режалаштирган.

Йилнинг дастлабки саккиз ойида 3,7 миллион тонна кўмир қазиб олиниб, истеъмолчиларга шунча миқдорда маҳсулот етказиб берилган. Корхоналарда бир суткада ўртача 25 минг тонна қаттиқ ёқилғи қазиб олинмоқда. Аҳоли учун биржага чиқарилган дастлабки партияларни Андижон, Фарғона ва Наманган вилоятларидаги хусусий тадбиркорлар сотиб олган, айни пайтда шартномаларни расмийлаштириш ва маҳсулотни ҳудудларга етказиш жараёни давом этмоқда.

Кўмир сотувида нима ўзгармоқда?

Пресс-тур доирасидаги матбуот анжуманида «Ўзбеккўмир» АЖ масъули Ш. Турғунов соҳадаги янги тартиб ҳақида маълумот берди.

Янги тизим 2026 йил 30 июлда қабул қилинган Вазирлар Маҳкамасининг 418-сон қарори билан боғлиқ. Қарорга кўра, маҳаллий кўмир нархларини давлат томонидан белгилаш амалиётидан воз кечилиб, маҳсулотни қазиб олиш ва етказиб беришни бозор тамойиллари асосида ташкил этиш кўзда тутилган. Ҳужжат 31 июлдан кучга кирган.

Аҳоли ва бюджет ташкилотларини кўмир билан таъминлаш учун қазиб олувчилар маҳсулоти биржа савдоларида алоҳида савдо майдончаси орқали етказиб берувчи корхоналарга сотилади. Аҳоли эса интерактив портал орқали рўйхатдан ўтиб, мавжуд таклифлар орасидан кўмирнинг нархи ва сифати бўйича танлов қилади. Порталда етказиб бериш манзили, муддати ва буюртмани олиш усули ҳақида маълумот берилиши белгиланган.

Бунда фақат бозор механизмига таяниб қолиш билан чекланилмаган. Қарорда рақобатни назорат қилиш, устун мавқедаги корхоналар томонидан асоссиз юқори нарх белгилашнинг олдини олиш, етказиб берувчиларнинг ортиқча устама қўлламаслигини назорат қилиш ва бозордаги иқтисодий концентрацияни кузатиб бориш вазифалари ҳам белгиланган.

Ангрен конида ишлаб чиқариш кўлами

«Ўзбеккўмир» тизимида 8 та филиал мавжуд бўлиб, улардан 3 таси бевосита кўмир қазиб чиқариш билан шуғулланади. Қолганлари транспорт, энергия, техника ва бошқа ишлаб чиқариш жараёнларини таъминлайди. Жамият тизимида 6 минг нафарга яқин ходим меҳнат қилади.

2026 йил учун 5,8 миллион тонна кўмир қазиб олиш режаси белгиланган. Ҳозирги суръат суткасига ўртача 25 минг тонна бўлгани сабабли йилнинг қолган қисмида ишлаб чиқариш ҳажми мавсумий талаб ва корхоналарнинг иш режимига боғлиқ бўлади. Жамият билан боғлиқ расмий ахборотларда аввалги йилларда 2026 йил учун 7,1 миллион тонна кўмир қазиб олиш режаси ҳам эълон қилинган эди. Демак, ҳозирги 5,8 миллион тоннали кўрсаткич аввалги режалардан фарқ қилади.

2026 йилнинг январь–март ойларида жамият истеъмолчиларга 1 миллион 782,6 минг тонна маҳаллий кўмир етказиб бергани ҳақида апрель ойида маълум қилган. Шундан 1 миллион 86,1 минг тоннаси иссиқлик электр станцияларига, 7,1 минг тоннаси бюджет ташкилотларига, 131,1 минг тоннаси аҳоли эҳтиёжларига йўналтирилган. Яна 557,7 минг тонна кўмир биржа савдолари ва тўғридан-тўғри шартномалар орқали сотилган.

Контекст: нархдан таъминотгача бўлган ислоҳот

Кўмир нархларини бозор асосида шакллантириш жараёни 30 июлдаги қарор билан бошланган эмас. 2026 йил 26 майдаги қарор асосида 1 июндан кўмир нархларини давлат томонидан тартибга солиш амалиёти бекор қилинган. Ҳукумат маълумотларида бу ўзгариш талаб ва таклиф асосида нарх шаклланиши ҳамда кўмирни биржа савдолари орқали сотишга ўтиш билан боғланган.

30 июлдаги 418-сон қарор эса янги моделнинг аҳоли учун қандай ишлашини батафсил белгилади. Хусусан, етказиб берувчи тадбиркорлар рўйхати Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ва вилоят ҳокимликлари томонидан шакллантирилади. Интерактив портал асосидаги рейтинг уларнинг биржа савдоларида иштирок этиши учун мезонлардан бири бўлади.

Аҳолининг ижтимоий ҳимояси ҳам янги механизмнинг бир қисми сифатида кўзда тутилган. 2026–2027 йилларда Ижтимоий реестрга киритилган оилаларга интерактив портал орқали харид қилинган ҳар бир тонна кўмир учун 300 минг сўмдан, бироқ бир календарь йилда 600 минг сўмдан ошмаган миқдорда компенсация тўланади.

Ангрен кони: 1948 йилдан буён

Ангрен кўмир конининг тарихи 1948 йилга бориб тақалади. «Ўзбеккўмир»нинг маълумотига кўра, кон шу йили фойдаланишга топширилган ва дастлаб унинг йиллик қуввати 1,5 миллион тоннани ташкил этган.

Кейинги йилларда реконструкция ва модернизация ишлари натижасида ишлаб чиқариш имкониятлари кенгайтирилган. Корхона маълумотида кон қуввати дастлабки кўрсаткичга нисбатан қарийб тўрт баравар ошгани қайд этилган. Бугунги кунда бу ерда фақат кўмир қазиб олиш эмас, балки устки қатламларни очиш, маҳсулотни саралаш ва юклаш, технологик жараёнларни такомиллаштириш ишлари ҳам олиб борилмоқда.

2026 йилги пресс-тур пайтида журналист ва блогерларга очиқ кон ҳудудида кўмирни қазиб олиш, саралаш ва юклаш жараёнлари кўрсатилди. Оғир кон техникасининг ишлаши, маҳсулотни тайёрлаш ва ишлаб чиқариш жараёнлари жойида намойиш этилди.

Экспертлар нима дейди?

Тақдим этилган материалларда мустақил иқтисодчи, энергетика таҳлилчиси ёки бозор экспертининг алоҳида фикри келтирилмаган. Шунинг учун янги тизимнинг иқтисодий самараси ҳақида ташқи эксперт номидан хулоса қилишга асос йўқ.

Расмий ҳужжатлардан кўринадики, давлат янги моделда икки вазифани бир вақтда ҳал қилишга уринаётган: бир томондан, кўмир нархини бозор механизмларига ўтказиш, иккинчи томондан, аҳоли таъминоти ва эҳтиёжманд оилаларни қўллаб-қувватлаш механизмларини сақлаб қолиш. Бунда нархлар, етказиб бериш муддатлари, тадбиркорлар рейтинги ва истеъмолчилар шикоятлари рақамли платформа орқали кузатилиши назарда тутилган.

Бу ёндашувнинг амалий натижаси биржа котировкалари ёки ишлаб чиқариш ҳажмидан ташқари, аҳоли учун кўмирнинг якуний нархи ва унинг ўз вақтида етказиб берилиши билан ҳам ўлчанади. Қарорда буюртма муддати ўзгарса, истеъмолчига буюртмани бекор қилиш ҳуқуқи берилиши ҳам белгиланган.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун

Кўмир нархининг бозор асосида шаклланиши ишлаб чиқарувчи, биржа, хусусий етказиб берувчи ва истеъмолчи ўртасидаги муносабатларни ўзгартиради. Аҳоли учун эса асосий масала кўмирнинг қанчага сотилиши, қайси етказиб берувчи орқали олиниши ва маҳсулотнинг қанча вақтда етиб боришидир.

Қарорда эҳтиёжманд оилаларга компенсация ажратилиши янги нарх шакллантириш тизими ижтимоий механизмлар билан бирга жорий этилаётганини кўрсатади.

Минтақа учун

Андижон, Фарғона ва Наманган вилоятларида хусусий тадбиркорлар томонидан дастлабки партияларни сотиб олиниши янги таъминот занжирининг амалда шаклланаётганини кўрсатади. Кейинги босқичда тизимнинг бошқа ҳудудларда қандай ишлаши, етказиб бериш харажатлари ва ҳудудлар ўртасидаги нарх фарқи асосий масалалардан бўлади.

Иқтисодиёт учун

Бозор нархига ўтиш ишлаб чиқарувчи учун нарх ва сотув шартларини ўзгартиради. Шу билан бирга, давлат рақобат органига ҳар чоракда кўмир нархлари, ҳудудлар кесимидаги кўрсаткичлар, устун мавқедан фойдаланиш ва иқтисодий концентрация бўйича таҳлилий маълумот тайёрлаш вазифаси юклатилган.

Халқаро ва энергетик контекст

Кўмир ички энергетика тизимида ҳам қўлланади. Қарорда иссиқлик электр станциялари ва ойига 50 минг тонна ва ундан ортиқ истеъмол қиладиган йирик харидорлар учун биржа нархлари асосида харид қилиш тартиби белгиланган. Импорт қилинадиган кўмир учун эса экологик ва сифат талабларини ишлаб чиқиш кўзда тутилган.

Шу сабабли янги механизмнинг таъсири фақат кўмир савдоси билан чекланмайди. Ишлаб чиқариш ҳажми, электр станцияларига етказиб бериш, аҳоли таъминоти ва импорт маҳсулотларига қўйиладиган талаблар бир тизимда ҳаракат қилади.

Кейинги босқичда нималар кузатилади?

2026 йил охирига қадар импорт қилинадиган кўмир бўйича экологик ва сифат талабларини белгилаш, рақамли таъминот тизимини ишлатиш, етказиб берувчилар рейтингини юритиш ва бозордаги нархлар ҳаракатини кузатиш назарда тутилган.

Аҳоли учун эса янги моделнинг асосий кўрсаткичлари — кўмирнинг якуний нархи, етказиб бериш муддати, маҳсулот сифати ва таъминот барқарорлиги бўлади. 2026 йилнинг қолган қисмида Андижон, Фарғона ва Наманганга етказиб бериш бўйича бошланган жараёнлар тизимнинг амалда қандай ишлашини кўрсатиб беради.

Ҳакимжон Фозилов

БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси 2026 йил 22 сентябрда Нью-Йоркда бошланди. 22–26 сентябрь ва 28 сентябр кунларига белгиланган умумсиёсий муҳокамаларда давлат раҳбарлари ва юқори лавозимли вакиллар Украина, Яқин Шарқ, иқлим, халқаро хавфсизлик, сунъий интеллект ва БМТ ислоҳотлари каби масалаларни муҳокама қилмоқда. Сессия «Ишончни тиклаш, ўзгаришларни бошқариш: барча учун натижа берадиган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти» шиори остида ўтмоқда.

2026 йилги йиғилиш БМТ учун раҳбарият алмашинуви ва молиявий босим билан ҳам ажралиб турибди. Амалдаги Бош котиб Антониу Гутерришнинг иккинчи муддати 31 декабрда тугайди, ташкилотнинг 2026 йил учун қабул қилинган мунтазам бюджети эса 3,45 миллиард доллар бўлиб, 2025 йилга нисбатан тахминан 7 фоизга кам. Шу билан бирга, аъзо давлатларнинг баҳоланган бадаллари бўйича қарздорлик 2022 йилдаги 3,4 миллиард доллардан 2026 йил апрелида 6,6 миллиард долларга ошган.

1945 йилда яратилган тизим қандай ишлайди?

БМТ Устави 1945 йил 26 июнда Сан-Францискода имзоланган ва 24 октябрда кучга кирган. Ташкилотнинг асосий мақсадлари қаторида халқаро тинчлик ва хавфсизликни сақлаш, давлатлар ўртасида ҳамкорликни ривожлантириш ва халқаро ҳуқуқ тамойилларини мустаҳкамлаш бор.

Бугун БМТга 193 давлат аъзо. Бош Ассамблеяда ҳар бир давлат битта овозга эга, шу боис бу ташкилот БМТ тизимида барча аъзолар тенг вакиллик қиладиган асосий сиёсий майдон ҳисобланади.

Бироқ Бош Ассамблея ва Хавфсизлик Кенгашининг ваколатлари бир хил эмас. Бош Ассамблеянинг аксарият қарорлари тавсиявий характерга эга, Хавфсизлик Кенгаши эса халқаро тинчлик ва хавфсизлик учун асосий жавобгар орган бўлиб, айрим ҳолатларда санкциялар жорий этиш ёки куч ишлатишга рухсат бериш ваколатига эга.

Хавфсизлик Кенгаши 15 аъзодан иборат: Хитой, Франция, Россия, Буюк Британия ва АҚШ — доимий аъзолар; яна 10 давлат икки йиллик муддатга сайланади. Доимий беш аъзонинг ҳар бири вето ҳуқуқига эга.

Айнан шу тузилма БМТнинг энг кўп муҳокама қилинадиган институционал муаммоларидан бирини белгилайди: Бош Ассамблеяда 193 давлат мавжуд бўлса-да, Хавфсизлик Кенгашидаги айрим қарорлар беш доимий аъзонинг позициясига боғлиқ бўлиб қолади. Туркия президенти Ражаб Таййиб Эрдоған 22 сентябрдаги нутқида шу масалани кўтариб, Кенгашни ислоҳ қилишга чақирди.

Украина: БМТ қаергача таъсир қила олади?

Украинадаги уруш 81-сессия кун тартибидаги асосий мавзулардан бири бўлди. 23 сентябр куни Хавфсизлик Кенгашида Украина бўйича йиғилиш ўтказилди. БМТ Бош котибининг сиёсий ва тинчликпарварлик масалалари бўйича ўринбосари Розмари ДиКарло уруш «хавфли янги босқич»га кирганини билдирди.

БМТ маълумотига кўра, 2026 йилнинг дастлабки 8 ойида Украинада ҳалок бўлган ёки яраланган тинч аҳоли сони 2025 йилнинг бутун давридаги кўрсаткичдан юқори бўлган. 2022 йил февралдан бери камида 17 257 нафар тинч аҳоли, жумладан 835 нафар бола ҳалок бўлгани ва яна 53 693 нафар киши яралангани айтилди. Россия ҳудудида Украина ҳужумлари оқибатида 2026 йил январь–август ойларида 443 нафар киши ҳалок бўлгани ва 2 932 нафар яралангани ҳақида Россия расмийлари маълумот берган.

ДиКарло Украина суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини таъкидлаб, дипломатик ҳаракатларни кучайтиришга чақирди. У қиш яқинлашаётган бир пайтда энергетика инфратузилмасига зарбалар миллионлаб одамларни иссиқлик ва электрсиз қолдириши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Бу ерда БМТнинг имкониятлари билан чекловлари бир вақтда кўринади. Ташкилот тинч аҳолини ҳимоя қилиш, гуманитар ёрдам ва халқаро ҳуқуқ масалаларида фаол бўлиши мумкин, аммо урушни мажбуран тўхтатиш масаласида асосий тўсиқ давлатлар ўртасидаги сиёсий келишмовчиликлар бўлиб қолмоқда.

Ғазо ва Фаластин: ҳуқуқ, дипломатия ва сиёсий зиддият

Фаластин масаласи ҳам 81-сессияда энг кўп баҳс қилинган мавзулардан бири бўлди. 17 сентябрда Бош Ассамблея 152 овоз билан, 3 қарши ва 4 бетараф овоз эвазига Фаластин президенти Маҳмуд Аббосга умумий мунозарада видеомурожаат орқали иштирок этиш имконини берувчи қарорни қабул қилди. Қарши овоз берганлар АҚШ, Исроил ва Парагвай бўлди; Колумбия, Гондурас, Панама ва Перу бетараф қолди.

Аббоснинг АҚШга кириши учун виза берилмагани Вашингтон ва Фаластин маъмурияти ўртасидаги алоҳида низога айланди. АҚШ бу қарорни Фаластин томонининг халқаро суд ва дипломатик механизмлардан Исроилга қарши фойдаланиш ҳаракатлари ҳамда бошқа сиёсий сабаблар билан изоҳлаган; Фаластин ва уни қўллаб-қувватловчи давлатлар эса буни дипломатик иштирокка тўсқинлик деб баҳолаган.

Бу ерда ҳуқуқий институтларни ажратиш ҳам муҳим. Халқаро жиноят суди (ICC) 2024 йил 21 ноябрда Биньямин Нетаньяху ва Йоав Галлантни ҳибсга олиш ордерларини чиқарган. Халқаро суд (ICJ) эса Жанубий Африканинг Исроилга қарши геноцид конвенцияси бўйича даъвоси доирасида 2024 йилда вақтинчалик чоралар белгилаган. Бу икки суд бир хил институт эмас.

24 сентябрда Биньямин Нетаньяху БМТ Бош Ассамблеясида сўзлади. У Исроилнинг ҲАМАСга қарши ҳарбий амалиётини ҳимоя қилди ва Ғазода геноцид содир этилгани ҳақидаги айбловларни рад этди. Нутқи бошланишидан олдин ва нутқ вақтида ўнлаб делегациялар зални тарк этди; аниқ «75 давлат» рақами эса мустақил равишда БМТ томонидан тасдиқланган ҳисоб эмас.

Исроил ўз ҳарбий ҳаракатларини 2023 йил 7 октябрдаги ҲАМАС ҳужумига жавоб ва аҳолини ҳимоя қилиш чораси сифатида асослаб келади. Ғазодаги ҳарбий ҳаракатлар бўйича геноцид айбловларини Исроил рад этади. Шу билан бирга, ICJнинг вақтинчалик чоралари ва ICCнинг ордерлари халқаро ҳуқуқий баҳсни БМТ кун тартибида сақлаб турибди.

Эрон ва Яқин Шарқ: урушнинг кенгайиш хавфи

БМТ 81-сессияси Эрон атрофидаги можарони ҳам халқаро хавфсизликнинг марказий масалаларидан бирига айлантирди. 22 сентябрда АҚШ президенти Дональд Трамп Эрон билан келишувга эришилмаса, Вашингтон янада кучли ҳарбий чоралар қўллаши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди ва Теҳроннинг ядровий қуролга эга бўлишини олдини олишни АҚШ сиёсати билан боғлади.

Эрон президенти Масъуд Пезешкиан эса АҚШнинг ёндашувини босим сиёсати сифатида танқид қилди. У дипломатик ечим имкониятини инкор этмаган ҳолда, Теҳроннинг ташқи босим остида таслим бўлмаслигини билдирган.

Яқин Шарқдаги можароларнинг иқтисодий таъсири ҳам БМТ муҳокамаларидан ташқарида қолмади. Энергия ташиш йўллари ва денгиз коммуникацияларига таҳдидлар нефть, суғурта ва юк ташиш харажатларига таъсир қилиши мумкинлиги ҳақида давлатлар ва халқаро ташкилотлар мунтазам огоҳлантириб келмоқда. Бундай хавфлар бир ҳудуддаги можаронинг жаҳон иқтисодиётига таъсир каналларини кенгайтиради.

Сунъий интеллект Хавфсизлик Кенгашига кирди

23 сентябрда БМТ Хавфсизлик Кенгаши йиғилишини сунъий интеллект ва халқаро хавфсизлик масаласига бағишлади. Франция ташаббуси билан чақирилган йиғилишда OpenAI бош директори Сэм Альтман ва Anthropic раҳбари Дарио Амодеи, шунингдек бошқа экспертлар қатнашди. Бу муҳокама сунъий интеллект масаласининг энди фақат технология ёки иқтисод эмас, балки хавфсизлик мавзуси сифатида ҳам кўрилаётганини намоён қилди.

Сэм Альтман БМТ Хавфсизлик Кенгашида сунъий интеллект келажаги бўйича қарорлар фақат компаниялар қўлида қолмаслиги кераклигини айтди. Унинг сўзлари билан, «энг муҳим қарорлар лабораториялар томонидан ёлғиз қабул қилинмаслиги керак» ва улар демократик жараёнлар орқали шаклланиши лозим.

Дарио Амодеи эса сунъий интеллект назоратсиз ривожланса, хавф туғдириши мумкинлигини билдирди: «AI could be a risk to humanity as a whole». У халқаро стандартлар, моделларни тест қилиш ва хавфларни биргаликда бошқариш механизмларини кучайтириш зарурлигини таъкидлади.

Муҳокама ҳамма давлатларнинг бир хил фикрда эканини кўрсатмади. АҚШ маъмурияти халқаро даражада марказлашган AI бошқарувига эҳтиёткор муносабат билдирган, Хитой ва Россия вакиллари эса технология хавфлари билан бир қаторда рақамли суверенитет ва Глобал Жануб вакиллигини ҳам муҳокама марказига чиқарган.

Бу баҳснинг амалий аҳамияти сунъий интеллект учун ягона қонун қабул қилинишида эмас, балки давлатлар қандай умумий хавфсизлик стандартларига келишиши масаласида. Айниқса автоном қуроллар, киберҳужумлар, биологик таҳдидлар ва инсон назоратидан чиқиши мумкин бўлган тизимлар бўйича ёндашувлар халқаро хавфсизлик сиёсатига тобора кўпроқ таъсир қилмоқда.

БМТнинг молиявий босими

БМТдаги ишонч масаласи фақат сиёсий эмас, молиявий ҳамдир. БМТнинг UN80 ташаббуси доирасида тайёрланган 2026 йил июнь ҳисоботида ташкилот секретариатига баҳоланган бадаллар бўйича қарздорлик 2022 йилдаги 3,4 миллиард доллардан 2026 йил апрелида 6,6 миллиард долларга етгани кўрсатилган.

БМТ 2026 йил учун 3,45 миллиард долларлик мунтазам бюджет тасдиқланганини маълум қилган. Бу 2025 йилдаги тасдиқланган бюджетдан тахминан 7 фоизга кам. Ташкилот раҳбарияти бу шароитда бир вақтнинг ўзида харажатларни қисқартириш ва асосий дастурларни сақлаб қолишга ҳаракат қилмоқда.

Бош котиб Гутерриш аввалроқ аъзо давлатларни бадалларни тўлиқ ва ўз вақтида тўлашга чақирган. БМТ ҳужжатларида ликвидлик муаммоси фақат харажатлар билан эмас, аъзо давлатларнинг тўловларини кечиктириши билан ҳам боғлиқ экани кўрсатилган.

Бу ерда UN80 ислоҳоти муҳим контекстга айланади. Ташкилот штат ва маъмурий харажатларни қисқартириш орқали самарадорликни оширишга интилмоқда, аммо молиявий барқарорликнинг асосий қисми аъзо давлатларнинг мажбурий молиявий мажбуриятларига боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Бош котиб сайлови: Гутерришдан кейин ким?

Антониу Гутерришнинг ваколати 2026 йил 31 декабрда якунланади. Янги Бош котибни танлаш жараёни 2025 йил ноябрида бошланган ва номзодлар Бош Ассамблеяда очиқ интерактив мулоқотларда иштирок этган. Якуний номзод Хавфсизлик Кенгаши тавсиясидан кейин Бош Ассамблея томонидан тайинланади.

Сентябрь ойида собиқ Чили президенти ва БМТ инсон ҳуқуқлари бўйича собиқ олий комиссари Мишель Бачелет ўз номзодини қайтариб олди. Reuters маълумотига кўра, бу қарордан кейин номзодлар сони 7 нафар бўлиб қолган, аммо сайлов жараёнига янги номзодлар кейинчалик ҳам қўшилиши мумкин.

Янги Бош котиб 2027 йил 1 январдан иш бошлайди. Шунинг учун 81-сессиядаги раҳбарлик масаласи шахс танлашдан ташқари, БМТ ислоҳоти, бюджет ва Хавфсизлик Кенгаши бўйича баҳсларнинг кейинги босқичи билан ҳам боғлиқ.

Ўзбекистон БМТда нимани илгари сурмоқда?

Ўзбекистон делегацияси 81-сессияда БМТнинг қарор қабул қилиш механизмларини кенгайтириш, Марказий Осиёда мулоқотни кучайтириш, Афғонистон, экологик муаммолар, болалар ҳуқуқлари, сунъий интеллект ва халқаро ҳуқуқ масалаларига эътибор қаратди. Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева 24 сентябрда сессияда нутқ сўзлади.

Тошкент Хавфсизлик Кенгашини кенгайтиришни қўллаб-қувватлашини билдирди ва 2035–2036 йиллар учун Кенгашнинг нодoимий аъзолигига номзодини илгари сурганини такрорлади. Ўзбекистон 2027 йилдан Қўшилмаслик ҳаракатига раислик қилишини ҳам билдирди.

Экология бўйича Ўзбекистон 2030 йилгача қайта тикланадиган энергия улушини 54 фоизга етказиш мақсадини билдирди. Шунингдек, Ўзбекистон ташаббуси билан 2027–2036 йиллар «Ўрмонзорлаштириш ва ўрмонларни қайта тиклаш бўйича ҳаракатлар ўн йиллиги» деб эълон қилинган.

Ўзбекистон учун БМТдаги фаолликнинг амалий қисми халқаро ташаббусларни минтақавий ҳамкорлик ва иқтисодий лойиҳалар билан боғлаш масаласида кўринади. Айниқса Марказий Осиёнинг транспорт, сув, иқлим ва Афғонистон бўйича умумий кун тартиби Тошкентнинг БМТ доирасида кўтариб келаётган мавзулари билан тўғридан-тўғри боғлиқ.

Экспертлар нима дейди?

Антониу Гутерриш 22 сентябрда ўзининг Бош Ассамблеядаги сўнгги йиллик нутқларидан бирида халқаро тизимдаги зиддиятлар чуқурлашаётганини, урушлар, иқлим, тенгсизлик ва сунъий интеллект бир-бири билан боғлиқ хавфларни кучайтираётганини айтди. У халқаро ҳуқуқ ва ҳамкорлик куч ишлатишдан устун туриши кераклигини таъкидлади.

Сэм Альтман сунъий интеллект бўйича миллий ва халқаро қарорлар давлатлар ва жамиятлар иштирокида қабул қилиниши кераклигини айтди. Бу ёндашув AI компаниялари ҳам технологияни бошқариш масаласида давлатлар иштирокини тан олаётганини кўрсатади, аммо АҚШ маъмуриятининг халқаро марказлашган бошқарувга эҳтиёткорлиги бу соҳада ҳам позициялар бир хил эмаслигини кўрсатмоқда.

Дарио Амодеи AI хавфини халқаро миқёсда бошқариш зарурлигини таъкидлади. Унинг фикрига кўра, бир компания ёки бир мамлакат бундай хавфларни ёлғиз бошқара олмайди. Бу қараш сунъий интеллектда хавфсизлик стандартларини миллий чегаралардан ташқарида мувофиқлаштириш зарурати ҳақидаги баҳсни кучайтиради.

Туркия президенти Эрдоған эса БМТ Хавфсизлик Кенгаши тузилмаси ўзгарган халқаро муносабатларга мос эмаслигини таъкидлади. Унинг баёноти бугунги ислоҳот баҳсининг асосий саволларидан бирини — доимий аъзолик ва вакиллик географияси қандай ўзгариши кераклигини — яна кун тартибига чиқарди.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун БМТдаги баҳслар биринчи навбатда ташқи сиёсий манёвр имкониятлари билан боғлиқ. 2027 йилдан Қўшилмаслик ҳаракатига раислик қилиш, 2035–2036 йиллар учун Хавфсизлик Кенгашига номзодлик ва Марказий Осиёнинг умумий масалаларини халқаро даражада илгари суриш Тошкентнинг кўп томонлама дипломатиядаги фаоллигини белгилаб беради.

Марказий Осиё учун БМТ кун тартибида сув, иқлим, транспорт, Афғонистон ва хавфсизлик масалаларининг бир вақтда муҳокама қилиниши минтақавий муаммоларни алоҳида-алоҳида эмас, ўзаро боғлиқ ҳолда кўриш имконини беради. Бу эса минтақавий давлатларнинг умумий позицияларни шакллантириш эҳтиёжини кучайтиради.

Халқаро муносабатларда асосий масала БМТнинг мавжудлиги эмас, унинг қарорлари ва механизмлари қанчалик ишлаши ҳақидаги баҳсга бориб тақалмоқда. Украина ва Ғазо бўйича келишмовчиликлар Хавфсизлик Кенгашининг сиёсий чекловларини, молиявий инқироз бюджет масаласидаги муаммоларни, сунъий интеллект эса БМТ кун тартибига янги хавф турлари кириб келаётганини кўрсатмоқда.

Иқтисодий нуқтаи назардан ҳам БМТнинг молиявий барқарорлиги глобал институтларнинг ишлаш қобилияти билан боғлиқ. 2026 йил бюджети 3,45 миллиард доллар, аъзо давлатлар бадаллари бўйича умумий қарздорлик эса апрель ойида 6,6 миллиард долларга етган.

Геосиёсий нуқтаи назардан эса Украина, Яқин Шарқ ва сунъий интеллект бўйича баҳслар бир тенденцияни кўрсатмоқда: давлатлар умумий қоидалар зарурлигини тан олса-да, бу қоидаларни ким белгилаши ва уларга ким қанчалик таъсир қилиши масаласида қарашлар бир-биридан фарқ қилмоқда.

Кейинги босқич нима?

81-сессиянинг умумий мунозаралари 28 сентябр куни якунланади. 29 сентябрда эса ядровий қуролларни тўлиқ йўқ қилишга бағишланган юқори даражадаги ялпи йиғилиш ўтказилиши режалаштирилган.

БМТнинг ички кун тартибида эса UN80 ислоҳоти, 2027 йилдан ишлайдиган янги Бош котибни танлаш, Хавфсизлик Кенгаши ислоҳоти ва молиявий барқарорлик масалалари сақланиб қолади. Гутерришнинг ваколати 31 декабрда тугаши муносабати билан янги Бош котиб 2027 йил бошида ташкилотнинг сиёсий ва молиявий муаммолари аллақачон шаклланган шароитда иш бошлайди.

Шу билан бирга, Украина, Ғазо ва Эрон бўйича дипломатик музокараларнинг қандай кечиши БМТнинг кейинги даврдаги роли ҳақидаги баҳсга бевосита таъсир қилади. Сунъий интеллект бўйича эса 23 сентябрдаги Хавфсизлик Кенгаши муҳокамасидан кейин давлатлар ва технология компаниялари ўртасида хавфсизлик стандартлари, инсон назорати ва халқаро ҳамкорлик бўйича музокаралар давом этиши кутилмоқда.

Ўзбекистон Суперлигасининг 11 та профессионал футбол клубини тадбиркорлар ва тадбиркорлар гуруҳларига ишончли бошқарувга бериш бўйича танлов эълон қилинди. Ўзбекистон футбол ассоциацияси 2026 йил 26 сентябрда ушбу клублар рўйхатини маълум қилди.

Танловда иштирок этиш учун тадбиркор ёки тадбиркорлар гуруҳи клубнинг йиллик барча харажатларининг камида 20 фоизи миқдорида ҳомийлик маблағи киритишни таклиф қилиши керак. Ғолиб клубни сотиб олмайди: у клуб таъсисчилари билан ишончли бошқариш тўғрисида шартнома тузади.

Қайси клублар бошқарувга берилади?

ЎФА эълон қилган рўйхатга «Бунёдкор», «Бухоро», «Динамо», «Қизилқум», «Навбаҳор», «Насаф», «Нефтчи», «Локомотив», «Машъал», ОКМК ва «Пахтакор» клублари киритилган.

ПҚ-107-сон қарорда профессионал футбол клубларини ишончли бошқарувга беришнинг асосий мезони белгиланган. Клубнинг йиллик харажатларига энг кўп ҳомийлик маблағини киритишни таклиф қилган тадбиркор ёки тадбиркорлар гуруҳи ғолиб деб топилади. Шу билан бирга, клубга аввалги йилларда ҳомийлик қилган тадбиркорларга устунлик бериш мумкин.

Танлов иштирокчилари берган молиявий таклифлар бир хил бўлиб қолса, клубни ривожлантириш бўйича ЎФАга тақдим этилган таклифлар ҳам ҳисобга олинади. Ғолиб билан клуб таъсисчилари ўртасида ишончли бошқарув шартномаси тузилади. Қарорда танлов муддати 15 кун этиб белгиланган.

Тадбиркор клубни сотиб оладими?

Йўқ. ПҚ-107-сон қарорда назарда тутилган механизм клубни автоматик тарзда хусусий мулкка ўтказишни англатмайди. Гап клубни ишончли бошқарувга бериш ҳақида кетмоқда.

Бунда муассислари таркибида тадбиркорларнинг улуши 50 фоиздан юқори бўлган профессионал футбол клубларига мазкур тартиб татбиқ этилмайди. Айни пайтда қарор профессионал клубларда корпоратив бошқарув механизмларини жорий этишни ҳам кўзда тутади.

Ишончли бошқарувга берилган клубларда Кузатув кенгаши ва тафтиш комиссияси тузилади. Тадбиркор Кузатув кенгашига раислик қилиши мумкин, клуб раҳбарияти эса шу кенгаш томонидан тайинланади. Кенгаш узоқ муддатли бизнес-режа, маркетинг ва трансфер сиёсатини белгилайди.

Қарорда тадбиркорлар клуб фаолиятини мустақил ташкил этиши, давлат идоралари ва мансабдор шахсларнинг клубнинг молиявий фаолиятига ноқонуний аралашувига йўл қўйилмаслиги белгиланган. Шу билан бирга, бошқарувга жалб этилган тадбиркорлар белгиланган мақсадларга эришиш юзасидан Спорт вазирлиги, Миллий олимпия қўмитаси ва ЎФАга ҳисобот беради.

Тадбиркорларга қандай имтиёзлар берилади?

ПҚ-107-сон қарорда профессионал футбол клубларини молиялаштираётган тадбиркорлар учун бир нечта рағбат чоралари белгиланган.

Жумладан, клуб ёки спорт федерациясига йўналтирилган ҳомийлик маблағлари юридик шахснинг солиқ солинадиган фойдасини камайтиришда ҳисобга олинади. Бундай камайтириш миқдори солиқ солинадиган фойданинг 10 фоизидан ошмаслиги керак. Бу имтиёз клуб ва спорт федерацияларига ҳомийлик маблағи ажратаётган тадбиркорлик субъектларига татбиқ этилади.

Футболчилар учун ҳам алоҳида солиқ режими белгиланган. 2026 йил 1 апрелдан 2029 йил 1 апрелга қадар Суперлига ва Про-лигада иштирок этувчи клублар футболчилари жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғини тўлашдан озод қилинади, улар учун ижтимоий солиқ ставкаси эса 1 фоиз этиб белгиланган.

Бундан ташқари, клубларни сотиб олиш ёки спорт объектларини қуриш, реконструкция қилиш ва капитал таъмирлаш учун, ликвидли гаров ва истиқболли бизнес-режа мавжуд бўлганда, тижорат банклари томонидан 5 йил муддатга, 1 йил имтиёзли давр билан, йиллик 14 фоиз ставкада кредит ажратилиши назарда тутилган.

Клубни бошқарувга олган тадбиркорлар ўз маҳсулоти ва хизматларини Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси тизимидаги марказий ва ҳудудий телеканалларда спорт эфирлари давомида реклама қилишда 50 фоизлик чегирма олади.

Давлат футболдан молиялаштиришни тўлиқ тўхтатяптими?

Ҳозирги механизм бундай эмас. ПҚ-107-сон қарорга кўра, давлат бюджети ҳисобидан ташкил этилган Спорт соҳасида ташаббусларни қўллаб-қувватлаш жамғармасига 2026 йилда 700 миллиард сўм ажратилиши белгиланган. Ушбу маблағларнинг бир қисми профессионал футбол клубларини молиявий қўллаб-қувватлашга йўналтирилади.

Шу қарор билан Суперлиганинг ҳар бир футбол клубига 2026 йилда 35 миллиард сўмдан, 2027 йилда 30 миллиард сўмдан, 2028 йилда 25 миллиард сўмдан маблағ ажратилиши белгиланган. Демак, тадбиркорларни бошқарувга жалб қилиш давлат молиялаштиришини бир зумда бекор қилиш эмас, клубларнинг қўшимча хусусий маблағлар ва тижорат механизмларига жалб этилишини назарда тутади.

Контекст: футболни бошқариш тизими ўзгаряпти

2026 йил 24 мартда қабул қилинган ПҚ-107-сон қарор спорт соҳасини молиялаштиришнинг муқобил манбаларини кўпайтириш ва тадбиркорларни спорт федерациялари ҳамда профессионал клублар бошқарувига босқичма-босқич жалб қилиш мақсадини белгилаган. Ҳужжатда профессионал футбол клубларини корпоратив бошқарув асосида тижоратлаштириш алоҳида вазифа сифатида кўрсатилган.

Қарорда спорт федерациялари учун ҳам ўхшаш механизм бор. Йиллик харажатларнинг камида 20 фоизи миқдорида ҳомийлик маблағи киритган тадбиркор спорт федерацияси ижро органига киритилиши ва ҳатто федерация раҳбарлигига сайланиши мумкин.

Профессионал футбол клубларига нисбатан эса механизм бошқача: тадбиркор белгиланган танлов орқали клубнинг ишончли бошқарувчисига айланади. Келгусида клублар фаолиятининг молиявий ва бошқарув кўрсаткичларини очиқлаштириш ҳам режалаштирилган.

2026 йил якунига қадар барча профессионал футбол клубларининг мол-мулкини тўлиқ хатловдан ўтказиш, баланс қийматини аниқлаш ва клубларнинг бозор қийматини баҳолаш вазифаси ҳам белгиланган. Шунингдек, давлат улушини хусусийлаштириш бўйича чоралар кўрилиши керак.

Экспертлар нима дейди?

Ҳозирги танлов эълони муносабати билан мустақил иқтисодчи ёки футбол индустрияси экспертининг янги, бевосита шарҳи ЎФА хабарида келтирилмаган. Шу сабабли муайян эксперт номидан изоҳ бериш асосли бўлмайди.

Бироқ ПҚ-107-сон қарорнинг ўзи келгуси тизимнинг асосий иқтисодий логикасини кўрсатади: клублар учун давлат маблағлари сақланиб қолади, шу билан бирга хусусий ҳомийлик, корпоратив бошқарув, реклама, билет савдоси ва бошқа тижорат манбаларини ривожлантириш назарда тутилган. Қарор клублар фаолиятини ҳар йили аудитдан ўтказиш ва молиявий ҳисоботларни жамоатчиликка очиқлаштириш бўйича ҳам таклиф тайёрлашни белгилаган.

Бу талаблар амалга ошса, клубни бошқаришда тадбиркорнинг роли фақат маблағ киритиш билан чекланмайди. У стратегик режа, маркетинг ва трансфер сиёсати каби йўналишларга ҳам таъсир қилади, бироқ бу ваколатлар Кузатув кенгаши механизми орқали амалга оширилади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун асосий ўзгариш футбол клубларининг даромад манбаларини диверсификация қилиш билан боғлиқ. Давлат бюджети маблағларига қўшимча равишда ҳомийлик, реклама, чипта савдоси ва бошқа тижорат механизмларини кенгайтириш модели жорий қилинмоқда.

Клублар нуқтаи назаридан эса 20 фоизлик талаб молиявий мажбуриятни англатади. Аммо ғолибни аниқлашда минимал 20 фоиз эмас, клуб харажатларига энг кўп ҳомийлик маблағини киритиш асосий мезон қилиб белгиланган.

Минтақавий ва халқаро нуқтаи назардан қарор клубларни замонавий корпоратив бошқарув ва халқаро футбол ташкилотлари талабларига мослаштиришга қаратилган кейинги босқични ҳам кўзда тутади. 2026 йил охирига қадар молиявий ҳисоб, аудит, KPI ва жамоатчиликка очиқ ҳисобот бериш механизмлари бўйича таклифлар тайёрланиши керак.

Иқтисодий натижа эса ҳар бир клубга келадиган хусусий маблағ миқдорига, унинг қандай сарфланишига ва клубнинг чипта, реклама, трансфер ҳамда бошқа тижорат даромадларини ошира олишига боғлиқ бўлади. Қарорнинг ўзи бу натижаларнинг аниқ молиявий кўрсаткичларини ҳозирча белгиламаган.

Танлов жараёни якунланганидан кейин ғолиб тадбиркорлар ва клуб таъсисчилари ўртасида ишончли бошқарув шартномалари тузилиши, кейин эса клубларда Кузатув кенгашлари фаолияти йўлга қўйилиши кутилмоқда. Танлов муддати 15 кун этиб белгиланган.

Ўзбекистонда 2010–2025 йиллар оралиғида ўғил болалар туғилиши қиз болаларга қараганда доим юқори бўлган. Расмий статистика маълумотлари асосида

Бу ҳисоб-китоб ҳар 100 нафар қиз чақалоққа ўртача 108 нафар ўғил чақалоқ тўғри келишини кўрсатади. 2025 йилда тафовут 7 фоизгача тушган бўлса-да, ўғил болалар улуши ҳали ҳам қизлардан юқори бўлган.

Рақамлар нима кўрсатади?

Ўзбекистон Миллий статистика қўмитасининг SIAT тизимидаги маълумотлар 2010 йилдан 2025 йилгача ҳар бир йилда ўғил болалар сони қизлар сонидан юқори бўлганини кўрсатади. Масалан, 2010 йилда 328 908 нафар ўғил ва 305 902 нафар қиз, 2021 йилда эса 468 484 нафар ўғил ва 436 727 нафар қиз туғилган. 2025 йилда бу кўрсаткич мос равишда 454 705 ва 424 894 нафарни ташкил этган.

Kun.uz ҳисоб-китобига кўра, жинслар ўртасидаги нисбатдаги энг юқори тафовут 2018 йилда — 10,4 фоиз, энг паст кўрсаткич эса 2025 йилда — 7 фоиз қайд этилган. Демак, фарқ сўнгги йилларда қисқарган, аммо бутун даврда ўғил болалар устунлиги сақланган.

Ҳудудлар кесимида ҳам фарқ бир хил эмас. 2010–2025 йиллар бўйича ҳисоб-китобда Қашқадарё вилоятида тафовут 8,98 фоиз, Наманганда 8,64 фоиз, Жиззахда 8,33 фоиз бўлган. Қорақалпоғистонда 6,76 фоиз, Навоийда 7,27 фоиз, Фарғонада 7,40 фоиз, Тошкент шаҳрида 7,48 фоиз кўрсаткич қайд этилган. Жами туғилишлар сони ва ўғил-қизлар ўртасидаги мутлақ фарқ бўйича Самарқанд вилоятидаги кўрсаткич юқори бўлган.

Туман ва шаҳарлар даражасида энг катта тафовут Оҳангарон шаҳрида — 16,4 фоиз. Бекобод шаҳрида бу кўрсаткич 12,1 фоиз, Сўхда 11,4 фоиз, Кўкдалада 11,3 фоиз, Косонда 10,9 фоиз бўлган. Шу билан бирга, Томди туманида фарқ 1,3 фоиз, Ёзёвон туманида эса 4,2 фоизни ташкил этган.

Табиий нисбат қанча бўлади?

Туғилиш пайтида ўғил болалар қизлардан бироз кўпроқ бўлиши оддий биологик ҳолат ҳисобланади. UNFPA маълумотига кўра, табиий ҳолатда ҳар 100 қиз болага тахминан 102–106 нафар ўғил бола туғилади.

Ўзбекистоннинг 2010–2025 йиллардаги ўртача кўрсаткичи эса 108 ўғил / 100 қиз даражасида бўлган. Бу табиий диапазоннинг юқори чегараси — 106 нафардан юқори кўрсаткичдир. Бироқ туғилишдаги бундай нисбатнинг ўзи муайян сабабни, жумладан жинс танлаш амалиётини автоматик равишда исботламайди.

Контекст: бу нима билан боғлиқ бўлиши мумкин?

2026 йилда Review of Development Economics журналида эълон қилинган тадқиқот Ўзбекистонда ўғил фарзандга устуворлик беришнинг репродуктив қарорларга таъсирини ўрганди. Хилола Душамова, Рашид Жавед, Ғайрат Суюнов ва Мунира Закирова 2021–2022 йилларда ўтказилган Ўзбекистон Multiple Indicator Cluster Survey маълумотларидан фойдаланган.

Тадқиқот муаллифлари ўғил фарзанди бор аёлларнинг кейинги фарзанд кўриш эҳтимоли пастроқ эканини аниқлаган. Уларнинг ҳисоб-китобига кўра, муайян туғилиш тартибида камида битта ўғли бор аёлнинг яна фарзанд кўриш эҳтимоли 36 фоизгача камайган, таъсир айниқса қишлоқ жойларда ва юқори туғилиш тартибларида кучлироқ бўлган.

Муаллифлар шунингдек, ўғил фарзанди бор аёлларда кейинги туғилиш оралиғи узоқроқ бўлиши ва контрацепциядан фойдаланиш эҳтимоли юқорироқ эканини қайд этган. Тадқиқотнинг бир қисмида Ўзбекистонда туғилишдаги жинс нисбати 108 ўғил бола — 100 қиз бола даражасида экани ва бу ҳолат узоқ вақт давомида сақлангани таъкидланган.

Бу тадқиқот туғилишлар сонининг ўзига эмас, оилаларнинг кейинги фарзанд кўриш қарорларига эътибор қаратади. Шунинг учун ундаги натижалар 2010–2025 йиллардаги туғилиш нисбатининг барча сабабларини тўлиқ тушунтирмайди.

Экспертлар нима дейди?

Ўзбекистон бўйича 2026 йилги тадқиқот муаллифлари жинс нисбатининг юқорилигида ўғил фарзандга устуворлик феномени билан бир қаторда, пренатал жинсни аниқлаш имкониятлари кенгайиши каби омиллар бўлиши мумкинлигини муҳокама қилади. Айни пайтда улар Ўзбекистонда жинс танлаб ҳомиладорликни тўхтатиш бўйича ишончли статистик маълумотлар етарли эмаслигини ҳам таъкидлайди.

UNFPA ҳам табиий туғилиш нисбати одатда 102–106 ўғил болага 100 қиз атрофида бўлишини, анча юқори кўрсаткичлар айрим шароитларда жинсга асосланган танлов билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини қайд этади. Бироқ ташкилот таърифида бундай ҳолатни баҳолаш учун демографик ва ижтимоий омилларни биргаликда кўриш зарурлиги кўринади.

Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистондаги 108:100 нисбатни жинс танлашнинг аниқ далили деб эмас, қўшимча тадқиқот талаб қиладиган демографик кўрсаткич деб қараш мумкин. Бу ерда туғилиш қайди, она ёши, туғилиш тартиби, ҳудуд, тиббий технологиялардан фойдаланиш ва оиланинг репродуктив қарорлари каби омиллар алоҳида аҳамиятга эга.

Нега бу муҳим?

Жинслар ўртасидаги нисбат бир неча йил эмас, ўнлаб йиллар давомида юқори даражада қолса, бу аҳолининг келгусидаги ёш ва жинс таркибига таъсир қилиши мумкин. UNFPA бундай номутаносиблик узоқ муддатда аҳоли тузилмасига ва никоҳ бозоридаги нисбатларга таъсир қилиши мумкинлигини қайд этади.

Ўзбекистондаги мавжуд рақамлар эса ҳозирнинг ўзида «келинлар тақчиллиги» юзага келганини англатмайди. Бундай хулоса учун никоҳ ёшидаги эркаклар ва аёллар сони, ёш гуруҳлари бўйича жинс таркиби, ички ва ташқи миграция, никоҳлар статистикаси каби кўрсаткичларни биргаликда таҳлил қилиш талаб этилади.

Иқтисодий жиҳатдан ҳам таъсирни фақат туғилиш статистикаси асосида баҳолаб бўлмайди. Узоқ муддатда меҳнат бозори, оила тузилиши, ижтимоий хизматларга талаб ва демографик юкламада ўзгаришлар бўлиши мумкин, аммо уларнинг миқдори бўйича аниқ хулоса қилиш учун қўшимча моделлаштириш зарур.

Кейинги маълумотлар нимани кўрсатиши мумкин?

Расмий статистика базасида туғилишлар жинси бўйича йиллик маълумотлар 2025 йилгача, шунингдек 2026 йилнинг чораклари бўйича ҳам янгиланиб бормоқда. Масалан, SIAT маълумотида 2026 йил биринчи чорагида 98 466 нафар ўғил, иккинчи чораги якунига келиб эса 192 864 нафар ўғил бола қайд этилган.

Кейинги даврда асосий масала фақат ўғил ва қизлар сонидаги фарқ эмас, балки туғилишдаги жинс нисбатининг пасайиши ёки яна юқорилаши, ҳудудлар ўртасидаги фарқ ва бу кўрсаткичнинг никоҳ ҳамда аҳоли таркибига таъсири бўлади.

Ўзбекистонда йирик электр энергияси истеъмолчилари учун сутканинг турли вақтларида қўлланадиган тариф тартиби ўзгарди. Президентнинг 2026 йил 22 сентябрдаги ПФ–202-сон фармони билан электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларига киритилган ўзгартиришлар 24 сентябрдан кучга кирди.

Янги тартибга кўра, табақалаштирилган тариф бўйича ҳисоб-китоб қиладиган ва асосий ҳамда захира электр таъминоти учун уланган қуввати 750 кВА ва ундан юқори бўлган истеъмолчилар кундузги вақтда электр энергияси учун камайтирувчи коэффициент асосида, тунги вақтда эса умумий тариф бўйича тўлайди. Талаб юқори бўлган эрталабки ва кечки соатларда 1,5 баравар оширувчи коэффициент сақланиб қолади.

Тарифларда нима ўзгарди?

Амалдаги тартибда электр энергияси учун сутка вақтига қараб уч хил ҳисоб-китоб қўлланар эди. 06:00–09:00 ва 17:00–22:00 оралиғида, яъни талаб юқори бўлган даврларда умумий тарифга нисбатан 1,5 коэффициент қўлланган.

09:00–17:00 оралиғида электр энергияси умумий тариф бўйича ҳисобланган. 22:00–06:00 оралиғида эса 1,5 пасайтирувчи коэффициент амал қилган. Электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларида 750 кВА ва ундан юқори қувватга эга тегишли истеъмолчилар учун табақалаштирилган тариф тизими назарда тутилган.

Янги тартибда эса бу схема ўзгарди:

06:00–09:00 ва 17:00–22:00 — 1,5 оширувчи коэффициент;

09:00–17:00 — 1,5 пасайтирувчи коэффициент;

22:00–06:00 — умумий тариф.

Яъни тунги даврдаги имтиёз кундузги даврга кўчирилди. Бу электр энергиясини истеъмол қилиш вақтига қараб корхоналарнинг харажатларини қайта ҳисоблашга олиб келади.

1 кВт/соат электр қанча туради?

2026 йил 1 июндан I тариф гуруҳи истеъмолчилари учун электр энергиясининг умумий тарифи ҚҚС билан 1 кВт/соат учун 1 100 сўм этиб белгиланган. Бу тарифлар Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 15 майдаги 243-сон қарори билан тасдиқланган.

Шундан келиб чиқиб, юқори талаб даврида 1 кВт/соат электр энергияси:

1 100 × 1,5 = 1 650 сўм.

Янги пасайтирувчи коэффициент қўлланадиган 09:00–17:00 оралиғида эса:

1 100 ÷ 1,5 = тахминан 733,3 сўм.

Демак, кундузги вақтда 1 кВт/соатнинг ҳисоб-китоб қиймати умумий тарифдан тахминан 366,7 сўмга паст бўлади.

Шу билан бирга, тунда аввалги 1,5 пасайтирувчи коэффициент бекор қилингани учун 22:00–06:00 оралиғида электр энергияси энди тахминан 733,3 сўм эмас, 1 100 сўмдан ҳисобланади.

Бу тартиб кимларга тааллуқли?

Ўзгартишлар асосий ва захира электр таъминоти учун уланган қуввати йиғиндиси 750 кВА ва ундан юқори бўлган ҳамда электр энергияси учун табақалаштирилган тариф бўйича ҳисоб-китоб қиладиган истеъмолчиларга тааллуқли.

Бу мезон, аввало, катта қувватда электр истеъмол қиладиган корхона ва ташкилотларни қамраб олади. Шунинг учун ўзгариш аҳоли учун қўлланадиган маиший электр тарифларига тааллуқли эмас. Аҳоли тарифлари алоҳида тартибда белгиланган.

Контекст: табақалаштирилган тариф қандай ишлаган?

Сутка вақтига қараб тариф белгилаш амалиёти Ўзбекистонда бир неча йилдан бери қўлланади. Аввалги тартибда электр тизимида юклама энг юқори бўладиган эрталабки ва кечки соатларга оширувчи, тунги кам юклама даврига эса пасайтирувчи коэффициент белгиланган эди.

2024 йил 31 майда қабул қилинган 319-сон қарор билан электр энергияси ва табиий газдан фойдаланиш қоидалари тасдиқланган. Унда ҳам 750 кВА ва ундан юқори уланган қувватга эга тегишли истеъмолчилар учун сутка вақтлари бўйича табақалаштирилган тариф қўлланиши белгиланган.

2026 йил сентябридаги ўзгартириш эса тарифнинг ўзига эмас, аввало, сутканинг қайси қисмида пасайтирувчи коэффициент қўлланишига дахл қилди. Тунги имтиёз бекор қилиниб, худди шу коэффициент 09:00–17:00 оралиғига ўтказилди.

Экспертлар нима дейди?

Мазкур ўзгариш бўйича берилган расмий маълумотларда мустақил энергетика экспертларининг шарҳлари келтирилмаган. Шу сабабли уларга тегишли бўлмаган фикрни эксперт номи билан бериш ўринли эмас.

Шу билан бирга, тариф формуласи иқтисодий жиҳатдан аниқ сигнал беради: электр энергиясини 09:00–17:00 оралиғида кўпроқ истеъмол қилиш аввалги тартибга нисбатан арзонлашади, 22:00–06:00 оралиғида истеъмол қилиш эса аввалги имтиёздан маҳрум бўлади.

Масалан, 1 000 кВт/соат электр энергиясини олсак, унинг 09:00–17:00 оралиғидаги қиймати янги коэффициент билан тахминан 733 300 сўм, умумий тарифда эса 1 100 000 сўм бўлади. Тунда эса янги тартиб бўйича 1 000 кВт/соат учун 1 100 000 сўм тўланади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистонда бу ўзгариш биринчи навбатда электр энергиясини кўп истеъмол қиладиган корхона ва ташкилотларнинг харажатларига таъсир қилади. Кундузги электр истеъмолини режалаштириш имконига эга корхоналар учун 09:00–17:00 оралиғидаги тарифдан фойдаланиш харажатни камайтириши мумкин.

Аксинча, электр энергиясининг асосий қисмини тунги сменада ишлатадиган корхоналар учун аввалги 1,5 пасайтирувчи коэффициентнинг бекор қилиниши харажатларни ошириши мумкин. Бу таъсирнинг аниқ миқдори ҳар бир истеъмолчининг суткалик юклама графиги ва умумий истеъмол ҳажмига боғлиқ.

Электр тизими нуқтаи назаридан эса тариф сигналининг ўзгариши истеъмол вақтини қайта тақсимлаш учун иқтисодий шароит яратади. Аммо янги тартиб электр тармоғидаги юклама, ишлаб чиқариш ҳажми ёки электр экспорти-импортига қандай таъсир кўрсатишини баҳолаш учун қўшимча статистика керак бўлади. ПФ–202-сон фармоннинг мазкур қисмида бундай прогноз кўрсаткичлари келтирилмаган.

Минтақавий ва халқаро таъсир бўйича ҳам ҳозирча аниқ хулоса қилиш учун маълумот етарли эмас. Бунинг учун Ўзбекистон электр тизимидаги юклама динамикаси, йирик истеъмолчиларнинг тармоқлар кесимидаги улуши ва қўшни давлатлар билан электр энергияси алмашинуви каби кўрсаткичлар керак бўлади.

Янги тартиб 2026 йил 24 сентябрдан кучга кирган. Шунинг учун унинг корхоналар тўловларига таъсири кейинги ҳисоб-китоб даврларида намоён бўлади.

Хитойнинг Xiaomi компанияси ўз мамлакатида янги флагман смартфонлари — Xiaomi 18 Pro ва Xiaomi 18 Pro Max моделларини расман тақдим этди. Тақдимотда қурилмаларнинг техник хусусиятлари, нархлари ва янги технологиялари ошкор қилинди.

Янги моделларда аппарат даражасидаги Privacy Display махфийлик технологияси, Leica билан ҳамкорликда яратилган камералар ва сиғими кенгайтирилган батареялар қўлланилган. Қурилмалар дастлаб Хитой бозори учун мўлжалланган бўлиб, кейинчалик халқаро сотувга чиқарилиши режалаштирилган.

ТЕХНИК КЎРСАТКИЧЛАР ВА НАРХЛАР

Xiaomi 18 Pro ва 18 Pro Max смартфонлари Qualcomm компаниясининг 2 нанометрли Snapdragon 8 Elite Gen 6 ҳамда Snapdragon 8 Elite Extreme Gen 6 процессорлари билан жиҳозланган. Иккала модел ҳам 16 ГБ гача оператив ва 1 ТБ гача ички хотира конфигурацияларида таклиф этилади.

Қурилмаларнинг орқа панелида қўшимча OLED дисплей жойлашган: Xiaomi 18 Pro моделида 2,7 дюймли, Pro Max версиясида эса 2,9 дюймли экран ўрнатилган. Ушбу дисплей орқали билдиришномаларни кўриш ва асосий камера ёрдамида суратга олиш мумкин.

• Камера тизими: Leica томонидан созланган 200 МП асосий, 200 МП телефото (3,2 карра оптик яқинлаштириш) ва 50 МП кенг бурчакли сенсорлар.

• Аккумулятор: Xiaomi 18 Pro моделида 7000 мА·соат, Pro Max моделида 8500 мА·соат (иккиси ҳам 100 Вт симли қувватлашни қўллайди).

• Нархлар (Хитой бозорида): 12/256 ГБ хотирали Xiaomi 18 Pro 5999 юань (тахминан 900 доллар), Xiaomi 18 Pro Max эса 6999 юань (тахминан 1045 доллар) этиб белгиланган.

КОНТЕКСТ: ФЛАГМАНЛАР СЕГМЕНТИДАГИ СТРАТЕГИЯ

Xiaomi компанияси сўнгги йилларда премиум смартфонлар сегментида Apple ва Samsung каби халқаро гигантлар билан рақобатлашиш стратегиясини олиб бормоқда. Орқа дисплей ва юқори сиғимли батареялар каби ечимлар аввалги авлод моделларида ҳам синовдан ўтказилган эди.

Аппарат даражасидаги Privacy Display технологияси эса смартфон бозоридаги янги йўналишлардан бири ҳисобланади. Бу тизим дастурий филтрлардан фарқли равишда, ён томондан қараганда экрандаги тасвир ва матнларни кўришни чеклашга мўлжалланган.

Пайдо бўлаётган янги хусусиятлар ва нарх сиёсати Хитой ички бозоридаги рақобат фонида шаклланмоқда. Шу билан бирга, валюта конвертациясида кўрсатилган нархлар халқаро бозорларда солиқлар ва логистика харажатлари сабабли фарқ қилиши мумкин.

ЭКСПЕРТЛАР НИМА ДЕЙДИ?

Технология соҳаси кузатувчилари янги моделларга киритилган ўзгаришларни турлича таҳлил қилмоқда.

Техник мутахассисларнинг таъкидлашича, 8500 мА·соатлик батарея ва 2 нанометрли процессорнинг биргаликда қўлланилиши қурилманинг автоном ишлаш вақтини сезиларли даражада ошириши мумкин. Бу кўрсаткич, айниқса, юқори ресурслар талаб қилувчи иловалар ва камера тизимлари учун муҳим аҳамиятга эга.

Бошқа томондан, бозор таҳлилчилари орқа дисплей ва юқори аниқликдаги қўш 200 МП камералар қурилма нархига ва вазнига бевосита таъсир қилишини қайд этмоқда. Халқаро бозорда премиум нарх сегментида истеъмолчиларнинг танловига фақат техник параметрлар эмас, балки дастурий таъминот ва экотизим қулайлиги ҳам таъсир қилади.

НЕГА БУ МУҲИМ?

Ўзбекистон ва минтақа бозори учун таъсири

Хитой брендлари Ўзбекистон смартфон бозорида салмоқли улушга эга. Янги флагманларнинг расмий ёки параллел импорт орқали кириб келиши премиум сегментдаги нархлар динамикасига таъсир кўрсатади.

Глобал рақобат ва иқтисодий омиллар

Xiaomi'нинг 900-1000 долларлик нарх диапазонига кириши премиум тоифадаги рақобатни кучайтиради. Моделларнинг глобал версиялари чиқарилиши халқаро савдо ҳажми ва бренднинг даромадлилигига бевосита таъсир қилади.

Технологик тенденциялар

Аппарат даражасидаги махфийлик функциялари ва катта ҳажмли аккумуляторларнинг оммалашиши келгусида бошқа ишлаб чиқарувчиларнинг маҳсулот стандартларига ҳам таъсир кўрсатиши кутилмоқда.

ЯКУН

Ҳозирда Xiaomi 18 Pro ва 18 Pro Max моделларининг Хитой бозоридаги сотувлари бошланиш арафасида. Компания сериянинг стандарт Xiaomi 18 модели ва халқаро бозорларга чиқарилиш саналари бўйича қўшимча маълумотларни кейинги тақдимотларда очиқлашини маълум қилган.

Ўзбекистонлик молиячи ва Anorbank акциядори Қаҳрамонжон Олимов Интерпол томонидан халқаро қидирувга берилди. Маълумот ташкилотнинг

Интерпол сайтидаги "қизил билдиришнома"га (Red Notice) кўра, 1977 йилда Андижонда туғилган Ўзбекистон фуқароси Олимовга нисбатан халқаро қидирув ва вақтинча ушлаб туриш бўйича сўров юборилган. Билдиришномада айблов моддаси ва қайси давлат сўровига кўра қидирув эълон қилингани очиқланмаган.

ТЕРГОВ ВА РАСМИЙ МУНОСАБАТЛАР

18 сентябрь куни The Insider нашри ўз манбаларига таяниб, Олимов Ўзбекистонда одам ўғирлаш бўйича қўзғатилган жиноят иши доирасида сиртдан ҳибсга олингани ва қидирувга берилганини хабар қилди. Нашр манбасига кўра, иш Олимов ва унинг собиқ иш берувчиси, "Капиталбанк" асосчиси Ботир Раҳимов ўртасидаги молиявий низога бориб тақалади.

The Insider хабарида Олимов Раҳимовни молиявий даъволардан воз кечишга мажбурлаш мақсадида унинг ўғирлаб кетилишини ташкил этганликда гумонланаётгани айтилади. Ушбу тафсилотлар бўйича Ўзбекистон ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлари томонидан расмий баёнот берилганича йўқ.

Воқеалар фонида Anorbank тарқатилган маълумотлар акциядорлардан бирининг шахсий ишига тегишли эканини билдирди. Банк баёнотида бу ҳолат молия муассасасининг капитали, бошқаруви ва оператив фаолиятига таъсир қилмаслиги таъкидланди.

Ўзбекистон Марказий банки Anorbank одатий режимда ишлашда давом этаётганини маълум қилди. Назорат органининг хабарида омонатлар, кредитлар ва тўлов операциялари узилишларсиз амалга оширилаётгани, алоҳида акциядор билан боғлиқ вазият банкнинг кундалик фаолияти ва молиявий барқарорлигини белгиламаслиги қайд этилган.

КОНТЕКСТ: ОЛИМОВНИНГ БАНК СЕКТОРИДАГИ ФАОЛИЯТИ

Қаҳрамонжон Олимов 1999 йилда Андижон муҳандислик-иқтисодиёт институтини "Молия ва кредит" мутахассислиги бўйича тамомлаган. У Давлат бошқаруви академияси ҳузуридаги Олий бизнес мактабида MBA даражасини олган.

Олимов илгари "Капиталбанк" тизимида фаолият юритган ва ушбу банкда 36 фоиздан ортиқ улушга эга бўлган. Манбаларга кўра, кейинчалик у ва банк асосчилари ўртасида молиявий келишмовчиликлар юзага келган.

Корхона ва ташкилотларнинг ягона давлат регистри (КТЯДР) маълумотларига кўра, Олимов ҳозирда Anorbank Кузатув кенгаши аъзоси ҳисобланади. У банк акцияларининг 49,4 фоизига эгалик қилади. Қолган улушлар Нидерландиянинг "Bekamin B.V." компанияси (50 фоиз) ва "Kapital Sug'urta" суғурта компаниясига (0,6 фоиз) тегишли.

ЭКСПЕРТЛАР НИМА ДЕЙДИ?

Мустақил молиявий кузатувчилар ва банк сектори таҳлилчилари ушбу вазиятни икки хил ракурсда баҳоламоқда.

Бизнес-таҳлилчилар таъкидлашича, йирик акциядорнинг жиноий жавобгарликка тортилиши банкнинг оператив ишига бевосита таъсир қилмаслиги мумкин, чунки ликвидлик ва кундалик операциялар Марказий банк томонидан тартибга солинади. Бу таҳлил регуляторнинг Anorbank барқарорлиги ҳақидаги хабарини қувватлайди.

Бошқа томондан, корпоратив бошқарув бўйича мутахассисларнинг қайд этишича, банкнинг асосий эгаларидан бири атрофидаги суриштирувлар репутация хавфларини келтириб чиқариши мумкин. Бундай хавфлар, айниқса, халқаро ҳамкорлар ва инвесторлар билан муносабатларда муҳим аҳамиятга эга.

НЕГА БУ МУҲИМ?

Банк тизими ва иқтисодий омиллар

Anorbank Ўзбекистондаги йирик рақамли банклардан бири бўлиб, 49,4 фоиз улушга эга акциядорнинг қидирувга берилиши банк активлари назорати бўйича ҳуқуқий саволларни келтириб чиқаради.

Ҳуқуқий ва регулятор таъсири

Марказий банкнинг аралашуви ва баёноти молиявий тизимда паниканинг олдини олишга қаратилган. Билинишича, регулятор алоҳида шахслар ва банк тузилмаси ўртасидаги чегарани сақлашга урғу бермоқда.

Инвестиция муҳити ва репутация

Халқаро қидирув ва Нидерландия юрисдикциясидаги юридик шахс ("Bekamin B.V.") улушининг мавжудлиги мазкур ишни халқаро ҳуқуқий майдонда кўриб чиқишни талаб этади.

ЯКУН

Ҳозирда Ўзбекистон ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлари The Insider эълон қилган жиноят иши тафсилотлари ва одам ўғирлаш бўйича айбловларга расмий изоҳ берганича йўқ. Вазиятнинг ривожланиши Интерпол орқали юборилган сўровнинг ижроси ва расмий идораларнинг навбатдаги баёнотларига боғлиқ бўлиб қолмоқда.

Жиззах вилоятининг Зафаробод туманида 2026–2027 йиллар кузги-қишки мавсумига тайёргарлик доирасида суғориш тармоқларини таъмирлаш ва тозалаш ишлари олиб борилмоқда. Лойиҳалар доирасида YUR-24 хўжаликлараро канали ва 30-U-24 суғориш тармоғида ишлар бажарилмоқда.

Маҳаллий мутасаддилар маълумотига кўра, амалга оширилаётган ишлар натижасида Зафаробод ва Собир Раҳимов хўжаликлари ҳудудларидаги қарийб 5 минг гектар ер майдонининг сув таъминотини яхшилаш кўзда тутилган. Шунингдек, юзлаб фермер ва деҳқон хўжаликлари ҳамда аҳоли томорқаларига сув етказиб бериш самарадорлигини ошириш режалаштирилган.

Қандай ишлар амалга оширилмоқда?

Маълум қилинишича, ишлар Президентнинг 2025 йил 8 октябрда қабул қилинган «Алоҳида туман (шаҳар) ва маҳаллаларни аҳолининг яшаши ва тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиши учун намунавий ҳудудга айлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ижроси доирасида амалга оширилмоқда.

Лойиҳа доирасида YUR-24 хўжаликлараро каналининг 2 минг 130 метр қисми капитал таъмирланмоқда. Ҳозирда «Ғаллаорол хусусий қурилиш-таъмирлаш» хусусий корхонаси томонидан каналнинг белгиланган участкалари бетонланмоқда.

Канал Зафаробод ва Собир Раҳимов хўжаликлари ҳудудларида жойлашган 121 та фермер ва деҳқон хўжалиги ҳамда 230 дан ортиқ аҳоли томорқасини сув билан таъминлайди. Канал хизмат кўрсатадиган умумий майдон 4 минг 959 гектарни ташкил этади.

Мутасаддиларнинг билдиришича, бетонлаш ишлари сувнинг тупроққа сингиб кетиши билан боғлиқ йўқотишларни камайтиришга хизмат қилиши кутилмоқда. Бу эса сувни истеъмолчиларга барқарор ва ўз вақтида етказиб бериш имкониятларини кенгайтириши мумкин.

Бошқа тармоқларда ҳам ишлар давом этмоқда

Тумандаги 30-U-24 суғориш тармоғида ҳам мавсумий тозалаш ишлари олиб борилмоқда. Ушбу тармоқ С. Синдаров МФЙ ҳудудидаги 3 та деҳқон хўжалигининг 62,75 гектар ер майдони ҳамда Бўстон ва Самарқанд маҳаллаларидаги 348 та хонадон томорқасини сув билан таъминлайди.

Ҳозирда тармоқнинг 1 километрдан ортиқ қисмидаги лотоклар лойқа ва чиқиндилардан тозаланмоқда. Лойиҳа ҳужжатларига кўра, бу ишлар сув оқимининг эркин ҳаракатланишини таъминлаш ва аҳоли томорқаларига сув етиб боришини яхшилашга қаратилган.

Контекст

Ўзбекистонда кейинги йилларда суғориш инфратузилмасини модернизация қилиш, сув йўқотишларини камайтириш ва мавжуд сув ресурсларидан самарали фойдаланиш давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бири сифатида кўрсатиб келинмоқда.

Расмий маълумотларга кўра, республикадаги суғориш тармоқларининг бир қисми ўтган асрда қурилган бўлиб, уларнинг айрим участкаларида сувнинг фильтрация орқали йўқолиши кузатилади. Шу сабабли кейинги йилларда каналларни бетонлаш ва реконструкция қилиш лойиҳалари амалга оширилмоқда.

Жиззах вилояти, жумладан Зафаробод тумани қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириладиган ҳудудлардан бири ҳисобланади. Бу ерда сув таъминотининг барқарорлиги фермер хўжаликлари фаолияти ва аҳоли томорқалари ҳосилдорлигига таъсир кўрсатувчи омиллардан бири саналади.

Экспертлар нима дейди?

Сув хўжалиги соҳаси мутахассислари фикрича, очиқ каналларни бетонлаш сув йўқотишларини камайтиришнинг кенг қўлланиладиган усулларидан бири ҳисобланади. Уларга кўра, канал туби ва ён қисмларининг мустаҳкамланиши сувнинг ерга сингиб кетишини қисқартириш имконини беради.

Мутахассислар шунингдек, фақат инфратузилмани таъмирлаш эмас, балки сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, ҳисоб-китоб тизимларини такомиллаштириш ва тежамкор технологияларни жорий этиш ҳам муҳимлигини таъкидлайди.

Бу қарашлар суғориш тизимларини янгилаш ишлари инфратузилмавий вазифалар билан чекланмасдан, сув ресурсларини бошқаришнинг кенгроқ масалалари билан ҳам боғлиқ эканини кўрсатади.

Нега бу муҳим?

Зафаробод туманида амалга оширилаётган ишлар қарийб 5 минг гектар майдоннинг сув таъминотига таъсир кўрсатиши мумкин. Бу эса қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчилари учун муҳим аҳамият касб этади.

Минтақа даражасида бундай лойиҳалар сув тақчиллиги хавфларини камайтириш ва мавжуд сув ресурсларидан самаралироқ фойдаланиш мақсадлари билан боғланади.

Иқтисодий нуқтаи назардан, сув йўқотишларининг қисқариши суғориш тизимлари самарадорлигини ошириши ва фермер хўжаликларининг ишлаб чиқариш жараёнларига таъсир қилиши мумкин.

Марказий Осиёда сув ресурсларидан фойдаланиш масаласи минтақавий кун тартибида муҳим ўрин тутади. Шу боис маҳаллий даражада амалга оширилаётган модернизация ишлари умумий сув бошқаруви сиёсати доирасида ҳам кузатилмоқда.

Кейинги босқич

Расмий маълумотларга кўра, YUR-24 каналидаги капитал таъмирлаш ва 30-U-24 тармоғидаги тозалаш ишлари давом этмоқда. Лойиҳалар якунлангач, келгуси суғориш мавсумида фермер ва деҳқон хўжаликлари ҳамда аҳоли томорқаларини сув билан таъминлаш даражаси бўйича натижалар маълум бўлиши кутилмоқда.

Ўзбекистон Президенти Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева Google компанияси вице-президенти Каран Бхатия билан учрашди. Учрашувда Ўзбекистон ва Google ўртасидаги технологик ҳамкорликни кенгайтириш, YouTube монетизациясини ишга тушириш, рақамли хизматлар, сунъий интеллект ва кадрлар тайёрлаш масалалари

Томонлар Google Pay хизматини Ўзбекистонда жорий этиш, ўзбек тилини Google Gemini платформасига интеграция қилиш, киберхавфсизлик соҳасида ҳамкорликни кучайтириш ва маҳаллий мутахассисларни халқаро дастурларга жалб этиш бўйича режаларни кўриб чиққан.

Учрашувда нималар муҳокама қилинди?

Саида Мирзиёевага кўра, Ўзбекистон сўнгги йилларда шахсга доир маълумотларни қайта ишлаш ва рақамли тўловлар соҳасидаги қонунчиликни такомиллаштирган.

Унинг таъкидлашича, мазкур ўзгаришлар халқаро тўлов тизимларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирмоқда.

Учрашувда Google Pay хизматини Visa ва Mastercard карталари учун ишга тушириш режаси ҳам муҳокама қилинди. Расмий маълумотларда хизматнинг қачон фаолият бошлаши ҳақида аниқ сана келтирилмаган.

Шунингдек, Google Cloud Gemini платформасида ўзбек тилини қўллаб-қувватлаш имкониятини йўлга қўйиш масаласи ҳам кўриб чиқилган. Томонлар BigQuery ва Dataplex технологияларини иқтисодиётнинг турли тармоқларида катта ҳажмдаги маълумотларни таҳлил қилиш бўйича пилот лойиҳаларда қўллаш имкониятларини муҳокама қилган.

Киберхавфсизлик ва кадрлар тайёрлаш

Учрашув кун тартибидан киберхавфсизлик масалалари ҳам ўрин олган.

Маълум қилинишича, Google технологиялари асосида миллий киберхавфсизлик соҳасида мутахассислар малакасини ошириш, янги ўқув дастурларини ишлаб чиқиш ва халқаро сертификатлаш имкониятларини кенгайтириш режалаштирилмоқда.

Кадрлар тайёрлаш йўналишида Coursera платформасидаги Google курслари алоҳида қайд этилган. Расмий маълумотларга кўра, «Инсон + AI» дастурларида 737 мингдан ортиқ фойдаланувчи таълим олган ва сертификатга эга бўлган.

Шу билан бирга, ҳар йили 25 нафар талабани Google офисларида стажировкага юбориш режалаштирилган.

Контекст: Google ва Ўзбекистон ҳамкорлиги қайси босқичда?

Google маҳсулотлари Ўзбекистонда кенг қўлланилади. Мамлакатда Android операцион тизими, Google Search, YouTube, Google Maps ва Google Workspace хизматларидан миллионлаб фойдаланувчилар фойдаланади.

Сўнгги йилларда Ўзбекистон ҳукумати рақамли иқтисодиётни ривожлантириш, давлат хизматларини рақамлаштириш ва IT экспортини оширишни устувор вазифалардан бири сифатида белгилаб келмоқда. Бу жараёнда халқаро технологик компаниялар билан ҳамкорлик муҳим ўрин тутмоқда.

YouTube монетизацияси масаласи ҳам бир неча йилдан бери муҳокама қилинаётган мавзулардан бири ҳисобланади. Ўзбекистонлик контент яратувчилари YouTube’дан тўлиқ даромад олиш имкониятини кенгайтиришни узоқ вақтдан бери кутиб келмоқда.

Сунъий интеллект соҳасида эса кўплаб давлатлар маҳаллий тилларни йирик тил моделлари ва AI платформаларига интеграция қилишга ҳаракат қилмоқда. Ўзбек тилининг Gemini экотизимига қўшилиши ҳақидаги режалар шу тенденциянинг бир қисми сифатида кўрилмоқда.

Экспертлар нима дейди?

Технология соҳаси кузатувчилари халқаро платформалар билан ҳамкорлик маҳаллий рақамли бозор учун янги имкониятлар яратиши мумкинлигини таъкидлайди.

Уларнинг фикрича, Google Pay хизмати ишга туширилса, халқаро электрон тўловлар инфратузилмаси кенгайиши мумкин. Бу, айниқса, электрон тижорат ва рақамли хизматлар бозори учун аҳамиятли омил сифатида баҳоланмоқда.

AI соҳасидаги мутахассислар эса ўзбек тилининг Gemini платформасида қўллаб-қувватланиши маҳаллий тилдаги рақамли маҳсулотлар, чатботлар ва таҳлилий ечимларни ишлаб чиқиш имкониятларини оширишини айтмоқда.

Бошқа томондан, айрим таҳлилчилар технологияларни жорий этишнинг ўзи етарли эмаслигини таъкидлайди. Уларнинг фикрича, маҳаллий стартаплар, тадқиқот марказлари ва университетлар иштирокисиз рақамли трансформациядан кутилган натижаларга эришиш қийин бўлиши мумкин.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун мазкур ҳамкорлик рақамли иқтисодиёт, электрон тўловлар ва сунъий интеллект соҳасидаги имкониятларни кенгайтириши мумкин.

Минтақа нуқтаи назаридан қаралганда, Марказий Осиё давлатлари халқаро технологик инвестициялар ва юқори малакали кадрлар учун рақобатни кучайтирмоқда. Google каби компаниялар билан ҳамкорлик ушбу жараённинг бир қисми ҳисобланади.

Халқаро муносабатлар нуқтаи назаридан эса бу ҳамкорлик глобал технология компаниялари ва миллий рақамли сиёсат ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлашга қаратилган ташаббус сифатида кўрилмоқда.

Иқтисодий жиҳатдан Google Pay, AI технологиялари ва рақамли кўникмаларни ривожлантириш дастурлари электрон тижорат, IT хизматлари экспорти ва стартаплар фаолиятига таъсир кўрсатиши мумкин.

Геосиёсий нуқтаи назардан рақамли инфратузилма ва сунъий интеллект технологиялари бугунги кунда давлатларнинг рақобатбардошлигига таъсир қилувчи омиллардан бири сифатида баҳоланмоқда.

Кейинги босқич

Учрашув якунида томонлар ҳамкорликнинг бир қатор йўналишларини давом эттиришга келишиб олган.

Яқин ойларда Google Pay хизмати, YouTube монетизацияси, Gemini платформасида ўзбек тилини қўллаб-қувватлаш ва таълим дастурлари бўйича аниқ қадамлар эълон қилиниши мумкин.

2026 йил бошидан буён Ўзбекистондаги IT Park резидентлари реестридан 943 та компания чиқарилди. Бу ҳақда технопарк матбуот хизмати

Сентябрь ойининг дастлабки ярмидаёқ 105 та компания резидентлик мақомидан маҳрум қилинган. IT Park маълумотларига кўра, бунга асосан компанияларнинг ўз зиммасидаги мажбуриятларни бажармагани ва ҳисоботларни ўз вақтида тақдим этмагани сабаб бўлган.

Қайси ҳудудларда компаниялар кўпроқ чиқарилган?

IT Park маълумотларига кўра, реестрдан чиқарилган компанияларнинг энг катта қисми Тошкент шаҳри ҳисобига тўғри келади. Пойтахтда 433 та компания резидентлик мақомини йўқотган.

Ҳудудлар кесимида Тошкент вилоятида 77 та, Самарқанд вилоятида 68 та, Қорақалпоғистонда 60 та, Фарғона вилоятида 56 та ва Хоразм вилоятида 38 та компания реестрдан чиқарилган.

Энг паст кўрсаткич Андижон ва Бухоро вилоятларида қайд этилган бўлиб, ҳар икки ҳудудда 21 тадан компания резидентлик мақомидан маҳрум бўлган.

Резидентликдан чиқаришга нима сабаб бўлди?

IT Park матбуот хизматига кўра, чиқаришнинг асосий сабаблари компаниялар томонидан белгиланган мажбуриятларни бажармаслик билан боғлиқ.

Жумладан, чораклик ҳисоботлар ва аудиторлик хулосаларини белгиланган муддатларда тақдим этмаслик энг кўп учраган ҳолатлардан бири сифатида қайд этилган.

Мавжуд тартибга кўра, резидент мақомини сақлаб қолиш учун компаниялар тасдиқланган фаолият йўналишлари ва бизнес-режа доирасида ишлаши, ўз фаолияти натижалари ҳақида ўз вақтида маълумот бериши, ҳар йили аудитдан ўтиши ҳамда IT Park билан тузилган шартнома шартларига амал қилиши лозим.

Бу талаблар Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 15 июлда қабул қилинган қарорида белгиланган.

Контекст: IT Park қандай тизим асосида ишлайди?

IT Park Ўзбекистонда ахборот технологиялари соҳасини ривожлантириш учун ташкил этилган махсус экотизим ҳисобланади. Резидент мақомини олган компаниялар бир қатор солиқ ва маъмурий имтиёзлардан фойдаланиш имконига эга.

Сўнгги йилларда технопарк маҳаллий стартаплар, экспортёр компаниялар ва халқаро IT бизнеслар учун асосий платформалардан бирига айланди. Хусусан, хорижий компанияларни жалб қилиш давлатнинг рақамли иқтисодиётни кенгайтириш стратегиясида муҳим йўналиш сифатида кўрилмоқда.

IT Park маълумотларига кўра, ҳозир реестрда 4060 та резидент компания мавжуд. Уларнинг 1100 тадан ортиғини халқаро компаниялар ташкил этади. Резидентлар сони янги аризалар ва мақоми бекор қилинаётган иштирокчилар ҳисобидан доимий ўзгариб туради.

Резидентлар реестрини мунтазам янгилаб бориш амалиёти аввал ҳам қўлланган. Бунда асосий мақсад имтиёзлардан фойдаланаётган компанияларнинг белгиланган талабларга риоя қилаётганини назорат қилиш ҳисобланади.

Экспертлар нима дейди?

IT соҳасидаги кузатувчилар фикрича, резидентлар сонининг қисқариши ҳар доим ҳам секторнинг заифлашганини англатмайди.

Уларнинг таъкидлашича, бундай жараёнлар технопаркда фақат фаол ва ҳисобдор компанияларни сақлаб қолишга хизмат қилиши мумкин. Шу билан бирга, ҳисобот топшириш ва аудит талабларининг бажарилиши давлат томонидан берилган имтиёзлардан мақсадли фойдаланилишини назорат қилиш воситаси сифатида кўрилади.

Бошқа нуқтаи назарга кўра, қарийб 1000 та компаниянинг қисқа муддат ичида реестрдан чиқарилиши айрим кичик бизнеслар учун маъмурий талабларни бажаришда қийинчиликлар мавжудлигини ҳам кўрсатиши мумкин. Бу эса келгусида резидентлар учун ҳисобот тизимларини соддалаштириш ёки рақамлаштириш масалаларини кун тартибига олиб чиқиши эҳтимолдан холи эмас.

Нега бу муҳим?

IT Park резидентлари мамлакат IT хизматлари экспорти, аутсорсинг бозори ва рақамли иқтисодиётнинг муҳим иштирокчилари ҳисобланади.

Ўзбекистон учун бу жараён давлат томонидан тақдим этилаётган имтиёзларнинг қандай назорат қилинаётганини кўрсатади. Резидент мақоми компанияларга муайян афзалликлар бергани учун уларнинг белгиланган талабларга мувофиқ ишлаши муҳим ҳисобланади.

Минтақа нуқтаи назаридан қаралганда, Марказий Осиё давлатлари ўртасида IT инвестициялар ва халқаро компанияларни жалб қилиш бўйича рақобат кучаймоқда. Шу сабабли резидентлар тизимининг самарадорлиги хорижий инвесторлар учун ҳам аҳамиятли омил саналади.

Халқаро компаниялар сонининг 1100 тадан ошгани IT Park халқаро бозор иштирокчилари учун ҳам қизиқиш уйғотаётганини кўрсатади. Шу билан бирга, резидентлик талабларининг қатъий назорат қилиниши мазкур экотизимнинг шаффофлиги ва бошқарув сифатини баҳолашда муҳим мезонлардан бири бўлиб қолмоқда.

Кейинги босқич

IT Park реестридаги ўзгаришлар давом этмоқда. Технопарк маълумотларига кўра, резидентлар сони ҳар куни ўзгариб туради.

Келгуси ойларда янги компанияларнинг резидент сифатида қўшилиши ва мавжуд иштирокчиларнинг талабларга мувофиқлиги бўйича текширувлар давом этиши кутилмоқда.

АҚШнинг CNN, MS NOW ва Politico нашрлари Президент Дональд Трамп маъмурияти устидан судга

Даъво 21 сентябрь куни Вашингтондаги Колумбия округи федерал судига топширилди. Иш Трамп томонидан тайинланган судья Тимоти Ж. Келли кўриб чиқадиган суд жараёнига бириктирилган. ОАВ вакиллари суддан фавқулодда тартибда қарор чиқаришни талаб қилмоқда.

CNN, MS NOW ва Politico қўшма баёнотида Оқ уй уларнинг журналистлари аккредитациясини «олдиндан огоҳлантириш ва ҳуқуқий жараёнларсиз» бекор қилганини билдирган.

«Ҳукумат матбуот нималарни ёритиши ёки чоп этишини белгиламаслиги керак бўлган тамойилни ҳимоя қилиш учун судга мурожаат қиляпмиз», — дейилади уч ташкилотнинг қўшма баёнотида.

Даъвогарларга кўра, тақиқ АҚШ Конституциясининг Биринчи тузатмасида кафолатланган сўз ва матбуот эркинлиги ҳамда тегишли ҳуқуқий жараён тамойилларини бузади.

Нима содир бўлди?

Дональд Трамп 18 сентябрь куни CNN, MS NOW ва Politico’ни Оқ уйга киритмасликка қарор қилганини эълон қилган эди. Президент бу қарорини мазкур нашрларнинг фаолиятини «салбий ёритиши» билан изоҳлаган.

Трамп 21 сентябрь куни ижтимоий тармоқдаги саҳифасида Оқ уй «эркин матбуотга эмас, балки ёлғон хабарларга қарши курашаётганини» ёзди. У айрим ОАВларни «миллий хавфсизликка таҳдид» деб атаган.

Тақиқ эълон қилинганидан сўнг уч нашр журналистларининг Оқ уй ҳудудига кириш имконини берувчи пресс-карталари ўчириб қўйилган. 20 сентябрь куни CNN мухбири Betsy Klein, MS NOW мухбири Akayla Gardner ва Politico мухбири Cheyenne Haslett Оқ уйга киришга уринган, бироқ Махфий хизмат ходимлари уларни ҳудудга киритмаган ва аккредитацияларини олиб қўйган.

CNN журналистлари Оқ уй ичидаги иш жойларидан фойдалана олмаяпти. CNN ва MS NOW телеускуналарини жойлаштириш ҳамда тасвирга олиш нуқталаридан фойдаланиш ҳуқуқидан ҳам маҳрум қилинган.

Шунингдек, CNN 21 сентябрь куни президентнинг Нью-Йоркка сафари давомида «pool coverage» деб аталувчи умумий журналистик кузатув гуруҳидаги навбатчилик вазифасидан ҳам четлатилган.

Суд даъвосида нималар айтилмоқда?

Даъвода тақиқ нафақат уч медиа ташкилотига, балки бошқа ОАВларга ҳам таъсир қилиши мумкинлиги таъкидланган.

Судга тақдим этилган ҳужжатда:

«Агар бу қарор ўз кучида қолса, президентга ёқмайдиган мустақил ва фактларга асосланган материаллар тайёрлайдиган бошқа ОАВлар ҳам шундай оқибатларга дуч келиши мумкин», — дейилади.

Даъвогарлар суддан вақтинчалик тақиқ чораси қўллашни ва журналистларнинг Оқ уйга кириш ҳуқуқини тиклашни сўрамоқда.

Оқ уй даъво юзасидан расмий изоҳ бермаган.

Можаро матбуот эркинлиги атрофидаги баҳсларни кучайтирди

АҚШдаги бир қатор конституциявий ҳуқуқ ва матбуот эркинлиги бўйича мутахассислар Трамп қарорини танқид қилган. Уларнинг фикрича, журналистларни ёритаётган материаллари мазмуни сабаб жазолаш Биринчи тузатмага зид бўлиши мумкин.

Баҳс марказида АҚШ ҳуқуқ тизимидаги «viewpoint discrimination» — яъни маълум қараш ёки нуқтаи назар асосида камситиш тушунчаси турибди. АҚШ судлари аввалги қарорларида ҳукумат органлари журналистларни уларнинг материаллари мазмуни туфайли чекламаслиги кераклигини бир неча бор таъкидлаган.

Бироқ Трамп маъмурияти тарафдорлари президент Оқ уйга кириш қоидаларини белгилаш ваколатига эга эканини айтмоқда. Маъмуриятдаги камида бир амалдор якшанба кунги телесуҳбатда 1965 йилдаги Олий суд қарори президент позициясини қўллаб-қувватлаши мумкинлигини билдирган.

Контекст: Оқ уй ва журналистлар ўртасидаги аввалги суд ишлари

АҚШда Оқ уй аккредитацияси бўйича энг муҳим ҳуқуқий прецедентлардан бири 1977 йилда шаклланган. Ўша пайтда The Nation нашри мухбири Роберт Шерриллнинг пресс-картаси бекор қилинган эди.

Федерал апелляция суди журналист фойдасига қарор чиқарган ва Оқ уй матбуот аккредитацияси журналистнинг фикрлари ёки материаллари мазмуни сабаб бекор қилинмаслиги кераклигини қайд этган.

Суд қарорида:

«Оқ уй матбуот аккредитациясини рад этиш Биринчи тузатмани фақат журналист нутқининг мазмунига асосланган ёки ҳимояланган нутқ турига нисбатан камситиш мавжуд бўлганда бузади», — дейилган.

Дональд Трампнинг биринчи президентлик даврида ҳам CNN мухбири Жим Акоста ва журналист Брайан Каремнинг аккредитациялари вақтинча тўхтатилган эди. Ҳар икки ҳолатда судлар журналистлар фойдасига қарор чиқарган.

Иккинчи президентлик муддатида эса Associated Press агентлигининг Oval Office ва Air Force One самолётига кириши чеклангани юзасидан ҳам судлашувлар бошланган.

Амалдаги даъво айнан шу прецедентларга таянмоқда.

Экспертлар нима дейди?

CNN, MS NOW ва Politico манфаатларини ҳимоя қилаётган адвокат Тед Бутрус бу қарорни конституциявий ҳуқуқларга зид деб ҳисоблайди.

«Президентнинг CNN, MS NOW ва Politico’ни Оқ уйдан четлатиши Биринчи тузатмага тўғридан-тўғри зарба ва тегишли ҳуқуқий жараён тамойилларининг бузилишидир», — деди у.

Бутруснинг фикрича, президент қарори ўзига ёқмаган материаллар учун журналистларни жазолаш ва бошқа ОАВларни огоҳлантириш мақсадига хизмат қилмоқда.

Ҳуқуқшуносларнинг қайд этишича, суднинг асосий эътибори тақиқнинг сабабларига ва аккредитация бекор қилинишида ҳуқуқий тартиб-қоидалар бажарилган-бажарилмаганига қаратилиши мумкин.

Бошқа томондан, Трамп маъмурияти президентнинг Оқ уйга кириш қоидаларини белгилаш ваколати мавжудлигини илгари суриши кутилмоқда.

Нега бу муҳим?

Мазкур суд иши АҚШдаги матбуот эркинлиги ва ҳукумат билан ОАВ ўртасидаги муносабатлар учун синов сифатида кўрилмоқда.

АҚШ оммавий ахборот воситалари кўпинча бошқа давлатлардаги матбуот эркинлиги масалаларини ҳам ёритади. Шу сабабли Вашингтондаги бундай баҳслар халқаро миқёсда ҳам кузатилмоқда.

Агар суд даъвогарлар фойдасига қарор чиқарса, бу Оқ уй аккредитациялари бўйича амалдаги прецедентларни яна бир бор мустаҳкамлаши мумкин. Аксинча қарор эса ижро ҳокимиятининг ОАВга кириш масаласидаги ваколатлари юзасидан янги ҳуқуқий мунозараларни келтириб чиқариши мумкин.

Масала фақат уч нашр тақдири билан чекланмаяпти. Суд ҳужжатларида қайд этилишича, иш натижаси келажакда бошқа медиа ташкилотларининг ҳукумат фаолиятини ёритиш имкониятларига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.

Кейинги босқич

Федерал суд яқин кунларда фавқулодда илтимоснома юзасидан дастлабки эшитувларни ўтказиши мумкин. Суднинг вақтинчалик қарори журналистларнинг Оқ уйга қайта кириш-кирмаслигини белгилаб беради.

CNN, MS NOW ва Politico эса суд жараёнидан қатъи назар, Трамп маъмурияти фаолиятини ёритишда давом этишини маълум қилган.

Ўзбекистон 2026–2030 йилларда шаҳар атрофи темир йўл қатновларини янгилаш доирасида Чехиянинг Škoda Transportation компаниясидан 10 та электропоезд харид қилишни режалаштирмоқда. Лойиҳанинг умумий қиймати 157,1 млн еврони ташкил этади.

17 сентябрь куни Тошкент шаҳри халқ депутатлари Кенгаши «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ томонидан амалга оширилиши режалаштирилган лойиҳа концепциясини маъқуллади. Ҳужжатга кўра, харид Европа инвестиция банкининг 123,5 млн евро кредити ҳамда миллий молиялаштириш манбалари ҳисобига амалга оширилади.

Қайси йўналишларда янги поездлар ҳаракатланади?

Лойиҳа доирасида ҳар бири тўрт вагондан иборат бўлган 10 та Škoda 25Ev электропоезди сотиб олинади.

Концепцияга кўра, поездлар Тошкент агломерацияси, Фарғона водийси ва Самарқанд минтақа йўналишларида жами 7 та маршрут бўйича ҳаракатланиши мумкин.

Тақсимот режасига мувофиқ:

• Тошкент — Чирчиқ — Хўжакент — Чиноркент: 1 та поезд;
• Тошкент — Янгийўл — Чиноз — Сирдарё — Гулистон — Янгийер — Ховос — Бекобод: 1 та;
• Тошкент — Нурафшон — Оҳангарон — Ангрен: 2 та;
• Тошкент — Келес: 1 та;
• Қўқон — Поп — Наманган — Андижон — Марғилон — Қўқон: 3 та;
• Самарқанд — Бухоро: 1 та;
• Самарқанд — Қарши — Шаҳрисабз: 1 та.

Ҳужжатда айрим маршрутлар аллақачон мавжуд экани, Самарқанд–Бухоро ҳамда Самарқанд–Қарши–Шаҳрисабз йўналишларида эса мунтазам электропоезд қатновларини ташкил этиш режалаштирилаётгани қайд этилган.

Поездлар қандай имкониятларга эга бўлади?

Техник топшириққа кўра, ҳар бир поезд камида 432 та ўтириш ўрнига эга бўлади. Умумий сиғими эса 880 нафар йўловчидан кам бўлмаслиги белгиланган.

Поездларнинг максимал тезлиги соатига 160 километрни ташкил этади. Шунингдек, таркибларда:

• рекуператив тормозлаш тизими;
• кўп бирликли бошқарув тизими;
• USB қувватлаш нуқталари;
• LED ахборот дисплейлари;
• видеокузатув тизими;
• автоматик ёнғин сигнализацияси;
• ногиронлиги бўлган йўловчилар учун махсус жойлар ва пандуслар

ўрнатилиши кўзда тутилган.

Концепцияда поездлар ташқи ҳаво ҳарорати +50 даражага етган ҳолатда ҳам салон ҳароратини +32 даражадан оширмасликка мўлжалланган иқлим назорати тизими билан жиҳозланиши белгиланган.

Лойиҳа қандай молиялаштирилади?

Ҳужжатга кўра, лойиҳанинг умумий қиймати 157 млн 59 минг еврони ташкил этади.

Молиялаштириш манбалари қуйидагича тақсимланган:

• Европа инвестиция банки кредити — 123,5 млн евро;
• «Ўзбекистон темир йўллари»нинг ўз маблағлари — 14,2 млн евро;
• Ўзбекистон Республикаси ҳиссаси — 19,4 млн евро.

Шунингдек, ташиш харажатлари учун 5,6 млн евро, инвестиция давридаги молиявий харажатлар учун 3,9 млн евро ва кўзда тутилмаган харажатлар учун 6,5 млн евро ажратилиши режалаштирилган.

Импорт қилинадиган активлар бўйича ҳисобланган қўшилган қиймат солиғи 15,5 млн еврони ташкил этади. Концепцияда лойиҳани ҚҚС ва айрим божхона тўловларидан озод қилиш таклифи ҳам мавжуд.

Контекст: Нега парк янгиланмоқда?

Лойиҳа концепциясида қайд этилишича, 2026 йил ҳолатига кўра «Ўзбекистон темир йўллари» шаҳар атрофи электропоездлар парки 77 та вагондан иборат 10 та электропоездни ўз ичига олади.

Паркнинг катта қисми 1983–1987 йилларда ишлаб чиқарилган ER9E сериясидаги поездлардан ташкил топган. Ҳужжатда уларнинг хизмат муддати меъёрий чегарага яқинлашгани таъкидланган.

«Тошкент вагон қуриш ва таъмирлаш заводи»нинг дастлабки ҳисоб-китобларига кўра, мавжуд паркдаги 45 та вагонни капитал таъмирлаш ва модернизация қилиш учун қарийб 135 млрд сўм талаб этилади. Бунда модернизация қилинган таркибларнинг хизмат муддати тахминан яна тўрт йилга узайиши мумкин.

Шу сабабли концепция муаллифлари янги электропоездларни харид қилишни қисқа муддатли таъмирлаш ишларига муқобил бўлган узоқ муддатли вариант сифатида баҳолаган.

Экспертлар ва ҳисоб-китоблар нимани кўрсатмоқда?

Лойиҳада келтирилган «UTY-Injiniring» АЖ ҳисоб-китобларига кўра, рекуператив тормозлаш тизими электр энергияси сарфини 24–27 фоизгача қисқартириши мумкин.

Ҳужжатда поездларнинг тезланиш ва секинлашиш кўрсаткичлари юқорироқ бўлиши туфайли кўп бекатли йўналишларда сафар вақтини 10–15 фоизгача қисқартириш имконияти қайд этилган.

Бу ҳисоб-китоблар амалга ошса, мавжуд темир йўл инфратузилмасини кенгайтирмасдан туриб қатновлар частотасини ошириш имкони пайдо бўлиши мумкин.

Концепцияда, шунингдек, тиғиз вақтларда айрим йўналишларда кунлик қатновлар сонини 2–3 жуфтдан 4–5 жуфтгача ошириш имконияти кўрсатилган.

Йўл ҳақи қандай бўлиши мумкин?

Тарифлар бўйича якуний қарор қабул қилинмаган.

Бироқ концепцияда бир нечта ҳисоб-китоб сценарийлари келтирилган. Улар орасида:

• ижтимоий тариф сценарийси;
• базавий сценарий;
• юқори тариф сценарийси

таҳлил қилинган.

Базавий ҳисоб-китобларга кўра, Тошкент–Чирчиқ–Чиноркент йўналишида йўл ҳақи 30 минг сўм, Тошкент–Келес йўналишида 10 минг сўм, Самарқанд–Бухоро қатновида эса 25 минг сўм этиб кўрсатилган.

Ҳужжатда тарифларни белгилашда инфляция даражаси, аҳоли даромадлари, муқобил транспорт турлари нархи ва йўловчилар талаби ҳисобга олиниши таъкидланган.

Таҳлилларга кўра, ижтимоий тариф сценарийсида бюджет субсидиялари эҳтиёжи юқори бўлади, юқори тариф сценарийсида эса давлат харажатлари камайиши мумкин, аммо йўловчилар оқими пасайиши эҳтимоли сақланиб қолади.

Нега бу муҳим?

Президентнинг ПҚ-391-сон қарорида 2030 йилгача шаҳар атрофи темир йўл транспорти орқали ташиладиган йўловчилар сонини 10,5 миллиондан 23,5 миллион нафарга етказиш вазифаси белгиланган.

Шунингдек, электропоездлар ҳаракатланадиган йўналишлар сонини 40 тадан 53 тагача ошириш режалаштирилган.

Лойиҳа ушбу мақсадларга эришиш учун паркни янгилаш, қатновлар сонини кўпайтириш ва йўловчилар сиғимини оширишга қаратилган ташаббуслардан бири ҳисобланади.

Минтақавий нуқтаи назардан, янги поездлар Тошкент атрофи ҳудудлари, Фарғона водийси ва Самарқанд–Бухоро–Қарши йўналишларида транспорт алоқаларини кучайтиришга хизмат қилиши мумкин.

Халқаро даражада эса лойиҳа Европа инвестиция банки иштирокида амалга оширилаётган инфратузилма ташаббусларидан бири бўлиб, Ўзбекистон темир йўл соҳасидаги модернизация дастурларининг давоми сифатида кўрилмоқда.

Лойиҳа доирасида мамлакатда техник хизмат кўрсатиш инфратузилмасини шакллантириш ва маҳаллийлаштириш дастурларини йўлга қўйиш ҳам режалаштирилган. Концепцияга кўра, янги поездлар билан боғлиқ хизмат кўрсатиш ишлари учун тахминан 156 та иш ўрни яратилиши мумкин.

Лойиҳанинг кейинги босқичларида молиялаштириш жараёнлари, харид шартномалари ва поездларни етказиб бериш муддатлари бўйича қарорлар қабул қилиниши кутилмоқда.

19 сентябрь куни Нукус шаҳрида бўлиб ўтган йиғилишда Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев Қорақалпоғистонда 1000 та янги иш ўрнига эга олтин қазиб олиш ва қайта ишлаш кластерини ташкил этиш ҳамда геология-қидирув ишлари кўламини кенгайтириш режалаштирилаётганини маълум қилди.

Қораўзак туманидаги «Урусой» конида хитойлик инвестор томонидан 33 миллион доллар сармоя киритилиши ва янги технологиялар жалб этилиши натижасида 200 гектар майдонда 4 тонна олтин захираси аниқланди. Ушбу захира жорий бозор нархларида 563 миллион долларга баҳоланмоқда ва лойиҳа доирасида 320 та иш ўрни яратилган.

Давлат раҳбарининг таъкидлашича, ҳудуд бўйича геология-қидирув ишлари ҳозиргача майдоннинг 20 фоизида бажарилган, холос. Йирик хорижий сармоядорлар кириб келаётган бир пайтда ҳудуддаги хомашё захираларига оид маълумотлар етарли эмас.

Шу сабабли масъулларга инвесторлар томонидан кўтарилган масалаларни бир ой муддатда ҳал этиш, геология-қидирув бўйича комплекс дастур ишлаб чиқиб, конлар захирасини қайта баҳолаш топширилди.

Бундан ташқари, йиғилишда хомашёларни чуқур қайта ишлаш зарурлиги қайд этилди. Масалан, Қўнғирот туманидаги «Борсакелмас» конидан ҳар йили 1 миллион тонна техник туз қайта ишланмасдан сотилмоқда. Бўзатов туманидаги «Кусканатау» конида мирабилитни қайта ишлаш орқали йилига 45 минг тоннагача натрий сульфат, астраханитни қайта ишлаш ҳисобига эса магний сульфат олиш имконияти мавжудлиги кўрсатиб ўтилди.

Сармоявий лойиҳалар доирасида Германия компанияси Беруний туманидаги кварцит конига 30 миллион доллар инвестиция киритишни режалаштирмоқда. Ушбу лойиҳа кристалл кремний ишлаб чиқаришни йўлга қўйиб, йилига 25 миллион долларлик маҳсулот экспорт қилишни кўзда тутади. Жаҳон бозорида бир тонна кристалл кремнийнинг нархи тахминан 5500 долларни ташкил этади.

Кимё саноати мутасаддиларига илгари кўзда тутилган 400 миллион долларлик ташаббусларга қўшимча равишда яна 200 миллион долларлик лойиҳаларни тайёрлаш ва амалга ошириш вазифаси юклатилди. Бу орқали жами 5000 та янги иш ўрни яратилиши кутилмоқда.

Контекст

Ўзбекистонда тоғ-кон саноати ва қимматбаҳо металлар қазиб олиш мамлакат иқтисодиётининг асосий устунларидан бири саналади. Мамлакатда йилига қарийб 120 тонна олтин ишлаб чиқарилади ва бу кўрсаткичнинг асосий қисми — тахминан 100 тоннаси Навоий кон-металлургия комбинати (НКМК) ҳиссасига тўғри келади.

Охирги йилларда марказий ва анъанавий саноат ҳудудларидан ташқари, Қорақалпоғистон каби инфратузилмаси ривожланаётган минтақаларда ҳам табиий ресурсларни аниқлаш ва уларни саноат муомаласига киритиш сиёсати юритилмоқда. Қорақалпоғистон ҳудудининг атиги 20 фоизи геологик жиҳатдан ўрганилгани ушбу минтақанинг хомашё салоҳияти ҳали тўлиқ очилмаганини кўрсатади.

Шунингдек, хомашёни қайта ишланмаган ҳолда экспорт қилишдан тайёр ва юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар ишлаб чиқаришга ўтиш бўйича давлат дастурлари қабул қилинган. Техник туз, мирабилит ва кварцит каби фойдали қазилмаларни маҳаллий даражада қайта ишлаш бўйича илгари сурилаётган ташаббуслар ана шу саноат сиёсатининг давоми ҳисобланади.

Экспертлар нима дейди?

Соҳа кузатувчиларининг фикрича, геология-қидирув ишларига хорижий капитал ва замонавий технологияларни жалб этиш қидирув хатарларини камайтиришга хизмат қилади. 33 миллион доллар сармоя эвазига 563 миллион долларлик захира аниқлангани геология соҳасига киритилган инвестицияларнинг юқори рентабеллигини кўрсатади.

Мутахассислар кристалл кремний каби маҳсулотларни ишлаб чиқариш лойиҳалари глобал таъминот занжирида қайта тикланадиган энергия ва микроэлектроника соҳаларига талаб ортиб бораётган даврга тўғри келаётганини таъкидлайди. 1 тоннаси 5500 доллар бўлган кремний экспорти хомашё экспорт қилишга нисбатан юқорироқ даромад келтириши мумкин.

Айни пайтда, таҳлилчилар 1000 та ва 5000 та янги иш ўринларини яратиш режалари инвестиция лойиҳаларининг ўз вақтида ва тўлиқ қувватда ишга туширилишига бевосита боғлиқ эканини эслатади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон ва минтақа учун таъсири: Қорақалпоғистонда олтин қазиб олиш ва қайта ишлаш кластерининг ташкил этилиши ҳудуднинг саноат салоҳиятини оширади. Янги саноат қувватлари ва минглаб иш ўринларининг яратилиши маҳаллий аҳоли бандлигини таъминлаш ва ҳудудий бюджет даромадларини кенгайтиришга хизмат қилади.

Иқтисодий ва геосиёсий аҳамияти: Хитой ва Германия компанияларининг сармоялари жалб қилиниши мамлакатда хорижий инвестициялар жуғрофияси ва соҳавий диверсификациясини кенгайтиради. Кварцит ва табиий тузларни қайта ишлаш орқали экспорт ҳажмини ва ташқи савдо балансини яхшилаш имконияти пайдо бўлади.

Геология-қидирув ишларининг комплекс дастури асосида конлар захираси қайта баҳолангач, Қорақалпоғистонга навбатдаги хорижий сармояларни жалб қилиш бўйича янги босқич бошланиши кутилмоқда.

Ўзбекистонда пенсия таъминоти тизими жиддий ислоҳотлар вақтига келиб етди.

Мавзунинг айнан ҳозир муҳокамага чиқарилгани бежиз эмас. Демографик ўзгаришлар, аҳолининг умр кўриш давомийлиги ошиши ва пенсия тизимидаги дефицит давлат бюджетига тушаётган юкни енгиллаштиришни ва тизимни узоқ муддатли барқарорликка ўтказишни талаб қилмоқда. Ушбу материал ўқувчига келажакдаги пенсия кафолатлари ва шахсий молиявий режалаштириш бўйича тўғри қарор қабул қилишга ёрдам беради.

Манба: Ўзбекистон Республикаси Президентининг муҳокамага қўйилган фармони лойиҳаси (Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Пенсия жамғармаси маълумотлари) — moliya.uz.

Ўзбекистонда амалда бўлиб келган пенсия тизими асосан совет давридан қолган "солидар" (авлодлар ҳамжиҳатлиги) тамойилига таянади. Унга кўра, ишлаётган аҳоли тўлайдиган ижтимоий солиқ ҳисобидан амалдаги пенсионерлар таъминланади. Илгари пенсия тайинлашда охирги 10 йиллик меҳнат фаолиятининг исталган 5 йилидаги иш ҳақи асос қилиб олинар эди.

Бироқ, бу тизим бир қанча камчиликларни юзага келтирди: кўпчилик фуқаролар фақат пенсияга чиқиш олдидан юқори иш ҳақи кўрсатишга ҳаракат қилиши, норасмий бандликнинг юқорилиги ва жамғариб бориладиган пенсия тизимининг (Халқ банки) паст самарадорлиги тизимни мураккаблаштирди. Бугунги кунга келиб, демографик омиллар ва пенсионерлар сонининг ортиб бориши тизимни тубдан қайта кўриб чиқишни талаб этмоқда.

Муаммонинг илдизи бир нечта таркибий ва иқтисодий омилларга тақалади:

Иқтисодий ва демографик омил: Мамлакатда пенсионерлар сони йилдан-йилга ортиб бормоқда. Фақат давлат бюджети субсидияларига таяниб қолган солидар тизим узоқ муддатда инфляция ва харажатларни қоплай олмайди.

Институционал ва ҳуқуқий бўшлиқлар: Норасмий секторнинг катталиги ва ўзини ўзи банд қилганларнинг асосий қисми ижтимоий солиқ тўламаслиги Пенсия жамғармаси тушумларини чеклаб қўйган.

Бозор механизмининг етишмаслиги: Жамғариб бориладиган пенсия маблағлари Халқ банкида паст фоизларда ушлаб турилгани сабабли инфляцияга дош беролмади ва фуқароларда ихтиёрий жамғариш учун рағбат пайдо бўлмади.

Бу ислоҳотлар жамиятнинг барча қатламларига турлича таъсир кўрсатади:

Аҳоли (Ходимлар): Пенсия ҳисоблашда инобатга олинадиган иш ҳақи даври 5 йилдан босқичма-босқич 20 йилгача оширилади (энг паст даромадли 10% давр чиқариб ташланади). Бу фақат пенсия олдидан эмас, балки бутун фаолият давомида "оқ" маош олишни рағбатлантиради. Пенсия ёши 2028 йилдан ҳар йили 3 ойга оширилиб, 2039 йилда эркаклар учун 63, аёллар учун 58 ёшга етказилади. Энг кам иш стажи 2034 йилгача 15 йилга оширилади. Кекса ходимлар (55+ аёллар, 60+ эркаклар) учун ўртача иш ҳақи сақланган ҳолда қисқартирилган иш вақти жорий этилади.

Ўзини ўзи банд қилганлар: Ижтимоий солиқ тўлаш мажбурий бўлади. Тўланган солиқнинг 10 фоизи Давлат ижтимоий суғурта жамғармасига йўналтирилиб, эвазига ҳомиладорлик ва вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик нафақалари тўланиши йўлга қўйилади.

Бизнес ва тадбиркорлар: Ижтимоий солиқ бўйича мавжуд имтиёзлар 2030 йил 1 январдан бекор қилинади. Бу барча бизнес субъектлари учун тенг рақобат шароитини яратади.

Давлат ва Пенсия жамғармаси: Тизим Халқ банкидан Пенсия жамғармасига ўтказилади, бюджетдан бериладиган субсидиялар мақсадлироқ йўналтирилади.

Ижтимоий тармоқларда ва аҳоли орасида тарқалган баъзи даъволарни фактлар асосида текширамиз:

Даъво-1: "Пенсия тайинлашда 20 йиллик даврнинг олиниши пенсия миқдорини кескин камайтириб юборади." Далил: Лойиҳада фуқаронинг энг паст даромад олган даврининг 10 фоизи ҳисоб-китобдан чиқариб ташланиши белгиланган. Шунга қарамай, ёшлигида паст, карьераси охирида юқори маош олганлар учун ўртача кўрсаткич бироз пасайиши мумкин. Аммо бутун умри давомида расмий ва барқарор маош олганлар учун бу адолатли баланс ҳосил қилади. Хулоса: Қисман тўғри, лекин паст даромадли даврнинг 10%и чиқариб ташланиши салбий таъсирни юмшатади.

Даъво-2: "Жамғариб бориладиган пенсия пуллари барибир куйиб кетади ёки инфляция туфайли қадрсизланиб кетади." Далил: 2027 йилдан бериладиган янги қоидага кўра, бу маблағларни инвестиция ва молиявий воситаларга жойлаштиришга рухсат берилади ва олинган даромад ҳисобвараққа қўшилади. 2030 йилдан эса бу пуллардан оғир касалликни даволаш ва ипотека бошланғич тўлови учун фойдаланиш ҳуқуқи берилади. Маблағлар мерос қилиб қолдирилади. Хулоса: Нотўғри. Маблағларнинг молиявий эркинлиги ва инвестицион жозибадорлиги оширилмоқда.

Ислоҳотнинг асосий манфаатдор томонлари ва уларнинг позицияси:

Ютувчилар:

1. Давлат бюджети ва Пенсия жамғармаси: Молиявий дефицит камаяди, тизимнинг узоқ муддатли барқарорлиги таъминланади.

2. Узоқ муддатли расмий иш стажига эга ходимлар: Бутун меҳнат фаолияти давомида солиқ тўлаганлар адолатлироқ пенсия олади.

3. Инвестиция ва капитал бозори: Жамғариб бориладиган пенсия маблағларининг молиявий бозорга кириб келиши иқтисодиётни арзон ва узоқ муддатли капитал билан таъминлайди.

Йўқотгувчилар ёки молиявий босимга учровчилар:

1. Норасмий секторда ишловчилар ва ўзини ўзи банд қилганлар: Мажбурий тўловлар туфайли жорий даромадларининг бир қисми чегириб қолинади.

2. Солиқ имтиёзларига ўрганган бизнес: 2030 йилдан имтиёзлар бекор қилиниши харажатларни оширади.

3. Пенсияга чиқиш арафасида турганлар: Пенсия ёшининг ва талаб этиладиган иш стажининг оширилиши меҳнат бозорида узоқроқ қолишни талаб этади.

Ушбу фармон лойиҳаси ортида чуқур иқтисодий мантиқ ва макроиқтисодий зарурият ётибди.

Ресурсларнинг қайта тақсимланиши: Давлат бюджетидан бевосита субсидия бериш ўрнига, давлат ихтиёрий жамғармаларга 50%гача қўшимча маблағ ажратиш (солидар ва жамғариб бориладиган аралаш тизим) орқали фуқароларни ўз келажаги учун мустақил жамғаришга ундамоқда.

Очиқ бўлмаган ва очиқ қолаётган саволлар:

1. Хусусий пенсия жамғармаларини тартибга солувчи ҳуқуқий база қанчалик мустаҳкам ва хавфсиз бўлади?

2. Инфляция даражаси жамғариб бориладиган пенсия инвестицияларининг даромадлилигидан юқори бўлиб кетса, фуқароларнинг маблағлари қандай ҳимоя қилинади?

Муаммога нисбатан таклиф этилаётган ечимлар, хориж тажрибаси ва уларнинг танқидий таҳлили:

Ўзбекистон таклиф этаётган модел: Чили ва Германия тажрибаларининг аралашмаси. Унда ҳам солидар, ҳам хусусий жамғариб бориладиган элементлар мужассам. Давлат ихтиёрий жамғармага 5% ажратган кам даромадли фуқарога 50%гача қўшимча бонус тўлаб беради.

Кучли томонлари: Аҳолини расмий секторга ўтишга ундайди, жамғариш маданиятини шакллантиради, жамғарилган пулни соғлиқ ва уй-жой учун ишлатиш имконини беради.

Камчиликлари ва хавф-хатарлар:

• Молиявий саводхонликнинг пастлиги сабабли аҳолининг инвестицион воситаларга ишонч билдирмаслиги.

• Коррупция ва нотўғри бошқарув хавфи (Халқ банкидан Пенсия жамғармасига ва хусусий фондларга ўтказишда шаффофлик суст бўлса).

• Инфляция рисклари: Жамғарилган маблағларнинг қадрсизланиши.

PR ва реал ислоҳот нисбати: Бу ташаббусни шунчаки PR ёки юзаки ўзгариш деб бўлмайди. Бу фундаментал ва таркибий ислоҳот бўлиб, унинг муваффақияти вазирликлар ва Пенсия жамғармаси томонидан 2027 йилгача ахборот тизимларини рақамлаштириш ва "Pensiya" мобил иловасини шаффоф ишлатишига боғлиқ.

Sangzor.uz таҳлили бўйича келажакдаги 3–5 йиллик ривожланиш сценарийлари:

Энг эҳтимолий сценарий (Базавий): Ислоҳотлар режа бўйича босқичма-босқич жорий этилади. Аҳолининг маълум қисми ихтиёрий жамғариш тизимидан фойдаланишни бошлайди. Норасмий секторнинг бир қисми легаллашади, бироқ тушунтириш ишлари суст бўлса, аҳоли орасида муайян норозиликлар ва тушунмовчиликлар сақланиб қолади.

Энг яхши сценарий (Оптимистик): "Pensiya" иловаси муваффақиятли ишга тушиб, капитал бозори жонланади. Жамғариб бориладиган пенсия маблағлари юқори даромад келтира бошлайди. Фуқаролар ўз пенсия жамғармаларини ипотека ва даволанишга сарфлаб, тизимга бўлган ишонч кескин ортади.

Энг хавфли сценарий (Пессимистик): Маблағларни бошқаришда шаффофлик таъминланмайди, инфляция даражаси инвестиция даромадлилигини ютиб юборади, ўзини ўзи банд қилганларнинг мажбурий солиққа тортилиши норасмий секторнинг янада чуқурлашувига олиб келади.

1. 2027 йилдан пенсия ҳисоблашда охирги 5 йиллик эмас, босқичма-босқич 20 йиллик иш ҳақи ҳисобга олинади (энг паст даромадли 10% давр чиқариб ташланади).

2. Пенсия ёши 2028 йилдан ҳар йили 3 ойга оширилиб, 2039 йилда эркаклар учун 63, аёллар учун 58 ёшни ташкил этади, энг кам иш стажи эса 15 йилга етказилади.

3. Жамғариб бориладиган пенсия тизими Халқ банкидан Пенсия жамғармасига ва хусусий жамғармаларга ўтказилади, маблағларни инвестиция қилиш, ипотека ва даволанишга сарфлаш мумкин бўлади.

4. Давлат ихтиёрий равишда 5% жамғарган паст даромадли фуқароларга 50%гача қўшимча маблағ ажратади.

5. Ўзини ўзи банд қилганлар учун ижтимоий солиқ тўлаш мажбурий бўлади, бизнеслар учун мавжуд сижтимоий солиқ имтиёзлари 2030 йилдан бекор қилинади.

Ўзбекистонда тез ёрдам автомобилига йўл бермаган ҳайдовчилар ҳақидаги хабарлар деярли ҳар ҳафта учрайди. Одатда воқеа ижтимоий тармоқларда тарқалади, ҳайдовчи топилади, унга нисбатан чора кўрилади ва масала ёпилгандек туюлади. Аммо ҳар сафар бир хил ҳолат такрорланаётгани муаммо алоҳида ҳайдовчиларда эмас, балки тизимнинг ўзида бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Масаланинг долзарблиги шундаки, гап нафақат қоидабузарлик ёки жарима ҳақида кетмоқда. Тез ёрдамнинг кечикиши инсон ҳаётига бевосита таъсир қилиши мумкин. Ўт ўчириш ёки қутқарув хизматларининг вақт йўқотиши эса иқтисодий ва ижтимоий зарарни оширади.

Муаммо янги эмас. Ўзбекистон Йўл ҳаракати қоидаларида ҳайдовчилар махсус овозли сигнал ва ёритгичлари ёқилган оператив хизмат транспортига йўл бериши шартлиги белгиланган. Бироқ қоида айнан қандай ҳаракат қилиш кераклигини тушунтирмайди. Натижада «йўл бериш» тушунчаси ҳар ким томонидан ҳар хил талқин қилинади.

Бугунги вазиятга бир нечта омиллар олиб келди. Автомобиллар сони сўнгги ўн йилликда сезиларли ошди. Айниқса йирик шаҳарларда тирбандлик доимий ҳолатга айланди. Йўл инфратузилмаси эса ҳар доим ҳам транспорт оқими ўсиши билан бир хил суръатда ривожланмади. Шу шароитда махсус транспорт ҳаракати учун аниқ механизмнинг йўқлиги янада кўзга ташланмоқда.

Муаммонинг илдиз сабабларини таҳлил қилганда биринчи навбатда ҳуқуқий бўшлиқ намоён бўлади. Қонун ҳайдовчидан натижани талаб қилади, лекин ҳаракат алгоритмини белгиламайди. Бу эса назорат ва жавобгарлик масаласида ҳам баҳсли вазиятлар туғдиради.

Институционал омиллар ҳам мавжуд. Автомактабларда асосий эътибор имтиҳон топширишга қаратилган бўлиб, тирбандликда махсус транспорт учун йўлак шакллантириш каби амалий кўникмаларга етарли вақт ажратилмайди. Шунингдек, оммавий ахборот кампаниялари ҳам тизимли характерга эга эмас.

Инсон омилини ҳам инкор этиб бўлмайди. Айрим ҳайдовчилар атайлаб йўл бермаслиги мумкин. Бироқ кўп ҳолатларда ҳайдовчилар қаерга сурилишни билмай қолади. Ўнгга чиқса ҳам хато қилишидан, чапга чиқса ҳам бошқа ҳаракат иштирокчиларига тўсқинлик қилишидан хавотир олади.

Бу муаммо аҳоли учун биринчи навбатда хавфсизлик масаласидир. Тез ёрдам кечикиши ҳар қандай фуқарога таъсир қилиши мумкин. Давлат учун эса бу шошилинч хизматлар самарадорлиги билан боғлиқ масала ҳисобланади. Солиқ тўловчилар маблағига сақланадиган хизматларнинг вақтида етиб бориши давлат бошқаруви сифати кўрсаткичларидан бири ҳисобланади.

Фактчекинг нуқтаи назаридан бир нечта кенг тарқалган даъволарни кўриб чиқиш мумкин.

Даъво: Ўзбекистон ҳайдовчилари маданиятсизлиги учун тез ёрдамга йўл бермайди.

Далил: Ижтимоий тармоқлардаги видеолар шундай тасаввур уйғотиши мумкин. Бироқ қоидаларда аниқ ҳаракат алгоритмининг йўқлиги ҳам муҳим омил ҳисобланади.

Хулоса: Муаммони фақат ҳайдовчилар маданияти билан изоҳлаш етарли эмас.

Даъво: Қаттиқроқ жарималар муаммони ҳал қилади.

Далил: Сўнгги йилларда жарималар ва назорат кучайтирилганига қарамай, шунга ўхшаш ҳолатлар давом этмоқда.

Хулоса: Жавобгарлик муҳим, аммо аниқ қоидасиз у тўлиқ ечим эмас.

Даъво: Хорижда бу муаммо йўқ.

Далил: Германия, Польша ва бошқа давлатларда ҳам тирбандлик мавжуд. Фарқи шундаки, махсус транспорт учун «қутқарув йўлаги» шакллантириш тартиби олдиндан белгиланган.

Хулоса: Муаммо универсал, аммо уни ҳал қилиш механизмлари турлича.

Манфаатлар харитасига назар ташласак, қоидалар аниқлаштирилса биринчи навбатда тез ёрдам, ёнғин хавфсизлиги ва қутқарув хизматлари ютади. Аҳоли ҳам хизматларнинг тезкорлигидан манфаатдор. Давлат идоралари учун эса фавқулодда ҳолатларга жавоб бериш самарадорлиги ошади.

Йўқотувчилар деярли кўринмайди. Бироқ қўшимча талаблар айрим ҳайдовчилар учун янги мажбуриятлар ва қайта ўқитиш харажатларини келтириб чиқариши мумкин.

Яширин омиллардан бири шундаки, бу масала транспорт сиёсати билан ҳам боғлиқ. Автомобиллар сони ўсгани сари махсус хизматлар ҳаракатини ташкил этиш қийинлашади. Яъни муаммо фақат ҳайдовчиларда эмас, балки шаҳар мобиллиги тизимида ҳамдир.

Ҳозирча очиқ қолган саволлар ҳам бор. Масалан, қутқарув йўлаги қоидаси шаҳар кўчаларида қандай ишлайди? Бордюрлар ва ажратилган автобус тасмалари бўлган жойларда қандай тартиб қўлланади? Қоида бузилишини қандай назорат қилиш мумкин?

Ечим сифатида кўплаб мутахассислар Германиядаги Rettungsgasse моделига ўхшаш тизимни жорий қилишни таклиф қилмоқда. Унинг моҳияти оддий: тирбандлик бошланган заҳоти ҳайдовчилар олдиндан махсус йўлак ҳосил қилади. Бу йўлак шошилинч хизматлар учун доимо бўш сақланади.

Бундай ёндашувнинг кучли томони — ҳаракатнинг олдиндан режалаштирилиши. Тез ёрдам келганда ҳар бир ҳайдовчи алоҳида қарор қабул қилишига ҳожат қолмайди. Бу вақт тежайди ва ҳаракатни тартибга солади.

Бироқ камчиликлари ҳам бор. Қоидани жорий қилишнинг ўзи етарли эмас. Автомактаб дастурлари ўзгариши, ҳайдовчиларни қайта хабардор қилиш ва назорат механизмлари яратилиши керак бўлади. Бу эса вақт ва маблағ талаб қилади.

Муҳим жиҳат шундаки, талаблар махсус транспорт ҳайдовчилари учун ҳам белгиланиши лозим. Сирена қайси масофада ёқилиши, карнайдан қачон фойдаланилиши ва бошқа ҳайдовчиларни қанча вақт олдин огоҳлантириш кераклиги аниқ кўрсатилиши зарур.

Бу ташаббус PR лойиҳасими ёки реал ислоҳотми? Ҳозирча муҳокама босқичидаги ғоя сифатида кўринмоқда. Агар қоидалар ўзгариши, таълим тизими ва назорат механизми билан бирга амалга оширилса, уни реал ислоҳот деб баҳолаш мумкин. Агар эса фақат жарималар оширилиб, алгоритм аниқлаштирилмаса, натижа чекланган бўлиб қолиши эҳтимолдан холи эмас.

Sangzor.uz таҳлили

Энг эҳтимолий сценарий: ЙҲҚга қисман ўзгартиш киритилади ва ҳайдовчилар учун тавсиявий алгоритм пайдо бўлади. Натижа маълум даражада яхшиланади, аммо тўлиқ эмас.

Энг яхши сценарий: Қутқарув йўлаги тизими қонунчиликка киритилади, оммавий тушунтириш кампанияси ўтказилади ва ҳайдовчиларда ягона ҳаракат стандарти шаклланади.

Энг хавфли сценарий: Фақат жазо чоралари кучайтирилади, аммо ҳаракат алгоритми аниқлаштирилмайди. Бу ҳолда баҳсли вазиятлар ва ҳуқуқий ноаниқлик сақланиб қолади.

3–5 йиллик прогноз: Автомобиллашув даражаси ўсиши давом этса, махсус транспорт ҳаракатини тартибга солувчи қўшимча қоидаларни қабул қилиш эҳтиёжи ортиб боради. Шу сабабли қутқарув йўлаги ёки унга ўхшаш механизмларнинг жорий этилиши эҳтимоли юқори.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Тез ёрдамга йўл бермаслик муаммоси фақат ҳайдовчилар маданияти билан изоҳланмайди.
2. Ўзбекистон ЙҲҚсида махсус транспорт учун аниқ ҳаракат алгоритми мавжуд эмас.
3. Кўплаб давлатларда қутқарув йўлаги шакллантириш тартиби қонун билан белгиланган.
4. Самарали ечим фақат жарима эмас, балки тушунарли ва ягона қоида яратишдир.
5. Қоидалар оддий ҳайдовчилар билан бир қаторда махсус транспорт ҳайдовчилари учун ҳам аниқ бўлиши керак.

Бу қарор оддий одам учун сезилмаслиги мумкин. Бироқ интернет, банк тизимлари, мобил алоқа, спутник навигацияси ва молиявий операциялар учун унинг аҳамияти жуда катта.

Вақтни Қуёш ҳаракати билан боғлаш анъанаси минг йиллар давомида сақланиб келган. Бир сутка Ернинг ўз ўқи атрофида бир марта айланишига асосланган. Аммо XX асрнинг иккинчи ярмида атом соатлари пайдо бўлгач, вақтни ўлчаш аниқлиги кескин ошди.

1967 йилдан бошлаб бир сония цезий-133 атомининг 9 192 631 770 та тебраниши орқали белгиланди. Кейинчалик 1972 йилда UTC — мувофиқлаштирилган универсал вақт тизими жорий этилди. У атом соатлари асосида ишлайди, аммо Ернинг ҳақиқий айланиши билан ҳам мувофиқлаштириб турилади.

Муаммо шундаки, Ер доим бир хил тезликда айланмайди. Океанлар ҳаракати, атмосфера жараёнлари, ойнинг тортиш кучи ва сайёра ядросидаги ўзгаришлар айланиш тезлигига таъсир қилади. Шу сабабли 1972 йилдан бери UTC тизимига 27 марта “кабиса сонияси” қўшилган.

Бугунги вазият аввалгилардан фарқ қилади. Олимлар кузатувларига кўра, сўнгги йилларда Ер айланиши айрим даврларда кутилганидан тезроқ кечмоқда. Натижада биринчи марта мусбат эмас, балки манфий кабиса сонияси — яъни бир сонияни олиб ташлаш эҳтимоли пайдо бўлди.

Асл муаммо ҳам шу ерда бошланади. Кўплаб компьютер тизимлари вақтга сония қўшилишини ҳисобга олган. Аммо сония олиб ташланиши амалда ҳеч қачон қўлланмаган. Шунинг учун телекоммуникация тармоқлари, маълумотлар марказлари ва спутник навигациясида техник носозликлар юзага келиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар бор.

Фактчекинг нуқтаи назаридан қараганда, ижтимоий тармоқларда тарқалаётган “кунлар қисқариб кетяпти” деган даъво қисман ҳақиқат.

Даъво: Ер тезроқ айланяпти.

Далил: Айрим кунларда Ер айланиши ўртача қийматдан бир неча миллисекунд тезроқ бўлгани халқаро кузатувлар томонидан қайд этилган.

Хулоса: Айланишда тезлашиш ҳолатлари мавжуд, аммо бу инсон сезадиган даражада эмас.

Даъво: Соатлар тез орада ўзгариб кетади.

Далил: Таклиф қилинган ўзгариш кундалик ҳаётда эмас, халқаро вақт стандартларида амалга оширилади.

Хулоса: Одатий соатлар ишлаш тартиби ўзгармайди.

Бу қарор кимга таъсир қилади? Энг аввало GPS ва навигация хизматларига. Кейин банк тизимлари, фонд бозорлари, интернет провайдерлар, булутли технологиялар ва илмий марказларга. Оддий аҳоли учун эса ўзгариш деярли сезилмайди.

Манфаатлар харитасига назар ташласак, технологик компаниялар учун атом вақтини Қуёш вақтидан ажратиш тизим барқарорлигини ошириши мумкин. Бироқ астрономлар ва вақт стандартлари билан ишловчи мутахассислар учун Қуёш вақтидан узоқлашиш муайян ноқулайликларни келтириб чиқаради.

Яширин омиллардан бири рақамли иқтисодиётнинг ўсишидир. Бугунги кунда бир миллисекундлик фарқ ҳам молиявий операциялар ёки навигация аниқлигига таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун қарор ортида илмий эмас, балки иқтисодий ва технологик мантиқ ҳам мавжуд.

Ечим сифатида олимлар атом вақти ва Қуёш вақтини ажратишни таклиф қилмоқда. Бу ҳолда икки тизим аста-секин бир-биридан узоқлашади. Кейинчалик юзлаб йиллардан сўнг уларни “кабиса соати” орқали мувофиқлаштириш мумкин бўлади.

Бу ғоянинг кучли томони — замонавий технологиялар учун хавфларни камайтириш. Камчилиги эса вақтнинг астрономик асосларидан аста-секин узоқлашишидир. Ҳозирча бу ўзгаришнинг узоқ муддатли оқибатлари тўлиқ баҳоланмаган.

PR ёки реал ислоҳотми? Мазкур ташаббус кўпроқ амалий муаммони ҳал қилишга қаратилган техник қарорга ўхшайди. Бу ерда сиёсий дивиденддан кўра глобал рақамли инфратузилмани ҳимоя қилиш муҳимроқ кўринади.

Sangzor таҳлили

Энг эҳтимолий сценарий: 2027 йилдан кабиса сониялари бекор қилиниб, UTC атом вақтига таяниб ишлайди.

Энг яхши сценарий: Глобал технологик тизимлар янада барқарор ишлайди ва вақт билан боғлиқ носозликлар камаяди.

Энг хавфли сценарий: Янги стандартга ўтиш даврида айрим эски дастурлар ва инфратузилмаларда хатолар юзага келади.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз: Вақт стандартлари ҳақидаги баҳслар кучаяди, аммо оддий фуқаролар ҳаётида сезиларли ўзгариш кузатилмайди. Асосий ўзгаришлар технология соҳасида намоён бўлади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Ернинг айланиш тезлиги ҳақиқатдан ҳам доимий эмас.
2. 1972 йилдан бери UTC тизимига 27 марта кабиса сонияси қўшилган.
3. Илк бор манфий кабиса сонияси эҳтимоли муҳокама қилинмоқда.
4. Асосий хавф одамлар учун эмас, рақамли ва спутник тизимлари учун ҳисобланади.
5. Вақтни Қуёшдан ажратиш ғояси инсониятнинг технологияларга тобора кўпроқ боғланиб бораётганини кўрсатади.

Тошкент шаҳрида кўчмас мулк объектларини бозор нархига яқинлаштириб баҳолаш бўйича тажриба лойиҳаси якунланди. Эндиликда пойтахт аҳолиси my.gov.uz портали ёки MyGov мобил иловасидаги «Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш натижаларини кўриш ва қайта кўриб чиқишга ариза бериш» хизмати орқали ўз хонадонининг баҳоланган қийматини кўриши мумкин. Ушбу жараён жамиятда катта шов-шувга сабаб бўлди, чунки айрим объектларнинг баҳоси 7–15 бараваргача юқори кўрсатилгани аниқланди. Аҳоли орасида "энди мол-мулк солиғи ҳам шунчага ошадими" деган хавотир пайдо бўлди. Ушбу таҳлилий материал орқали янги тизимнинг асл моҳияти, ҳуқуқий асослари ва келажакдаги оқибатларини тушунтириб берамиз.

Илгари кўчмас мулкнинг кадастр қиймати шартли рақамлар ва эскирган методология асосида белгиланар эди. Бу кўрсаткич бозордаги реал нархлардан баъзан 10 баравар арзон бўлиб, давлат учун солиқ базасини сунъий равишда кичрайтирар, мулк эгалари учун эса бозор қийматини холис аниқлашда мураккаблик туғдирар эди. Жорий ислоҳотлар доирасида кўчмас мулк бозорини шаффофлаштириш, кредит ва суғурта тизими учун аниқ баҳолаш базасини яратиш мақсадида оммавий баҳолаш моделига ўтилди.

Муаммонинг илдиз сабаби — йиллар давомида кадастр ва бозор нархлари ўртасида шаклланган катта узилишдир. Иқтисодий жиҳатдан давлат ижара, олди-сотди ва мол-мулк бўйича солиқ солишни ягона реал базага келтиришни мақсад қилган. Институционал томондан эса аҳолининг янги баҳолаш методологиясидан бехабарлиги ва тушунтириш ишларининг кечикиб олиб борилгани ижтимоий хавотирга сабаб бўлди.

Ушбу жараён бевосита Тошкент шаҳрининг барча уй-жой эгаларига, кўчмас мулк инвесторларига, риэлторларга ҳамда маҳаллий ҳокимликлар (бюджет тушумлари нуқтаи назаридан) ва солиқ органларига таъсир қилади.

Фактчекинг бўлими:

1. Даъво: Уй баҳоси 10 баравар ошди, демак, мол-мулк солиғи ҳам автоматик равишда 10 бараварга ошади. Далил: Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш миллий маркази директор ўринбосари Феруз Султоновнинг таъкидлашича, оммавий баҳолаш қиймати амалдаги солиқ базаси ҳисобланмайди. Амалдаги қонунчиликка кўра, мол-мулк солиғи базаси ҳали ҳам кадастр қиймати бўлиб қолмоқда. Хулоса: Даъво нотўғри. Оммавий баҳолаш натижаси солиқ суммасига автоматик таъсир қилмайди.

2. Даъво: Агар белгиланган нархдан норози бўлсангиз, уни ўзгартириб бўлмайди. Далил: my.gov.uz порталида баҳолаш натижасини ошириб ёки камайтириб ҳисобланган деб ҳисоблаган фуқаролар учун қайта кўриб чиқиш бўйича онлайн ариза бериш функцияси ишга туширилган. Хулоса: Даъво нотўғри. Даъво ва эътирозларни билдириш механизмлари мавжуд.

Манфаатлар харитасини таҳлил қилсак, ушбу тизимдан асосан давлат ва банк-молия сектори ютади. Шаффоф баҳолаш гаров эвазига кредит ажратиш ва суғурталашда хавфларни камайтиради. Қисқа муддатда эса аҳоли ва солиқ тўловчилар ноаниқлик туфайли руҳий ва бюрократик босимга дуч келади. Яширин омил шундаки, бу қарор келажакда солиқ кодексига ўзгартириш киритиш ва солиқ базасини бозор нархларига боғлаш учун пойдевор ва тайёргарлик босқичи ҳисобланади.

Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, Халқаро тажрибада (масалан, Эстония ва АҚШ) оммавий баҳолаш тизими кенг қўлланилади, аммо у ерда солиқ ставкалари кескин пасайтирилади (масалан, 0.1-0.2% атрофида) ва одамларда ўз мулкининг реал қийматини эътирозсиз қабул қилиш имкони яратилади. Натижада солиқ юки бирданига ошиб кетмайди. Мутахассислар Ўзбекистонда ҳам келажакда баҳолаш базаси ошганда солиқ ставкаларини пропорционал равишда камайтириш механизмини қонунан мустаҳкамлашни таклиф қилмоқда.

Sangzor.uz Таҳлили бўйича келажак сценарийлари:

• Энг эҳтимолий сценарий: Оммавий баҳолаш натижалари бўйича минглаб аризалар тушади ва алгоритмлар қайта ишланади. Солиқ базаси эса яқин 1-2 йилда кескин ўзгаришсиз қолади.

• Энг яхши сценарий: Эътирозлар холис кўриб чиқилиб, оммавий баҳолаш модели мукаммаллаштирилади. Солиқ ставкалари пасайтирилиб, бозор нархига асосланган адолатли тизимга аста-секин ўтилади.

• Энг хавфли сценарий: Аҳоли норозилигига қарамай, келгусида оммавий баҳолаш қиймати тўғридан-тўғри солиқ базаси сифатида қабул қилиниб, аҳолининг солиқ юки бирданига кескин ортади.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда кўчмас мулк бозори тўлиқ рақамлаштирилиб, олди-сотди ва ижара шартномалари реал оммавий баҳолаш қийматларига боғланади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса:

1. Тошкент аҳолиси ўз уйининг янги баҳосини my.gov.uz портали ёки MyGov иловасида кўриши мумкин.

2. Баҳоланган янги қиймат ҳозирда мол-мулк солиғини автоматик равишда оширмайди, чунки солиқ базаси сифатида кадастр қиймати сақланиб қолмоқда.

3. Агар уйингиз баҳоси нотўғри белгиланган деб ҳисобласангиз, портал орқали онлайн ариза бериб, қайта кўриб чиқишни талаб қилиш ҳуқуқингиз бор.

4. Оммавий баҳолаш — бу келажакдаги иқтисодий ва солиқ ислоҳотлари учун мулкнинг реал бозор қийматини аниқлашга қаратилган тажриба лойиҳасидир.

5. Келажакда солиқ тизими ушбу қийматга ўтган тақдирда ҳам, солиқ ставкалари аҳоли юкини оширмаслик учун қайта кўриб чиқилиши кутилмоқда.

Ўзбекистон ёқилғи бозорида жиддий таркибий ўзгаришлар юз бермоқда: мамлакат бензинни жисмоний ҳажм жиҳатидан камроқ, аммо молиявий нуқтаи назардан анча қимматроқ сотиб ола бошлади. Жорий йилнинг январь-август ойларида бензин импорти умумий ҳисобда 41,2 фоизга ошиб, 721,5 миллион литрга етган бўлса-да, сўнгги ойларда — айниқса, ёз охирида етказиб бериш ҳажми кескин қисқарди. Август ойида импорт ўтган йилнинг шу даврига нисбатан тўрт баравардан кўпроққа камайиб, бор-йўғи 11,4 миллион литрни ташкил этди. Шу билан бирга, 1000 литр импорт бензинининг ўртача нархи баҳордаги 576 доллардан августда 995 долларгача — салкам 73 фоизга қимматлашди. Бу ҳолат Тошкент ва ҳудудлардаги ёқилғи қуйиш шохобчаларида АИ-92 нархининг йиллик 20-40 фоизга, АИ-95 нархининг эса 30-44 фоизгача кўтарилишига олиб келди. Бу таҳлилий материал ички бозордаги нархларнинг нега шошилинч равишда кўтарилаётгани, ташқи ва ички омиллар, манфаатдор томонлар ҳамда мавжуд инқироздан чиқиш йўлларини очиб беради.

Ушбу муаммонинг тарихий ва ҳуқуқий илдизлари Ўзбекистоннинг ёқилғи-энергетика мувозанатидаги заиф нуқталарига бориб тақалади. Мамлакатда сўнгги йилларда автомобиль паркининг шиддат билан кенгайиши, айниқса, сиқилган газ (метан) заправкаларидаги мавсумий чекловлар фонида бензинга бўлган талабни бир неча баравар оширди. Ички нефтни қайта ишлаш заводлари (Бухоро ва Фарғона НҚИЗ) маҳаллий хом ашё ва қувватлар чеклангани сабабли талабни тўлиқ қондира олмайди. Натижада, ички бозорни барқарорлаштириш ва танқисликнинг олдини олиш мақсадида бензин импорти либераллаштирилди ҳамда хусусий тадбиркорларга импорт қилиш ҳуқуқи берилди. 2023 йил бошига келиб импорт қилинадиган бензиннинг деярли 100 фоизи айнан Россия Федерацияси ҳиссасига тўғри келаётган эди. Жорий йилнинг бошида импорт ҳажми юқори динамикани кўрсатган бўлса-да (январда 125,9 млн литр, февралда 153,3 млн литр), ёз ойларига келиб ташқи етказиб бериш занжири узилди.

Инқирознинг асл сабабларини бир нечта иқтисодий ва геополитик омиллар мажмуасидан қидириш лозим. Биринчи ва энг асосий ташқи омил — Россия ёқилғи бозоридаги танқисликдир. Украина дронларининг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига берган зарбалари оқибатида қўшни мамлакатда ишлаб чиқариш қувватлари зарар кўрди, бу эса РФ ҳукуматини 1 апрелдан бензин экспортига тақиқ жорий этишга мажбур қилди. Гарчи бу чекловлар ҳукуматлараро келишувлар доирасидаги етказиб беришларга татбиқ этилмаслиги керак бўлса-да, Россиянинг ўзи хориждан (Беларусь, Ҳиндистон, Қозоғистон) бензин харид қила бошлагани шароитида экспорт ҳажмлари амалда кескин қисқарди. Вужудга келган геополитик ва логистик хавфлар, шунингдек, жаҳон бозоридаги нархларнинг тебраниши импорт таннархининг 1000 литри учун қарийб 1000 долларгача чиқиб кетишига олиб келди. Иккинчи томондан, ички бозорда маҳаллий ишлаб чиқариш январь-июль ойларида 8,9 фоизга ўсиб, 731,9 минг тоннага етган ва июлда 117,7 минг тонна кўрсаткич билан максимумни янгилаган бўлса-да, бу ўсиш импортнинг тўрт бараварга қисқариши ўрнини тўлиқ қоплай олмади.

Ушбу нарх шоки жамият ва иқтисодиётнинг барча қатламларига турли даражада таъсир ўтказмоқда. Биринчи галда, бу аҳоли ва оддий истеъмолчиларнинг ҳамёнига бевосита зарба беради. Бензиннинг қимматлашуви транспорт ва логистика харажатларини ошириб, озиқ-овқат ҳамда ноозиқ-овқат маҳсулотларининг чакана нархларида инфляцияни тезлаштиради. Хусусий тадбиркорлар ва транспорт хизмати кўрсатувчилар (такси, логистика компаниялари) ўз маржасининг қисқаришига дуч келади. Давлат ташкилотлари ва бюджети эса янада мураккаб танлов олдида қолади: ёқилғи субсидияларини ушлаб туриш ёки нархларни тўлиқ бозор механизмларига топшириш. Бундан ташқари, ёқилғи шахобчалари (АЗС) эгалари, айниқса импорт бензинга ихтисослашган хусусий тармоқлар (собиқ UNG Petro/Carvon, INTRANS SERVIS, POYTAHT OIL, Lukoil) сотув ҳажмининг камайиши ва айланма маблағларнинг танқислигига дуч келмоқда.

Мавзу атрофидаги фактчекинг ва даъволар таҳлили шуни кўрсатадики, ижтимоий тармоқларда кенг тарқалган айрим қарашлар реал статистик манбаларга тўлиқ мос келмайди.
1-даъво: "Ўзбекистон бензин импортини тўхтатди ёки тўлиқ тақиқлади."
Далил: Божхона қўмитаси маълумотларига кўра, январь-август ойларида 721,5 млн литр бензин кириб келган, бу ўтган йилгидан 41,2% кўп. Тўхташ эмас, балки айнан июль (18,6 млн л) ва август (11,4 млн л) ойларида кескин секинлашиш (физик ҳажм камайиши) юз берган.
Хулоса: Даъво нотўғри, импорт тўхтамаган, лекин ҳажм тўрт бараварга камайган.
2-даъво: "Нархлар ўсишига фақат маҳаллий монополия ва заправкаларнинг устамаси сабаб бўлмоқда." Далил: Рақамлар шуни кўрсатадики, апрелда импортнинг 1000 литри 576 доллар бўлган бўлса, августда 995 долларга етган (73% га ўсган). Тошкент АЗСларида АИ-92 нархи 20-41% га ошди.
Хулоса: Нарх ўсишининг асосий двигатели — бу маҳаллий маржа эмас, балки ташқи импорт таннархининг 73% га қимматлашганидир.

Манфаатлар харитасини шакллантирадиган бўлсак, бу вазиятда иқтисодий жиҳатдан ютувчилар — маҳаллий нефтни қайта ишловчи заводлар ва қайта ишлаш қувватига эга субъектлардир. Ички бозорда нархларнинг кўтарилиши ва импортнинг қимматлашуви маҳаллий маҳсулотнинг рақобатбардошлигини ва талабини оширади. Мағлуб томон эса шубҳасиз пировард истеъмолчи — солиқ тўловчилар ва аҳолидир. Шунингдек, фақат импорт ёқилғига таянган ва диверсификация қилинмаган АЗС тармоқлари ҳам молиявий йўқотишларга учрамоқда. Бу қарорлар ва бозор жараёнлари ортида ресурсларни қайта тақсимлаш, яъни валюта чиқиб кетишини жиловлаш ҳамда маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни рағбатлантириш мантиғи ётибди. Шунга қарамай, Россия етказиб беришларининг муқобил вариантлари ва уларнинг асл таннархи бўйича саволлар ҳали ҳам очиқ қолмоқда.

Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, мавжуд инқирозни енгиш учун бир нечта йўналишлар таклиф қилинмоқда. Энергетика вазирлиги Марказий Осиё ва бошқа минтақалар, хусусан Озарбайжон билан нефть ва тайёр ёқилғини узоқ муддатли етказиб бериш бўйича музокаралар олиб бормоқда. Хориж тажрибаси шуни кўрсатадики, ягона етказиб берувчига боғланиб қолмаслик ва муқобил маршрутларни (Каспий орқали ёки Қозоғистон, Туркманистон транзити) ривожлантириш энергетик хавфсизликнинг ягона кафолати ҳисобланади. Мутахассислар ички ишлаб чиқариш қувватларини модернизация қилиш ва акциз солиқларини вақтинчалик пасайтириш орқали нархларни барқарорлаштиришни таклиф қилмоқда. Бироқ бу ечимларнинг ҳам ўз камчиликлари бор: муқобил логистика занжирлари қимматга тушиши, инфратузилмани қайта қуриш вақт талаб этиши, акцизларни камайтириш эса давлат бюджети тушумларини қисқартириши мумкин. Шу сабабли, вазиятни фақат қисқа муддатли маъмурий буйруқлар билан эмас, балки бозор механизмлари орқали ҳал этиш зарур.

Sangzor.uz Таҳлили бўйича келажак сценарийлари:

• Энг эҳтимолий сценарий: Яқин ойларда бензин нархи юқори даражада сақланиб қолади. Маҳаллий НҚИЗлар ишлаб чиқаришни имкон қадар максимал даражада ушлаб туради, импорт эса нархлар юқорилиги сабабли суст тикланади.

• Энг яхши сценарий: Озарбайжон ва Қозоғистон билан келишувлар тез фурсатда ишга тушиб, логистика харажатлари камаяди, Россия бозоридаги вазият барқарорлашиб, экспорт чекловлари юмшатилади ва ички бозорда нархлар 10-15% га арзонлашади.

• Энг хавфли сценарий: Ташқи етказиб бериш занжирлари бутунлай узилади, куз-қиш мавсумида метан заправкалар ёпилиши фонида бензинга бўлган талаб кескин ошади ва ички бозорда жиддий дефицит ҳамда нархларнинг қайта сакраши кузатилади. Кейинги 3–5 йиллик прогноз шуни кўрсатадики, Ўзбекистон анъанавий ёқилғи бозорида тўлиқ бозор нархларига ўтади ва электромобиллаштириш суръати бензин инқирози сабабли янада тезлашади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса:

1. Август ойида бензин импорти ҳажми 4 баравардан кўпроққа камайди, аммо харид нархи 73 фоизга қимматлашди.

2. Нархлар ошишининг бош сабаби — Россия бозоридаги ёқилғи тақчиллиги ва экспорт чекловлари оқибатида ташқи таннархнинг кескин кўтарилишидир.

3. Маҳаллий ишлаб чиқариш 8,9 фоизга ошган бўлса-да, у импорт қисқариши ўрнини тўлиқ қоплай олмаяпти.

4. Пойтахт ва ҳудудлардаги АЗСларда АИ-92 ва АИ-95 бензинлари бир йил ичида 20 фоиздан 44 фоизгача қимматлашди.

5. Инқироздан чиқишнинг ягона йўли — етказиб бериш манбаларини (Озарбайжон, Қозоғистон) диверсификация қилиш ва ички қайта ишлаш қувватларини оширишдир.

Ўзбекистон Жиззах вилоятининг Фориш туманида амалга оширилаётган биринчи атом электр станцияси (АЭС) лойиҳасининг бошқарув ва назорат архитектурасини тубдан ўзгартирмоқда.

Атом энергетикаси бўйича Ўзбекистон ва Россия ўртасидаги дастлабки келишувлар 2018 йилга бориб тақалади. Дастлаб ВВЭР-1200 типидаги иккита йирик энергоблок қурилиши режалаштирилган эди. Бироқ халқаро санкциялар, глобал геосиёсий беқарорлик ва молиялаштириш тизимларидаги хавфлар туфайли лойиҳа концепцияси бир неча бор қайта кўриб чиқилди. Натижада интеграциялашган модел танланди: иккита ВВЭР-1000 йирик реактор (ҳар бири 1 ГВт) ва иккита РИТМ-200Н кичик модулли реактор (ҳар бири 55 МВт), умумий қуввати 2110 МВт. 2026 йилнинг июнь ойидан эътиборан фаол бетон қуйиш ва инфратузилма босқичи бошланди. Аммо ягона хорижий технологияга ва монопол пудратчига қарам бўлиб қолиш хавфи Тошкентни лойиҳага мустақил «ҳакамлар»ни олиб киришга мажбур қилди.

Муаммонинг асл сабаби учта асосий омилга бориб тақалади: геосиёсий хавфлар, бошқарув ва хавфсизлик суверенитети ҳамда кадрлар монополияси. Биринчидан, Россия энергетика ва ядро секторига нисбатан Ғарб томонидан киритилаётган глобал чекловлар технологик ва молиявий узилишлар хавфини туғдиради. Иккинчидан, бош пудратчи ва техник назоратчи ягона субъект бўлган тизимда сифат ва хавфсизлик устидан холис мониторинг олиб бориш қийинлашади. Учинчидан, ядровий инфратузилма фақат битта мамлакат томонидан назорат қилинса, бу узоқ муддатли технологик қарамликни келтириб чиқаради.

Ушбу масштабдаги лойиҳа жамиятнинг барча қатламларига бевосита таъсир кўрсатади. Аҳоли ва истеъмолчилар учун бу келажакдаги узлуксиз электр таъминоти ва кафолатланган хавфсизликни англатади. Тадбиркорлар ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар 200 гектарлик саноат зонасида яратиладиган 30 фоизлик локализация (кабель, металл, темир-бетон) орқали янги буюртмалар олади. Ёшлар ва мутахассислар учун хорижий таълим (Хитой, Жанубий Корея, Франция, Италия, Венгрия) ва 10 мингта янги иш ўрни яратилади. Солиқ тўловчилар учун эса «Ўзатом» ва Дирекция бюджетининг (2026 йилда 46,4 млрд сўм) қайта кўриб чиқилиши ва 9,5 млрд долларлик кредит мажбуриятларининг шаффофлиги учун муҳимдир.

Фактчекинг бўлими:

1. Даъво: Тошкент «Росатом» билан ҳамкорликдан бутунлай воз кечди ва шартномани бекор қилди.

   Далил: «Атомстройэкспорт» АЖ (Росатом тузилмаси) технологик "ядровий орол" ва реакторларни етказиб берувчи бош пудратчи бўлиб қолмоқда. Расмий баёнотларда «Росатом» номининг эслатилмаслиги — лойиҳани сиёсийлаштиришдан қочиш ва назоратни Ўзбекистон фойдасига қайта тақсимлаш билан боғлиқ.

   Хулоса: Ҳамкорлик тугатилмаган, балки «Росатом»нинг монопол назорати чекланиб, мустақил халқаро инжиниринг аудити жорий этилмоқда.
   
   

2. Даъво: Жиззахдаги АЭС шунчаки рамзий қурилиш ва вақтинчалик вахта шаҳарчасидан иборат бўлади.

   Далил: Лойиҳа бўйича 525 гектар майдонда станция ва 100 гектарда 33 минг аҳолига мўлжалланган, 10 минг хонадон, илмий институтлар ва ижтимоий инфратузилмага эга доимий эко-шаҳар қурилмоқда.

   Хулоса: Бу вақтинчалик объект эмас, балки узоқ муддатли илмий-саноат кластеридир.

Манфаатлар харитасини кўрадиган бўлсак, бу қарордан Ўзбекистон давлати ва маҳаллий бизнес ютади — мамлакат хавфсизлик бўйича мустақил назоратга ва технологик компетенциялар трансферига эга бўлади. Локализация орқали миллий корхоналар иқтисодий фойда олади. Йўқотувчи ёки мавқеи заифлашувчи тараф эса монопол пудратчи сифатида барча молиявий ва техник қарорларни бир томонлама қабул қилиш имкониятидан маҳрум бўлаётган ташқи субъектлардир.

Яширин омиллар таҳлили шуни кўрсатадики, бу қарор ортида энергетик суверенитетни сақлаб қолиш мантиғи ётибди. Мустақил халқаро қўшма корхона тузиш орқали Тошкент МАГАТЭ ва Ғарб молиявий институти стандартларига мослашмоқда. Бу келажакда АЭСга нисбатан эҳтимолий иккиламчи санкциялар хавфини камайтиради. Бироқ, савол очиқ қолмоқда: ташкил этиладиган халқаро қўшма корхонага қайси муайян хорижий компаниялар киради ва уларнинг «Росатом» қарорларига вето қўйиш ваколати қай даражада бўлади?

Муаммонинг ечими сифатида «кўп векторли ядровий дипломатия» ва мустақил аудит модели қўлланилмоқда. Жанубий Корея, Франция ва БАА каби мамлакатлар тажрибасида ҳам АЭС қурилишида ягона пудратчига таянмасдан, мустақил халқаро инжиниринг ва назорат компанияларини (жаҳон стандартларига мувофиқ) жалб этиш амалиёти мавжуд. Бу ечимнинг кучли томони — мутлақ хавфсизлик назорати, шаффофлик ва кадрларни диверсификацияланган ҳолда тайёрлашдир. Камчилиги эса — қўшимча бюрократик босқичлар, лойиҳа таннархининг вақтинчалик ошиши ва турли технологик мактаблар (Россия, Франция, Корея) стандартларини бир-бирига мослаштиришдаги мураккабликлардир (1000 га яқин стандартларни адаптация қилиш талаб этилади). Танқидий нуқтаи назардан, бу қарор PR эмас, балки геосиёсий заруратдир, аммо унинг муваффақияти янги қўшма корхонанинг ҳақиқий мустақиллигига боғлиқ.

SANGZOR.UZ ТАҲЛИЛИ:

Энг эҳтимолий сценарий: Лойиҳа халқаро инжиниринг аудити остида давом этади. 2029 йилда биринчи кичик модулли реактор ишга туширилади ва хавфсизлик бўйича халқаро сертификациядан ўтказилади.

Энг яхши сценарий: Мустақил назорат туфайли лойиҳа баҳоси 9,5 млрд доллар доирасида сақланиб қолади, маҳаллийлаштириш 35% дан ошади ва Ўзбекистон Марказий Осиёда ядровий хавфсизлик ва муҳандислик хабига айланади.

Энг хавфли сценарий: Геосиёсий босимлар сабабли ускуналар ва компонентларни етказиб беришда кечикишлар юзага келади, бу эса ВВЭР-1000 блокларини 2033 йилда ишга тушириш муддатларини орқага суради.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз: 2026–2029 йилларда Жиззахда инфратузилма ва саноат зонаси тўлиқ шаклланади, ташқи назорат тизими мустаҳкамланади ва иккинчи АЭС лойиҳаси бўйича кўп томонлама халқаро консорциум тузилиши мумкин.

ЎҚУВЧИ БИЛИШИ КЕРАК БЎЛГАН 5 ХУЛОСА:

1. Ўзбекистон Жиззахдаги АЭС қурилишида ягона хорижий компания монополиясидан воз кечиб, мустақил халқаро назорат тизимини жорий этмоқда.

2. «Росатом» лойиҳадан чиқарилмаган, аммо унинг фаолияти халқаро инжиниринг қўшма корхонаси томонидан аудит ва назорат қилинади.

3. Соҳа учун кадрлар тайёрлаш геополитик мувозанатни сақлаш мақсадида фақат Россияда эмас, балки Хитой, Франция, Корея ва Италияда ҳам амалга оширилмоқда.

4. Фориш туманида 200 гектарлик саноат зонаси ва 33 минг аҳолига мўлжалланган замонавий эко-шаҳарча барпо этилади.

5. Мустақил назорат ва диверсификация қарори лойиҳа хавфсизлигини ошириш ва халқаро санкциялар хавфини камайтиришга қаратилган.

Миямиз ёш ўтган сари маълумотларни ўчириб юбормайди, балки деталларни йўқотиб, воқеаларни умумий категорияларга аралаштириб юборади. "Cerebral Cortex" журналида чоп этилган янги тадқиқот инсон когнитив тизимидаги ушбу табиий трансформациянинг асл механизмларини очиб берди. Бу хабар ҳозирги кунда жуда муҳим, чунки глобал миқёсда ва Ўзбекистонда аҳолининг қариш тенденцияси жадаллашмоқда. Ушбу материал орқали ўқувчи когнитив ўзгаришларнинг табиатини тушуниб, нормал қариш ва деменция ўртасидаги фарқни англаш ва мия саломатлигини сақлаш бўйича илмий асосланган таҳлилни олади. [Манба: Cerebral Cortex Journal / Oxford Academic, "Age-related differences in neural pattern reactivation during episodic memory retrieval", https://academic.oup.com/cercor].

Илгари тиббиётда ва жамиятда ёшга боғлиқ хотира сусайиши нейронларнинг оммавий нобуд бўлиши ёки ахборотнинг "инсон хотирасидан" ўчиб кетиши сифатида талқин қилинган. Лекин охирги ўн йилликдаги функционал МРТ (фМРТ) технологиялари ривожланиши хотира тизимининг мураккаброқ тузилганини кўрсатди. Аниқ воқеа-ҳодисаларни сақловчи эпизодик хотира учун миянинг гиппокамп қисми жавоб беради. Воқеани эслаш жараёни ўша ҳодиса содир бўлган пайтда шаклланган нейрон занжирларининг қайта фаоллашуви, яъни "қайта жонланиши" эвазига содир бўлади. Ёш ўтиши билан айнан шу қайта жонланиш механизми вақтинчалик ёки доимий дезориентацияга учрайди.

Бингхемтон университетидан Иан Макдоно (Ian McDonough) раҳбарлигидаги тадқиқотчилар уч хил ёш гуруҳидаги 61 нафар кўнгилли (18–30 ёшлилар, 50–60 ёшлилар ва 61–74 ёшлилар) ўртасида фМРТ орқали тажриба ўтказишди. Иштирокчилар жуфтлаштирилган юзларни эслаб қолиши керак эди. Илдиз сабаб ижтимоий ва биологик факторларга тақалади: ёш ўтгани сайин нейронларнинг сигнал узатиш аниқлиги пасаяди ва мия энергияни тежаш учун деталларни қурбон қилиб, умумий тоифалаштиришга ўтади.

Бу жараён бевосита кекса ёшдаги аҳоли, уларнинг оила аъзолари, тиббиёт ходимлари ва ижтимоий ҳимоя тизимларига таъсир қилади. Хотира аниқлиги пасайиши кундалик қарор қабул қилиш ва молиявий хавфсизликни заифлаштиради.

Даъво: Ёш ўтиши билан хотира бутунлай йўқолади.

Далил: фМРТ сканерлаш шуни кўрсатдики, кексалар мияси умумий категорияни тўғри таниган, аммо конкрет деталларни адаштирган (ёшлар жуфтликларни 36 фоиз, кексалар 20 фоиз тўғри топган).

Хулоса: Хотира "ўчмайди", балки аниқликдан умумийликка қараб ўзгаради. Ушбу нейрон фарқлари хотира сусайишининг 30 фоизини изоҳлайди.

Манфаатлар харитасини таҳлил қилганда, ушбу кашфиётдан фармацевтика ва нейробиология соҳаси фойда кўради — янги нейропротектор ва когнитив тренажорлар бозори очилади. Жабрланувчи тараф эса нотўғри ташхис туфайли руҳий тушкунликка тушадиган ёки асоссиз қиммат дори-дармон истеъмол қилувчи кексалардир.

Яширин омил шундаки, миянинг бу "умумлаштириш" хусусияти патология эмас, балки мослашув механизмидир. Катта ёшда сон-саноқсиз тажрибалардан умумий қоидалар ва хулоса чиқариш (донолик) айнан умумлаштириш орқали амалга ошади. Бироқ бунинг бадали — деталларнинг хиралашувидир. Жавобсиз савол: нега айрим кексаларда бу мувозанат сақланиб қолади-ю, бошқаларда тез суратда ёмонлашади?

Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, муаммога қарши мияни ўхшаш воқеаларни яхшироқ фарқлашга ўргатувчи махсус когнитив машғулотлар (когнитив дифференциация) таклиф этилмоқда. Хориж тажрибасида (АКШ ва Германия) нейропластикликни оширувчи рақамли тренажёрлар синовдан ўтказилмоқда. Бу ечимлар арзон ва хавфсизлиги билан кучли, аммо улар хотира сусайишини 100 фоиз тўхтата олмайди ва мунтазам меҳнат талаб қилади. Жамиятда бундай тренингларни тижорат мақсадидаги бадлар билан адаштирмаслик муҳим.

SANGZOR.UZ ТАҲЛИЛИ:

Энг эҳтимолий сценарий: Яқин йилларда мия машғулотлари ва когнитив гимнастика стандарт тиббий тавсияга айланади.

Энг яхши сценарий: Олимлар нейрон даражасидаги "узилишларни" мақсадли терапия орқали тиклаш йўлини топишади.

Энг хавфли сценарий: Нормал ёшга оид умумлашиш сунъий равишда "деменция" деб баҳоланиб, аҳолини нотўғри медикаментоз даволаш ҳолатлари кўпаяди.

Прогноз (3–5 йил): Эрта ташхис қўйиш тизимида фМРТ ва сунъий интеллект ёрдамида нормал унутувчанлик ва Алцгеймер касаллигини 90% аниқликда ажратиш имкони яратилади.

ЎҚУВЧИ БИЛИШИ КЕРАК БЎЛГАН 5 ХУЛОСА:

1. Ёш ўтиши билан хотирадаги маълумотлар ўчиб кетмайди, балки деталлари хиралашиб, умумлашиб қолади.

2. Кексаликдаги унутувчанлик — бу миянинг воқеаларни аниқ "қайта жонлантириш" механизмидаги бузилишлар натижасидир.

3. Миянинг умумлаштириш хусусияти ҳаётда тўпланган тажрибадан хулоса чиқаришга ёрдам беради, аммо деталлар ҳисобига амалга ошади.

4. Бундай когнитив пасайиш деменция ёки Алцгеймер эмас, балки нормал физиологик жараён ҳисобланади.

5. Махсус нейрон машғулотлари ва деталларга эътибор қаратиш машқлари орқали кексаликда ҳам хотира аниқлигини сақлаб қолиш мумкин.

2026–2027 ўқув йилининг бошланиши муносабати билан Ўзбекистон бўйлаб 800 мингга яқин бола илк бор мактаб остонасига қадам қўйди. Президент Шавкат Мирзиёев Билимлар куни муносабати билан

Мазкур ташаббуслар мамлакатдаги меҳнат бозори ва иқтисодий талабларнинг ўзгариши билан бевосита боғлиқ. Сўнгги йилларда давлат томонидан таълимни фақат назарий билимлар бериш манбаи эмас, балки амалий кўникмалар, хорижий тиллар ва рақамли технологияларни ўргатиш майдонига айлантириш бўйича тизимли чора-тадбирлар кўрилмоқда.

Хусусан, Жиззах вилояти каби саноат ва аграр соҳа жадал ривожланаётган ҳудудларда замонавий касб эгаларига талаб тобора ортиб бормоқда. Вилоятда автосаноат, қайта ишлаш ва енгил саноат тармоқларининг кенгайиши юқори синф ўқувчиларидан аниқ амалий ва техник кўникмаларни талаб этмоқда. Минтақада барпо этилиши кўзда тутилган касбий таълим инфратузилмаси маҳаллий ёшларнинг ўқишни тамомлагач, меҳнат бозорига тезкор интеграциялашувига хизмат қилади.

Фактлар ва рақамлар таҳлили

Даъво: Янги ўқув йилида 800 мингга яқин бола илк бор 1-синфга қабул қилинди.

• Манба ва далил: Ўзбекистон Республикаси Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигининг расмий маълумотлари ҳамда демографик кўрсаткичларга кўра, республика бўйича 1-синфга қабул қилинган ўқувчилар сони ростдан ҳам 800 минг атрофини ташкил этади.

• Хулоса: Рақамлар расмий статистикага тўлиқ мос келади.

Даъво: Мактаб битирувчиларининг барчаси олий таълим ва касб-ҳунар билан қамраб олинади.

• Манба ва далил: Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳамда Статистика агентлиги маълумотларига кўра, мамлакатда олий таълим билан қамраб олиш даражаси сўнгги йилларда 9 фоиздан 42 фоизга етказилган. Бироқ битирувчиларнинг қолган қисми учун муқобил касб-ҳунар таълими ва меҳнат бозорига кириш зарурати сақланиб қолмоқда.

• Хулоса: Битирувчиларни мактаб давридаёқ муайян касбга йўналтириш стратегик зарур чора ҳисобланади.

Иқтисодий омиллар ва ёшлар бандлиги

ЮНИСЕФ ва БМТ Тараққиёт дастури (UNDP) томонидан Ўзбекистонда ёшлар бандлиги бўйича ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, битирувчиларда амалий кўникмаларнинг етишмаслиги (skills mismatch) уларнинг иш билан таъминланишига тўсқинлик қилувчи асосий омиллардан биридир. Шу сабабли мактаб давридан бошлаб касб-ҳунарга ўргатиш тизими ўсмирларнинг ижтимоий ва иқтисодий мослашувини енгиллаштиради.

Мисол учун, Жиззах вилоятидаги мактаб ўқувчиси юқори синфда параллел равишда IT-хизматлар, чет тиллари ёки саноатга оид бошланғич мутахассисликни эгалласа, мактабни тугатгач, ҳудудий корхоналарда ёки масофавий иш ўринларида фаолият бошлаши мумкин. Бу эса оилалар даромадини ошириш ва ёшлар ўртасидаги ишсизлик даражасини камайтиришга ёрдам беради.

Президент томонидан илгари сурилган «Касблар шаҳарчалари» концепцияси айнан шу каби масалаларга тизимли ечим сифатида қаралмоқда. Мазкур лойиҳа доирасида замонавий лабораториялар, хорижий тажриба ва соҳавий мутахассисларни жалб этиш режалаштирилган.

Давлат томонидан таълим соҳасини ривожлантиришга жиддий эътибор қаратилаётгани ва ресурслар ажратилаётгани шубҳасиз. Бироқ ислоҳотларнинг реал самарадорлиги фақат инфратузилма объектларига эмас, балки педагогларнинг малакасига, яратилган имкониятларнинг ҳудудларда баробар тақсимланишига ҳамда ўқувчиларнинг шахсий интилишига боғлиқ бўлиб қолади.

2026 йил 1 сентябрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев “ШҲТ плюс” форматидаги мажлисда

Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) дастлаб хавфсизлик ва чегара муаммоларини ҳал этиш учун тузилган бўлса-да, охирги йилларда минтақавий иқтисодий ва технологик ҳамкорлик платформасига айланиб бормоқда. "ШҲТ плюс" формати эса Ташкилотга аъзо бўлмаган давлатлар ва БМТ каби глобал институтларни ягона мулоқот майдонига йиғиш мақсадида жорий этилган эди. Бугунги кунда дунёдаги геосиёсий бўлиниш ва тизимли инқирозлар шароитида БМТ каби глобал ташкилотлар ягона ва тезкор ечим беришда оқсамоқда. Шу билан бирга, иқлим ўзгариши, энергетика ва логистика тўсиқлари каби умумий муаммолар мавжуд бўлса-да, мамлакатлар ўртасида ахборот ва технология алмашинувининг ягона очиқ банки йўқлиги институционал бўшлиқни келтириб чиқармоқда.

Ушбу ташаббуслар ва қабул қилинадиган қарорлар жамиятнинг турли қатламларига бевосита таъсир кўрсатади. Хус усан, "ШҲТ Инвест" ва трансчегаравий йўлакларнинг ишга туширилиши тадбиркорлар ва инвесторлар учун савдо харажатларини камайтириш ҳамда янги бозорларга чиқиш имконини беради. Аҳоли учун эса "яшил" энергетика ва рақамли хизматлар интеграцияси орқали турмуш даражасини ошириш ва янги иш ўринларини яратиш кўзда тутилган. Ўз навбатида, давлат ташкилотлари зиммасига муаммоларни мустақил эмас, балки минтақавий кооперация ва тажриба алмашиш орқали ҳал этиш мажбурияти юкланади.

Ахборот майдонида "ШҲТ плюс" формати борасида турли қарашлар мавжуд. Айрим таҳлилчилар буни шунчаки ШҲТнинг кенгайтирилган мажлиси деб даъво қилса-да, расмий далиллар ушбу формат БМТ ва бошқа минтақавий тузилмалар котибиятларини ўзаро боғловчи “ҳамкорлик тармоғи” вазифасини бажаришини кўрсатмоқда. Шунингдек, ташаббуслар фақат декларатив хусусиятга эга деган фикрларга жавобан, нутқда “ШҲТ Инвест” платформаси ва Хива шаҳрида ўтказилиши режалаштирилган "Маданиятлар форуми" каби аниқ институционал ва географик таклифлар берилганини таъкидлаш жоиз. Бу эса таклифларнинг амалий мазмунга эга эканидан далолат беради.

Жараёндаги манфаатлар харитасига назар ташласак, Ўзбекистон ва Марказий Осиё мамлакатлари Геосиёсий гуруҳбозликдан ҳоли равишда кўп қутбли ташқи сиёсат юритиш ва транзит потенциалини ошириш орқали ютуққа эришади. Бироқ лойиҳалар ижросиз қолса, дипломатик харажатлар ва геосиёсий кучлар қарама-қаршилиги орасида қолиш хавфи мавжуд. ХХР, РФ ва Ҳиндистон каби йирик аъзолар учун бу бозор ва назорат маконини кенгайтириш имконини берса-да, кичик давлатларнинг мустақил позицияси сабаб тўлиқ таъсир ўтказа олмаслик эҳтимоли бор. Тўсиқлар сифатида эса иштирокчи мамлакатлар ўртасидаги ресурслар қайта тақсимоти ва манфаатлар тўқнашувини кўрсатиш мумкин.

Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, Президент томонидан таклиф этилган "Технологиялар ва лойиҳаларнинг Очиқ банки" ҳамда "ШҲТ Инвест" платформаси тайёр рақамли ва яшил ечимларни тезкор трансфер қилишга ёрдам беради. Бу муаммоларни мустақил равишда қайтадан ишлаб чиқмасдан, тайёр моделларни қўллаш имконини яратади. Аммо ушбу ечимларнинг кутилмаган камчиликлари ҳам йўқ эмас: юқори бюрократик тўсиқлар, интеллектуал мулк назорати ва берилган таклифларнинг "қоғозда" музлаб қолиш хавфи мавжуд. Ташаббус шунчаки PR лойиҳасига айланиб қолмаслиги учун реал инвестициявий шартномалар ва рақамли базанинг шаффоф ишлаши талаб этилади.

Sangzor.uz таҳлилчиларининг прогнозига кўра, воқеалар ривожининг энг эҳтимолий сценарийсида "ШҲТ Инвест" платформаси тузилади, аммо йирик лойиҳалар икки томонлама келишувлар асосида секинлик билан амалга ошади. Энг яхши сценарийда Хива форуми ва "Очиқ банк" орқали Марказий Осиё минтақалараро хабга айланиб, "яшил" инвестициялар оқими кескин ортади. Энг хавфли сценарийда эса глобал санкциялар ва геосиёсий зиддиятлар сабаб лойиҳалар музлатилади. Умуман олганда, кейинги 3–5 йил ичида Ўзбекистон дипломатияси минтақавий тузилмалар ва БМТ ўртасидаги асосий кўприклардан бири сифатидаги мавқеини мустаҳкамлайди.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса:

1. Ўзбекистон "ШҲТ плюс"ни Геосиёсий гуруҳбозликдан ҳоли равишда очиқ ва манфаатли минтақалараро мулоқот майдони деб билади.

2. "Очиқ банк" ташаббуси орқали "яшил" энергетика ва рақамли хизматлар бўйича муваффақиятли тажрибалар ва технологиялар ягона базага жамланади.

3. Бизнес субъектлари учун "ШҲТ Инвест" орқали бозорга кириш соддалаштирилади ва трансчегаравий йўлаклар кенгайтирилади.

4. Маданиятлар ва цивилизациялар доимий форумини БМТ билан биргаликда Хива шаҳрида ўтказиш таклиф этилди.

5. Ўзбекистон ташқи сиёсатида янги ажратувчи чизиқлар яратишга қарши чиқиб, стратегик мустақиллик ва кўп қутбли дунё тартиботини илгари суради.

Байрам кунларида саёҳат қилиш имкониятлари кенгаяди

Ўзбекистонда Мустақиллик байрами муносабати билан аҳолининг мамлакат бўйлаб ҳаракатланишини енгиллаштириш мақсадида поезд, автобус ва самолётларда қўшимча қатновлар ташкил этилади. Туризм қўмитаси маълумотига кўра, мазкур чоралар тарихий шаҳарлар, зиёратгоҳлар ва табиий туристик масканларга ташрифлар сони кескин ортиши кутилган даврда транспорт юкламасини камайтиришга қаратилган.

Байрам кунлари нафақат дам олиш, балки ички туризм фаоллашадиган давр ҳисобланади. Шу боис транспорт имкониятларини кенгайтириш аҳоли учун қулайлик яратиш билан бирга туризм соҳаси иқтисодиётига ҳам ижобий таъсир кўрсатиши мумкин.

Қандай қўшимча қатновлар ташкил этилмоқда?

Темир йўл транспортида “Тошкент – Хива – Тошкент”, “Тошкент – Қўнғирот – Тошкент”, “Тошкент – Шовот – Тошкент”, “Тошкент – Термиз – Тошкент” ҳамда “Тошкент – Сариосиё – Тошкент” йўналишларида ҳаракатланувчи поездларга тўрттагача қўшимча вагон уланиши режалаштирилган.

Шунингдек, аҳоли орасида энг талаб юқори бўлган “Тошкент – Самарқанд – Тошкент”, “Тошкент – Бухоро – Тошкент” ва “Тошкент – Урганч – Тошкент” йўналишларида юқори тезликда ҳаракатланувчи электропоездларнинг қўшимча рейслари йўлга қўйилади. Бу қатновлар байрамдан икки кун олдин бошланиб, байрамдан кейинги икки кун давомида ҳам сақлаб қолинади.

Автомобиль транспорти соҳасида эса барча вилоятлараро йўналишларда қўшимча автобуслар жалб этилади. Тошкент шаҳридаги Жанубий темир йўл вокзали ҳудудида захира автобус майдони ташкил қилиниб, асосий йўналишларда ҳаракатланувчи автобуслар шу ердан бошқарилади.

Ҳаво транспортида ҳам талаб юқори бўлган “Тошкент – Урганч”, “Тошкент – Нукус”, “Тошкент – Бухоро” ва “Тошкент – Термиз” йўналишларида қўшимча авиарейслар амалга оширилиши белгиланган.

Бу қарор нима учун қабул қилинмоқда?

Сўнгги йилларда ички туризмни ривожлантириш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланган. Байрам кунларида Самарқанд, Бухоро, Хива, Термиз ва Қорақалпоғистонга саёҳат қилувчилар сони одатий кунларга нисбатан бир неча баробар ортиши кузатилади.

Амалиёт шуни кўрсатадики, талабнинг кескин ошиши темир йўл ва авиачипталар танқислигига, айрим ҳолларда эса нархларнинг ўсишига олиб келади. Қўшимча рейслар ва вагонлар айнан шу босимни юмшатиш воситаси сифатида кўрилмоқда.

Кимлар учун бу муҳим?

Сайёҳлар ва аҳоли учун

Қўшимча қатновлар йўловчиларга чипта топиш имкониятини оширади. Бу, айниқса, байрам кунларида оилавий саёҳат режалаштираётган фуқаролар учун муҳим аҳамиятга эга.

Туризм соҳаси учун

Меҳмонхоналар, ресторанлар, экскурсия хизматлари ва маҳаллий тадбиркорлик субъектлари сайёҳлар оқимининг ортиши орқали қўшимча даромад олиши мумкин.

Транспорт операторлари учун

Темир йўл, авиация ва автобус ташувчилари учун йўловчилар сонининг кўпайиши қўшимча тушум манбаи ҳисобланади.

Фактчекинг: қўшимча рейслар ҳақиқатан ҳам самара берадими?

Даъво:

Қўшимча қатновлар чипта танқислигини камайтиради.

Далил:

Транспорт соҳасидаги амалиёт шуни кўрсатадики, юқори талаб даврларида вагонлар ва рейслар сонининг кўпайиши таклиф ҳажмини оширади ва чипта топиш имкониятини кенгайтиради.

Хулоса:

Қўшимча қатновлар муаммони тўлиқ ҳал қилмаслиги мумкин, аммо унинг таъсирини сезиларли даражада юмшатади.

Даъво:

Бу чора ички туризмни рағбатлантиради.

Далил:

Транспорт мавжудлиги туристик саёҳат қарорини қабул қилишда ҳал қилувчи омиллардан бири ҳисобланади.

Хулоса:

Транспорт имкониятларининг кенгайиши ички туризм фаоллигига ижобий таъсир кўрсатиши эҳтимоли юқори.

Манфаатлар харитаси

Ким ютади?

• Сайёҳлар ва йўловчилар;
• Меҳмонхона ва сервис бизнеси;
• Темир йўл ва авиакомпаниялар;
• Туристик шаҳарлар иқтисодиёти.

Ким йўқотиши мумкин?

Аниқ йўқотувчи томон кўринмайди. Бироқ транспорт операторлари учун қўшимча рейсларни ташкил қилиш қўшимча харажатлар ва логистик юкламани келтириб чиқаради.

Яширин иқтисодий омиллар

Мазкур қарор ортида фақат аҳолига қулайлик яратиш эмас, балки ички туризмдан келадиган иқтисодий самарани ошириш мақсади ҳам мавжуд.

Сайёҳнинг меҳмонхона, овқатланиш, транспорт ва савдо хизматларига сарфлайдиган маблағи маҳаллий иқтисодиётга тўғридан-тўғри таъсир қилади. Шу нуқтаи назардан қараганда, қўшимча рейслар туристик ҳудудларда иқтисодий фаолликни кучайтириш воситаси сифатида ҳам баҳоланиши мумкин.

Шу билан бирга, қўшимча қатновлар қанчалик тўлдирилиши, уларнинг иқтисодий самарадорлиги ва хизмат сифати ҳақидаги маълумотлар ҳозирча очиқланмаган.

Ечимлар журналистикаси: муаммо қандай ҳал қилинмоқда?

Ўзбекистонда байрам кунлари учун қўшимча рейслар амалиёти аввал ҳам қўлланган. Бу қисқа муддатли ечим сифатида ўзини оқлаган.

Хориж тажрибасида эса талаб юқори бўлган даврларда динамик жадваллаштириш, рақамли бронлаш прогнозлари ва қўшимча чартер қатновлар кенг қўлланилади.

Кучли томонлари

• Йўловчи оқимини бошқариш имконияти;
• Чипта танқислигини қисқартириш;
• Туризм даромадларини ошириш;
• Ҳудудлар ўртасидаги ҳаракатчанликни кучайтириш.

Камчиликлари

• Қўшимча харажатлар;
• Транспорт паркларига юқори юклама;
• Айрим йўналишларда талаб нотўғри баҳоланиши эҳтимоли;
• Ташкилий кечикишлар хавфи.

PR ёки реал эҳтиёж?

Мазкур ташаббусни фақат PR тадбири сифатида баҳолаш учун асослар етарли эмас. Чунки ҳар йили байрам кунлари транспортга бўлган талаб сезиларли даражада ортиши кузатилади.

Бироқ унинг ҳақиқий самарадорлиги рейслар сони эмас, балки қанча йўловчига хизмат кўрсатилгани, чипта танқислиги қанчалик камайгани ва аҳоли қониқиш даражаси орқали баҳоланиши мумкин.

SANGZOR.UZ таҳлили

Энг эҳтимолий сценарий

Қўшимча қатновлар талабнинг асосий қисмини қоплайди ва байрам кунларида транспорт тизимидаги босимни пасайтиради.

Энг яхши сценарий

Ички туризм сезиларли ўсади, туристик шаҳарларда хизматлар бозори фаоллашади ва транспорт соҳаси юқори самара билан ишлайди.

Энг хавфли сценарий

Талаб кутилгандан юқори бўлиб, қўшимча рейслар ҳам чипта танқислигини тўлиқ бартараф эта олмайди.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз

Ўзбекистонда ички туризм сиёсати давом этса, байрам ва таътил кунлари учун қўшимча қатновларни ташкил қилиш доимий амалиётга айланиши мумкин. Шу билан бирга, рақамли прогнозлаш ва талабни бошқариш тизимлари ривожланиши эҳтимоли юқори.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Мустақиллик байрами муносабати билан поезд, автобус ва самолётларда қўшимча қатновлар ташкил этилмоқда.
2. Энг кўп қўшимча имкониятлар Самарқанд, Бухоро, Урганч, Хива ва Термиз йўналишларида яратилади.
3. Қарорнинг асосий мақсади чипта танқислигини камайтириш ва ички туризмни рағбатлантиришдир.
4. Қўшимча қатновлар туристик шаҳарлар иқтисодиёти учун ҳам ижобий самара бериши мумкин.
5. Ташаббуснинг ҳақиқий натижаси байрам кунларидаги йўловчи оқими ва хизмат сифати орқали баҳоланади.
   
   Ҳакимжон Фозилов

Тошкент шаҳар ҳокими Шавкат Умурзаков 2026 йил 25 август куни пойтахтда комплекс қурилиш ва реновация лойиҳаларини амалга ошириш

Аҳоли билан музокаралар ва компенсация механизми

Реновация жараёнининг биринчи босқичида Toshkent Invest ва Давлат кадастрлар палатасининг Тошкент шаҳар бошқармаси 10 кун ичида Яшнобод, Миробод ва Сергели туманларидаги барча мулклар ҳамда уларнинг эгалари ҳақидаги маълумотлар базасини шакллантиради. Аҳолига лойиҳа мазмунини ва компенсация масалаларини тушунтириш учун маҳаллаларда ҳокимликлар, адлия, кадастр ва қурилиш бошқармалари вакилларидан иборат махсус штаблар ташкил этилади. Туман ҳокимлари ва шаҳар ҳокими ўринбосари икки кун муддатда мулкдорларга расмий хабарномалар юборишни бошлайди. Музокаралар давомида Toshkent Invest яқин ҳудудларда уй қураётган девелоперлар билан келишган ҳолда аҳолига «ўринга ўрин» тамойили бўйича тайёр хонадонлар ёки бошқа турдаги компенсацияларни таклиф этади.

Ҳуқуқий кафолатлар ва молиявий тартиб-таомиллар

Мулкдорлар билан тузиладиган барча келишув битимлари нотариал тасдиқланиши шарт бўлиб, бу жараёнга ҳудудий адлия органлари томонидан алоҳида нотариуслар бириктирилади. Инсон омили ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш мақсадида битим лойиҳалари Прокуратура ва Коррупцияга қарши курашиш агентлигининг ҳудудий бошқармалари томонидан мажбурий тартибда текширувдан ўтказилади. Агар бузилаётган кўчмас мулкга ижро ҳужжатлари бўйича тақиқ қўйилган бўлса, мажбуриятлар бажарилгач тақиқ ечилади ёки келишув битимини тузиш учун вақтинча ечилиб, сўнг янги берилган уйга автоматик ўтказилади. Шу билан бирга, бузилаётган объект бўйича коммунал хизматлардан (электр, сув, газ, иссиқлик ва чиқинди) қарздорлик ёки ортиқча тўловлар ҳам янги хонадон бўйича очилган ҳисоб рақамига қайта ҳисобланади. Реновацияга тушган уйларда доимий рўйхатда турган фуқаролар эса янги турар жойга автоматик равишда рўйхатга қўйилади.

Шаҳарсозлик манзараси ва қонунчилик асослари

Ушбу ташаббус Тошкентнинг эскирган уй-жой фондини янгилаш бўйича кенг кўламли стратегиянинг бир қисмидир. 2025 йилнинг 10 июнь куни Президент томонидан «Шаҳарсозлик реновацияси тўғрисида»ги қонун имзоланган бўлиб, у 2025 йил декабрдан кучга кириши белгиланган. Ҳужжат аҳоли билан очиқ муҳокамалар ўтказишни, мулкдорларнинг камида 80 фоизи розилигини олишни, мажбурий босим ўтказишни тақиқлашни ва низоларни суд тартибида ҳал этишни кафолатлайди. Республика бўйлаб 1991 йилгача қурилган 17 мингта 2-3 қаватли эски уйлар реновация дастурига тушиши мумкин. Режага кўра, Ўзбекистонда реновация ҳудудларида 2025 йилда 20 мингта, 2026 йилда эса камида 30 мингта хонадон фойдаланишга топширилиши кўзда тутилган. Ҳокимлик, шунингдек, шаҳарсозлик талабларига жавоб бермайдиган ва ноқонуний қурилган яроқсиз уйларга нисбатан чора кўриш ҳамда икки ой муддатда ҳар бир туманда биттадан экобоғ ташкил этиш бўйича таклифлар тайёрлашни ўз зиммасига олган.

Муаммонинг илдиз сабаблари ва хавфлар таҳлили

Пойтахтда реновация жараёнининг тезлашиши, аввало, шаҳарда янги қурилишлар учун бўш ер майдонларининг қолмагани ва инфратузилманинг маънавий жиҳатдан эскиргани билан изоҳланади. Иқтисодий нуқтаи назардан, давлат томонидан имтиёзли кредитлар ажратилиши девелоперлар учун лойиҳалар жозибадорлигини оширади. Бироқ жараёнда муайян хавфлар ҳам мавжуд: маҳаллаларда ташкил этилган штабларда мулкдорларга маъмурий босим ўтказилиши, девелоперларни танлаш жараёнининг шаффоф кечмаслиги ва айрим ҳолларда аҳолига ваъда қилинган уйларнинг ўз вақтида битказилмаслиги шулар жумласидандир. 80 фоизлик розилик қоидаси қолган 20 фоиз мулкдорларнинг манфаатлари билан тўқнашганда, суд низолари кўпайиши эҳтимоли жуда юқори.

Келажак сценарийлари ва жараён истиқболи

Яқин 3-5 йиллик истиқболда жараёнларнинг учта асосий сценарий бўйича ривожланишини тахмин қилиш мумкин:

• Энг эҳтимолий сценарий: Лойиҳалар босқичма-босқич амалга оширилиб, мулкдорларнинг катта қисми янги уйларга кўчирилади. Бироқ компенсация миқдори ва жойлашуви бўйича аҳоли ва қурувчилар ўртасида хусусий суд низолари сақланиб қолади.

• Энг яхши сценарий: Toshkent Invest ва ҳокимлик тўлиқ шаффофликни таъминлайди. Мулкдорлар ўз туманларида тенг ёки юқори қийматга эга тайёр хонадонларга муаммосиз кўчиб ўтади, шаҳарда замонавий инфратузилма ва экобоғлар барпо этилади.

• Энг хавфли сценарий: Инвестиция компаниялари молиявий қийинчиликларга учраб, қурилиш муддатлари чўзилади ёки тўхтаб қолади. Бу эса аҳолининг вақтинчалик ёки ноқулай шароитларда қолиб кетишига ва ижтимоий кескинликка олиб келади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

• Хабарнома олганда шошилманг: Маҳалладаги штабга мурожаат қилишдан аввал ўз мулкингизнинг реал бозор қиймати ва ҳуқуқларингизни ўрганиб чиқинг.

• Ҳужжатлар нотариус ва прокуратура назоратида бўлади: Барча келишувлар нотариал тасдиқланади ва Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ҳамда Прокуратура томонидан текширилади.

• Коммунал ва тақиқ масалалари автоматик ҳал этилади: Мавжуд қарзлар, ортиқча тўловлар ва мол-мулкка қўйилган вақтинчалик тақиқлар янги турар жойга ўтказилади.

• Прописка сақланиб қолади: Доимий рўйхатда турган оила аъзолари янги ажратилган хонадонга автоматик равишда қайта рўйхатга қўйилади.

• Мажбурий кўчириш тақиқланади: Қонунчиликка кўра, реновация учун мулкдорларнинг камида 80 фоизи розилиги талаб этилади, қолган ҳолатлар фақат суд тартибида кўриб чиқилади.

Кириш: Мавжуд вазият ва материалнинг аҳамияти

Олий таълим олиш — замонавий жамиятда ва меҳнат бозорида муваффақиятга эришишнинг асосий шартларидан бири. Бироқ тўлов-контракт миқдорининг йилдан-йилга ортиши ҳамда контракт асосида ўқишга қабул қилинадиган талабалар улушининг юқорилиги кўплаб оилалар учун оғир молиявий юкламага айланмоқда.

Шу сабабли давлат томонидан жорий этилган имтиёзли таълим кредитлари ва тижорат банклари таклиф этаётган кредит маҳсулотлари минглаб ёшлар учун ўқишни давом эттиришнинг ягона ечими бўлиб хизмат қилмоқда.

Ушбу материал ўқувчига:

• Давлат дастури доирасидаги ва тижорат таълим кредитлари ўртасидаги фарқларни тушунишга;

• Фоиз ставкалари, GPA талаблари ва тўлов муддатларининг яширин жиҳатларини баҳолашга;

• Молиявий хавфларни олдиндан ҳисоблаб, тўғри қарор қабул қилишга ёрдам беради.

Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий асослари

Илгари таълим кредити тизими юқори фоиз ставкалари, мураккаб бюрократик жараёнлар ва кафиллик талаблари сабабли оммабоп эмас эди. Оилалар кўп ҳолларда шартнома тўловини тўлаш учун юқори фоизли микроқарзлар олишга мажбур бўлишарди.

Юзага келган муаммоларни ҳал этиш ва таълим қамровини кенгайтириш мақсадида сўнгги йилларда соҳада туб ислоҳотлар амалга оширилди. Таълим кредитини ажратиш механизми тўлиқ рақамлаштирилди: HEMIS тизими орқали академик ўзлаштириш кўрсаткичи (GPA) ва kontrakt.edu.uz портали орқали шартнома маълумотлари автоматик равишда юритиладиган бўлди. Бу бюрократияни қисқартириб, жараённи шаффофлаштирди.

Муаммонинг асл сабаблари

Таълим кредитига бўлган юқори талаб ва у билан боғлиқ масалалар тизимли омилларга бориб тақалади:

• Иқтисодий ва оилавий даромадлар омили: Оилалар даромадининг сезиларли қисми кундалик эҳтиёжларга сарфланади. Йиллик шартнома суммаси эса ўртача даромадли оила бюджети учун катта бир марталик харажатдир.

• Бозор механизми ва миқдорий ўсиш: Олий таълим муассасалари (хусусий ва давлат) сони кўпайгани билан, грант ўринлари нисбати контракт ўринларига қараганда сезиларли даражада кам.

• Ҳуқуқий ва институционал омиллар: Кундузги таълим шаклидан ташқари (сиртқи, кечки, масофавий) ҳамда супер-контракт учун давлат томонидан имтиёзли кредит ажратилмайди. Бу эса тижорат кредитларига мажбурий талабни юзага келтиради.

Кимга ва қандай таъсир қилади?

• Талабалар ва ёшлар: Таълим олиш имкониятига эга бўлади, аммо ўқишни тугатгач, меҳнат бозорига тайёр молиявий мажбурият (қарздорлик) билан кириб келади.

• Оилалар ва васийлар: Оила бюджетига тушадиган босим вақтинча енгиллашади, бироқ кафиллик ёки гаров мажбуриятлари сабабли хавф сақланиб қолади.

• Тижорат банклари: Давлат томонидан кафолатланган ёки юқори фоизли тижорат кредитлари орқали ўз активларини кенгайтиради ва фоизли даромад олади.

• Олий таълим муассасалари: Шартнома тўловларининг ўз вақтида тўланиши ҳисобидан молиявий барқарорлигини таъминлайди.

Фактчекинг бўлими

Таълим кредитлари бўйича кенг тарқалган қарашлар ва уларнинг реал ҳолати:

Манфаатлар харитаси

Ким ютади?

• ОТМлар: Шартнома маблағлари кечиктирилмасдан келиб тушади.

• Банклар: Давлат кафолати остида ёки юқори фоизларда хавфсиз кредит портфелини шакллантиради.

• Хотин-қизлар: Давлат томонидан субсидияланадиган фоизлар ҳисобидан молиявий енгилликка эга бўлади.

Ким хавф остида?

• GPA кўрсаткичи паст талабалар: 20 фоизлик шартнома фарқини ўз ёнларидан тўлашга мажбур бўлишади.

• Супер-контракт ва сиртқи таълимда ўқиётганлар: Имтиёзли шартлардан фойдалана олмайди ва 22–28% лик қиммат тижорат кредитларини олишга мажбур.

• Меҳнат бозорида мутахассислиги бўйича иш топа олмаган битирувчилар: Ўқишни тугатгач, 6 ойдан сўнг асосий қарзни тўлашда қийинчиликка дуч келишади.

Яширин омиллар таҳлили

• Иқтисодий мантиқ: Давлат имтиёзли кредит (йиллик 14%) орқали инсон капиталига инвестиция киритади. Бироқ банкларнинг ўз маблағлари эвазига берадиган тижорат кредитлари (22–28%) инфляция ва рискларни ёпишга қаратилган тижорий маҳсулотдир.

• Маълумотлар шаффофлиги: Таълим кредитини олиб, кейинчалик тўлай олмаганлар (муаммоли қарзлар — NPL) бўйича аниқ очиқ статистика мавжуд эмас.

• Жавобсиз савол: Олий таълимни тугатган битирувчиларнинг маоши кредит мажбуриятларини (асосий қарз ва фоизларни) қоплашга қай даражада етади?

Муаммога таклиф этилаётган ечимлар ва уларнинг таҳлили

1. Таълим шаклларини тенглаштириш (сиртқи ва кечки таълимга ҳам имтиёз бериш)

• Кучли томони: Меҳнат қилаётган ва сиртқида ўқиётган ёшларнинг молиявий юкини енгиллаштиради.

• Камчилиги: Давлат бюджети ва субсидия Жамғармасига оғир солиқ юки тушади.

2. GPA талаби орқали рағбатлантириш

• Кучли томони: Талабаларни яхши ўқишга, академик ўзлаштиришни оширишга ундайди.

• Камчилиги: Баҳолашдаги субъективлик ва коррупция хавфини ошириши мумкин.

3. Ечим ҳақиқатан ишлаяптими?

Онлайн ариза топшириш (ЯИДХП ва "Таълим кредити" тизими) бюрократияни сезиларли камайтирди. Аммо тижорат кредитлари бўйича юқори фоизлар ва қисқа муддатлар (3–5 йил) талаба учун оғир молиявий юк бўлиб қолмоқда.

SANGZOR.UZ ТАҲЛИЛИ

• Энг эҳтимолий сценарий: Давлат дастури бўйича кундузги таълим учун имтиёзли кредитлар барқарор бериб борилади. Тижорат банклари эса нодавлат ва сиртқи таълим учун ўз кредит маҳсулотлари тармоғини кенгайтиради.

• Энг яхши сценарий: Меҳнат бозори ва таълим интеграциялашиб, битирувчиларни иш билан таъминлаш даражаси ортади. Тўлов қобилияти юқорилаб, муаммоли қарзлар улуши кескин камаяди.

• Энг хавфли сценарий: Меҳнат бозорида маошларнинг пастлиги ва ишсизлик сабабли битирувчилар ўқиш тугагач 6 ойдан сўнг қарзни қайтара олмайди. Бу эса тижорат банкларида муаммоли қарзлар (NPL) ҳажмини оширади.

ЎҚУВЧИ БИЛИШИ КЕРАК БЎЛГАН 5 ХУЛОСА

1. Давлат имтиёзли кредити (14%) ва банкнинг ўз кредити (22–28%) ўртасида катта фарқ бор — шартномани имзолашдан олдин шартларни аниқлаштириб олинг.

2. Баҳоларингиз (GPA) бевосита пулингизга таъсир қилади — 2-курсдан эътиборан GPA 3,0 дан паст бўлса, шартноманинг 20 фоизини ўз ёнингиздан тўлайсиз.

3. Ўқиш даврида асосий қарз тўланмайди — тўловлар ўқиш тугаганидан 6 ой ўтгач бошланади.

4. Хотин-қизлар учун фоиз тўловлари давлат томонидан қопланади, аммо асосий қарзни қайтариш мажбурияти сақланиб қолади.

5. Сиртқи ва супер-контракт учун имтиёзли кредит берилмайди — улар учун фақат юқори фоизли тижорат кредитлари мавжуд.

Жиззах вилояти 2026 йил якунига қадар $2,7 миллиард доллар миқдорида инвестиция жалб этишни режалаштирмоқда ва бу кўрсаткич ҳудуд иқтисодиётида туб бурилиш ясаши кутилмоқда. Бу ҳақда вилоят ҳокими Улуғбек Мустафоев Президент матбуот хизмати хабарига таяниб, янги объектларни фойдаланишга топшириш маросимида маълум қилди. Мустафоевнинг таъкидлашича, сўнгги 10 йилда вилоят аграр ҳудуддан саноати ривожланган агломерацияга айланди. Шу билан бирга, Мустақилликнинг 35 йиллиги арафасида 72 та йирик саноат ҳамда 91 та ижтимоий соҳа объекти фойдаланишга топширилган бўлиб, жорий йилда мактаб битирувчиларининг 40 фоизи давлат олий таълим муассасаларига ўқишга кирган ва бу кўрсаткични нодавлат ва хорижий ОТМлар билан бирга 51-52 фоизга етказиш мақсад қилинган.

Вилоят иқтисодий тузилмасидаги таркибий ўзгаришларни бир нечта изчил босқичга бўлиш мумкин. Илгари асосан қишлоқ хўжалиги ва пахтачиликка қарам бўлган Жиззахда дастлаб автомобилсозлик тармоғи шакллантирилди, кейинги босқичда эса энергетика ва электротехника саноати асосий драйверга айланди. Ҳозирда қайта тикланувчи энергия манбалари, жумладан, қуёш панеллари ҳамда буғ-газ электр станцияларини ишга тушириш лойиҳалари жадал олиб борилмоқда.

Инвестициялар кўлами ва таркибига танқидий ва холис баҳо бериш учун рақамларни минтақавий ва миллий контекстда таҳлил қилиш лозим.

$2,7 миллиард долларлик маблағ илгари иқтисодий салоҳияти чекланган аграр вилоят учун улкан рақам ҳисобланади. Бу кўрсаткичнинг реалликка канчалик яқинлигини тушуниш учун Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Статистика агентлиги томонидан эълон қилинадиган ҳудудий ялпи маҳсулот ва инвестициялар статистикасини кузатиш лозим.

Агар лойиҳалар тўлиқ қувватда ишга тушса, бу фақат ялпи ҳудудий маҳсулот ўсишига эмас, балки аҳоли бандлиги ва даромадлари ошишига ҳам бевосита таъсир қилади. Мисол учун, электротехника ва энергетика соҳасидаги битта йирик корхона атрофида ўнлаб кичик ва ўрта етказиб берувчи корхоналар шаклланади, бу эса кластер эффектини яратади.

Бироқ, танқидий нуқтаи назардан ёндашганда, инвестицияларнинг фақатгина "эълон қилинган" ёки "жалб этилган" қисмига эмас, балки айнан "ўзлаштирилган" ва "ишлаб чиқаришга айланган" реал улушига эътибор қаратиш зарур. Ташқи капитални самарали бошқариш, инфратузилмани барқарор узатишни таъминлаш ушбу режаларнинг муваффақиятини белгилаб берувчи асосий омил бўлиб қолади.

Саноатнинг барқарор ривожланиши тўғридан-тўғри малакали кадрлар базасига боғлиқ. Вилоятда мактаб битирувчиларининг олий таълим билан қамраб олиниши 50 фоиздан ошиши режалаштирилаётгани ижобий ҳолат. Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги маълумотларига кўра, олий таълимнинг ҳудудларда кенгайиши маҳаллий меҳнат бозорининг мутахассисларга бўлган эҳтиёжини қондиришга хизмат қилади.

Лекин бу ўринда сифат ва миқдор балансини сақлаш муҳим. Битирувчиларнинг қанча фоизи айнан Жиззахда барпо этилаётган саноат зоналари, электротехника ва энергетика корхоналарида талаб юқори бўлган муҳандислик ҳамда техник мутахассисликлар бўйича таҳсил олаётгани асосий савол бўлиб қолади.

Жиззах вилоятининг аграр форматдан саноатлашган ҳудудга ўтиш тажрибаси ҳудудий иқтисодиётни диверсификация қилиш нуқтаи назаридан муҳим намунадир. Эълон қилинган $2,7 миллиард долларлик инвестициявий мақсад ва таълим соҳасидаги ислоҳотлар фақатгина рақамларда эмас, балки маҳаллий аҳолининг турмуш даражаси ва харид қобилияти ошишида ўз аксини топгандагина ушбу трансформация тўлиқ муваффақиятли деб баҳоланиши мумкин. Сизнингча, маҳаллий саноатнинг бундай шиддатли ўсиши вилоят аҳолиси ҳаётида қай даражада акс этмоқда?

Сўнгги кунларда ижтимоий тармоқлар ва янгиликлар лентасини қамраб олган воқеалар — Тошкентнинг Чилонзор туманидаги меҳмонхона томонидан 1,3 миллиард сўмлик электр энергиясининг талон-торож қилиниши ҳамда такси ҳайдовчисига нисбатан блогерлар томонидан уюштирилган «самосуд» ва туҳмат можароси — алоҳида криминал ҳодисалар эмас. Бу икки воқеа жамиятдаги икки йирик тўлқинни намоён этмоқда: бизнесдаги яширин иқтисодиёт ва ижтимоий тармоқлардаги ҳуқуқий анархия.

Энергетика инқирози ва ижтимоий тармоқлардаги рақамли зўравонлик кун тартибининг марказида турибди. Бир томондан, ҳалол тадбиркор ва аҳоли электр чекловларига дуч келаётган бир пайтда, йирик тижорат объектларининг миллиардлаб сўмлик ресурсни ўғирлаши энерготопилмани мураккаблаштирмоқда. Бундан ташқари, ўзига «судья ва жазоловчи» мақомини берган блогерларнинг видео чиқариб, фуқарони калтаклаши ва ахборот хуружи уюштириши жамиятда ҳуқуқий хавфсизлик таҳдид остида эканини кўрсатди.

Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий фони

Ўзбекистонда электр ва газ тармоқларига ноқонуний уланиш йиллар давомида тизимли муаммо бўлиб келмоқда. Жазолар оғирлаштирилганига (Жиноят кодексига тегишли ўзгартиришлар киритилганига) қарамай, ноқонуний уланиш ҳолатлари камаймаяпти.

Иккинчи томондан, ижтимоий тармоқларда аудитория йиғиш ва «хайп» ортидан қувиш блогерлик соҳасида ҳуқуқий маданиятнинг шаклланмаганини очиб берди. «Шаҳвоний шилқимлик» ёки бошқа айбловларни пеш қилиб, далилсиз инсонларни жамоатчилик олдида айблаш ва куч ишлатиш ҳолатлари илгари маъмурий ҳуқуқбузарлик сифатида қаралган бўлса, эндиликда жиноий жавобгарлик (ЖКнинг 277 ва 139-моддалари) даражасида баҳоланмоқда.

Муаммоларнинг асл сабаблари

Юзага келаётган ҳуқуқбузарликлар замирида бир нечта омиллар ётибди:

• Иқтисодий ва коррупцион омиллар: Меҳмонхона каби катта қувват истеъмол қилувчи объектларнинг ҳисоблагичсиз уланиши маҳаллий назоратчиларнинг хабардорлиги ёки лоқайдлигисиз амалга ошиши мураккаб.

• Рақамли маданиятсизлик ва «Хайп» омили: Блогерлар фактларни текширмасдан, ягона манба ёки ҳиссиётларга таяниб видео чиқаради ва жамоатчилик фикрини манипуляция қилади.

• Ҳуқуқий саводхонликнинг пастлиги: Фуқаролар ва ижодкорлар ахборот тарқатиш учун ҳуқуқий жавобгарлик, туҳмат ва безорилик чегараларини англаб етмаяпти.

• Институционал бўшлиқ: Низоли вазиятларда полицияга (102) мурожаат қилиш ўрнига, шахсий ҳисоб-китоб қилишга уриниш «самосуд» психологиясини келтириб чиқармоқда.

Кимга ва қандай таъсир қилади?

Фактчекинг бўлими

• Даъво: Такси ҳайдовчиси йўловчи аёлга шаҳвоний шилқимлик қилгани учун калтакланган ва бу ҳақда видео чиқарилган.

  • Далил: Тезкор суриштирув ва ИИББ хабарига кўра, жанжал аёлнинг фарзанди машина ўриндиғини тепиши ортидан келиб чиққан. Ҳайдовчи 102 га мурожаат қилган. Блогер шошилинч, нотўғри ва текширилмаган маълумот тарқатганини ва видеони ўчирганини тан олган.

  • Хулоса: Нотўғри (туҳмат). Блогер ва аёлга нисбатан ЖКнинг 277 ва 139-моддалари билан жиноят иши қўзғатилган.

• Даъво: Меҳмонхонадаги электр уланиши шунчаки техник хатолик бўлган.

  • Далил: Бош прокуратура ва Энергоинспекция назорат тадбирида ҳисоблагичдан ташқари қасддан уланиш аниқланган, етказилган зарар 1,377 млрд сўмни ташкил этган.

  • Хулоса: Нотўғри. Гап қасддан содир этилган йирик миқдордаги талон-торожлик ҳақида бормоқда.

Манфаатлар харитаси ва яширин омиллар

Электр ўғрилиги ортида ноқонуний йўл билан таннархни арзонлаштириш ва ноҳалол фойда олиш иқтисодий мантиғи ётибди. Бунда ютадиган тараф — вақтинчалик ноқонуний фойда олаётган бизнес, йўқотадиган тараф эса давлат бюджети ва тармоқдаги зўриқишлар оқибатида чироқсиз қолаётган аҳолидир.

Блогерлар можаросида эса ютувчи омил — вақтинчалик «лайк» ва кўришлар сони (просмотр) бўлган бўлса, йўқотувчи тараф — беайб айбланган ҳайдовчи ва охир-оқибат ўз эркинлигидан маҳрум бўлиш хавфи остида қолган блогерларнинг ўзи бўлди.

Ечимлар журналистикаси: Муаммони қандай ҳал қилиш мумкин?

Жамиятдаги ушбу икки йирик иллатни камайтириш учун комплекс ечимлар зарур:

1. Энергия назоратини рақамлаштириш ва АСКУЭ тизимини тўлиқ интеграция қилиш: Инсон омилини камайтириш орқали ноқонуний уланишларни автоматик аниқлаш.

2. Ахборот майдонида ҳуқуқий жавобгарликни муқаррар қилиш: Шахсни далилсиз айблаганлик ва «самосуд» уюштирганлик учун жазо муқаррарлигини таъминлаш.

3. Медиасаводхонликни ошириш: Ижтимоий тармоқ фойдаланувчиларига сохта хайпларга алданмаслик ва фактларни текшириш кўникмаларини сингдириш.

Ечимларнинг кучли ва ожиз томонлари

• Кучли томонлари: Қонун устуворлиги таъминланади; энергетика тизимидаги йўқотишлар камаяди; инсон шаъни ва қадри дахлсизлиги мустаҳкамланади.

• Камчиликлари ва хавфлар: Фақат маъмурий жазоларни оғирлаштириш билан илдиз сабабларни йўқотиб бўлмайди. Коррупция хавфи ва назорат қилувчи органлар ходимларининг ҳалоллиги масаласи очиқ қолмоқда.

Sangzor.uz Аналитикаси: Келажак сценарийлари

• Энг эҳтимолий сценарий: ИИББ ва Прокуратура томонидан ўтказилаётган қатъий чоралар фонида блогерлар ва ижтимоий тармоқ фаоллари орасида ўзини ўзи цензура қилиш ва ҳуқуқий эҳтиёткорлик ортади. Энергетика соҳасида рейдлар давом этади.

• Энг яхши сценарий: «Самосуд» ва туҳмат учун суд ҳукмлари жамоатчиликка очиқ кўрсатилиб, медиада ҳуқуқий чегаралар тушунтирилади. Электр тармоқлари тўлиқ рақамлаштирилиб, ўғриликларга чек қўйилади.

• Энг хавфли сценарий: Жазо чоралари фақат шов-шувли ҳолатлар билан чекланиб қолса, тизимли ўғриликлар ва ижтимоий тармоқлардаги рақамли зўравонлик янги шаклларда давом этаверади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та асосий хулоса

1. Чилонзордаги меҳмонхона 1,377 млрд сўмлик электрни ўғирлаб, давлат ва жамият манфаатларига йирик зарар етказган.

2. Текширилмаган ахборот асосида видео чиқариб, такси ҳайдовчисини калтаклаган ва туҳмат қилган блогерларга нисбатан жиноят иши қўзғатилди.

3. «Шаҳвоний шилқимлик» даъвоси блогернинг ўзи томонидан сохта деб тан олинди ва шошма-шошарлик оқибати деб баҳоланди.

4. Қонунни четлаб ўтиб «самосуд» уюштириш оғир жиноий жавобгарликка (безорилик ва туҳмат) олиб келади.

5. Хар бир фуқаро ва тадбиркор ахборот тарқатишда ҳам, ресурс истеъмолида ҳам қонун олдида тенг мажбуриятга эга.

Маданият вазирининг биринчи ўринбосари — Кинематография агентлиги директори Жаҳонгир Аҳмедов «Ўзбекфильм» миллий киностудиясининг аянчли молиявий ҳолати ҳақида

Бу хабар мамлакат жамоатчилиги ва кино ижодкорлари орасида кескин муҳокамаларга сабаб бўлди. Негаки, гап шунчаки битта корхонанинг инқирози ҳақида эмас, балки миллий кино санъатининг келажаги ва давлат бюджети маблағларининг қанчалик самарали сарфланаётгани ҳақида бормоқда.

Мавзу нима учун муҳим ва нега айнан ҳозир муҳокама қилинмоқда?

«Ўзбекфильм»нинг мол-мулки ва ҳатто ер майдонлари еврода олинган йирик кредит эвазига гаровга қўйилган. Солиқ қарздорлиги сабабли балансдаги хизмат автомобиллари аукционга чиқарилиш хавфи остида, ходимларга иш ҳақи тўлашда узилишлар кузатилмоқда.

Президент томонидан кино соҳасидаги бюрократик тўсиқларни олиб ташлаш, Республика кинематография комиссияси ва Бадиий кенгашларни тугатиш бўйича қарор қабул қилинган бир пайтда, студиянинг реал иқтисодий манзараси ошкор бўлди. Ўқувчи учун бу материал — солиқ тўловчи сифатида давлат ажратаётган миллиардлаб маблағлар қаерга кетаётгани ва миллий кино бозори қай томонга қараб кетаётганини тушуниш учун муҳимдир.

Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий фони

«Ўзбекфильм» ўнлаб йиллар давомида Марказий Осиёдаги энг йирик кинофабрикалардан бири бўлиб келган. Сўнгги йилларда киностудияни модернизация қилиш, замонавий павильон ва съёмка жиҳозлари билан таъминлаш мақсадида йирик хорижий кредитлар жалб этилди.

Ҳуқуқий ва ташкилий жиҳатдан студия давлат томонидан тўлиқ молиялаштириладиган ёки мустақил тижорий даромад келтирадиган тузилма сифатида шаклланмади. У икки оралиқда — хусусий бозор механизмларидан йироқ, аммо тижорий кредит мажбуриятларига эга бўлган чала-ярим структура ҳолатида қолиб кетди.

Муаммонинг асл сабаблари

Киностудиянинг бундай оғир аҳволга тушиб қолгани шунчаки тасодиф эмас, балки тизимли камчиликлар оқибатидир:

• Замонавий бизнес-моделнинг йўқлиги: Студия ўз хизматлари ва павильонларини ижарага бериш, тижорий фильмография яратиш орқали даромад олиш механизмини йўлга қўймаган.

• Давлат буюртмасига тўлиқ қарамлик: «Ўзбекфильм» ўз-ўзини боқиши учун йилига камида 60 миллиард сўмлик буюртма бажариши керак. Аммо бу манба асосан давлат бюджетига боғланиб қолган.

• Валюта хавфи (Currency Risk): Кредит мажбурияти еврода (22,9 млн евро) олинган, даромад эса миллий валюта — сўмда шаклланади. Сўмнинг қадрсизланиши кредит юкини автоматик равишда ошириб юборган.

• Институционал ва бошқарув муаммолари: Эскича Бадиий кенгашлар ва бюрократик комиссиялар бозор талабларига мос эгилувчан қарорлар қабул қилишга тўсқинлик қилган.

Кимга ва қандай таъсир қилади?

Фактчекинг бўлими

• Даъво: «Ўзбекфильм» шунчаки ижодий муассаса, у даромад келтириши шарт эмас.

  • Далил: Студия 22,9 млн евро кредит олган ва тижорий субъект сифатида банк олдида қарздор.

  • Хулоса: Нотўғри. Студия бозор иқтисодиёти шароитида ўзини ўзи қоплаш ва кредитларини узиш мажбуриятига эга.

• Даъво: Бадиий кенгашлар фильмлар сифатини назорат қилиш учун зарур эди.

  • Далил: Президент баёнотида таъкидланганидек, бу кенгашлар эскича бошқарув ва самарасиз назорат тизимини сақлаб қолган, ижодий эркинликни чеклаган.

  • Хулоса: Қисман нотўғри. Монопол назорат ўрнига ҳақ тўланадиган мустақил эксперт гуруҳлари тизими самаралироқ ҳисобланади.

Манфаатлар харитаси ва яширин омиллар

Бу жараёнда ютадиган тарафлар — мустақил продюсерлар, хусусий студиялар ва хорижий кинокомпаниялардир (улар учун солиқ имтиёзлари ва 50%лик даромад рағбати берилмоқда). Йўқотадиган тарафлар эса эски тизимдан субсидия ва кафолатланган бюджет олиб ўрганган, аммо бозорда рақобатдош маҳсулот бера олмаган маъмурий тузилмалардир.

Бу қарор ортида давлат бюджетини самарасиз харажатлардан халос қилиш ва кинематографияни давлат қарамоғидан чиқариб, саноат (индустрия) даражасига кўтариш иқтисодий мантиғи ётибди.

Ечим: Муаммони қандай ҳал қилиш мумкин?

Давлат раҳбари ва агентлик раҳбарияти томонидан бир қатор ислоҳотлар таклиф этилмоқда:

1. Молиявий ва ташкилий қайта қуриш: Эски Бадиий кенгашларни тугатиб, ўрнига ҳақ тўланадиган эксперт гуруҳларини жорий этиш.

2. Даромадни рағбатлантириш: Давлат буюртмаси асосида олинган фильмлар намойишидан тушган даромаднинг 50 фоизини продюсер ва ижодий гуруҳга бериш.

3. Маркетинг ва хорижий инвестиция: Фильм бюджетининг 30%гача қисмини рекламага ажратиш, хорижий компанияларни солиқдан озод қилиш.

Ечимларнинг кучли ва ожиз томонлари

• Кучли томонлари: Ижодкорларда молиявий манфаатдорлик ортади; шаффофлик таъминланади; хорижий капитал ва тажриба кириб келади.

• Камчиликлари ва хавфлар: Кредит қарздорлиги жуда йирик бўлгани учун қисқа муддатда студияни банкротликдан сақлаб қолиш қийин кечади. PR ва баландпарвоз баёнотлар ортида реал реструктуризация режаси (валюта хатарини ва активларни қайта баҳолаш) бўлмаса, ислоҳотлар юзаки бўлиб қолиши мумкин.

Sangzor.uz таҳлили: Келажак сценарийлари

• Энг эҳтимолий сценарий: «Ўзбекфильм» давлат томонидан кредитлари қайта тартибга солинган (реструктуризация қилинган) ҳолда, хусусий ва хорижий инвесторлар учун очиқ бўлган миллий киноконцернга айлантирилади.

• Энг яхши сценарий: Студия замон талабларига мослашиб, глобал стриминг платформалари (Netflix, HBO ва б.) учун лойиҳалар ишлаб чиқарадиган, кредитларини ўз даромадидан узадиган марказга айланади.

• Энг хавфли сценарий: Кредит юки оғирлигича қолиб, активлар (ер ва бинолар) аукционларда сотилиб кетади ва студия амалда тарихий бренд сифатида йўқолади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та асосий хулоса

1. «Ўзбекфильм»нинг 22,9 млн евро кредит ва 1 млрд сўмлик солиқ қарзи бор; активлари гаровда турибди.

2. Киностудия йилига камида 60 млрд сўмлик буюртма бажармаса, ўз харажатларини қоплай олмайди.

3. Эскича, бюрократик Республика кинематография комиссияси ва Бадиий кенгашлар бутунлай тугатилмоқда.

4. Киноижодкорларга эркинлик берилиб, фильм бюджетининг 30%и рекламага ажратилади, прокат даромадининг 50%и ижодий жамоага берилади.

5. «Ўзбекфильм»ни сақлаб қолишнинг ягона йўли — уни давлат қарамоғидаги муассасадан замонавий, рақобатбардош киноконцернга айлантиришдир.

Ҳакимжон Фозилов

Жарима занжиридаги тадбиркор

Хоразмлик кичик тадбиркор Жаҳонгир ака ўтган йили кичик цех очиб, маҳаллий бозор учун қурилиш материаллари ишлаб чиқаришни бошлади. Аммо унинг асосий вақти ва айланма маблағи ишлаб чиқаришни кенгайтиришга эмас, турли назорат органларининг кутилмаган текширувлари ва молиявий жарималарини тўлашга кетиб қолди. "Бир марта санитария талабидаги кичик тушунмовчилик учун, яна бир сафар электр тармоғидаги узилиш туфайли ускуна тўхтаб қолганда юзага келган техник хатолик учун жаримага тортилдим. Ҳар сафар жарима тўлаганимда, цехимга янги ускуна олиш режам орқага сурилади", — дейди у.

Жаҳонгир аканинг кечинмалари — мамлакатдаги 1,2 миллион тадбиркорнинг аксарияти дуч келаётган тизимли муаммоларнинг яққол инъикосидир. Давлат раҳбарининг Хоразмда бўлиб ўтган очиқ мулоқотида айнан шундай тўсиқларни олиб ташлаш ва бизнесни "бошлаш" босқичидан "капитални кўпайтириш" босқичига ўтказиш бош ғоя сифатида илгари сурилди.

Муаммонинг тарихи ва асл илдизлари

Сўнгги 5 йил ичида Ўзбекистонда тадбиркорлик муҳитини яхшилаш мақсадида 84 та қонун ҳамда 861 та фармон ва қарор қабул қилинди. Корхоналарнинг асосий капиталга киритган инвестициялари 3 бараварга ортиб, 363 триллион сўмга, кредит портфели эса 450 триллион сўмга етди.

Аммо ижобий рақамлар ортида чуқур институционал муаммо ётар эди:

• Институционал манфаатлар тўқнашуви: Ҳозирда 51 та идора тадбиркорга молиявий жарима қўллаш ваколатига эга. Энг ёмони, ундирилган жарималарнинг бир қисми назорат органларининг ўз жамғармаларида қолиши амалиёти мавжуд эди. Бу тизимни профилактика қилишга эмас, балки "жарима ундириш ва бюджетни тўлдириш" машинасига айлантириб қўйди.

• Ҳуқуқий тенгсизлик: Низоли ҳолатларда давлат органининг қарори устун саналар, тадбиркор эса судларда ўз айбсизлигини исботлаш учун вақт ва ресурс йўқотар эди.

• Инфратузилма ва таннарх босими: Очиқ мулоқот олдидан 5072 та бизнес вакили ўртасида ўтказилган сўровнома кўрсатганидек, кредит олишдаги муаммолар, энергия таъминотидаги узилишлар ва хомашё таннархининг ошиши капитални тўплашга тўсқинлик қилувчи асосий омиллар бўлиб қолмоқда.

Манфаатлар харитаси ва яширин омиллар

Ким ютади?

• Хусусий сектор: Жарималарнинг ўртача 2 бараварга камайтирилиши ва 10 кунлик огоҳлантириш муддати берилиши сабабли бизнеснинг оператив харажатлари камаяди.

• Суд тизими ва шаффофлик: 2027 йилдан жорий этиладиган "тадбиркорнинг ҳақлиги презумпцияси" ва назорат органларининг судларда давлат божи тўлаш мажбурияти асоссиз даъволарни камайтиради.

Ким йўқотади?

• Бюрократик аппарат: Текширувчи идораларнинг жарималардан тўғридан-тўғри молиявий манфаатдорлиги тугатилади, бу эса айрим маъмурий тузилмаларнинг бюджетдан ташқари даромадларига чек қўяди.

Яширин механизмлар: Ислоҳотнинг асосий иқтисодий мантиғи — давлат маъмурий жазолаш орқали йиғадиган қисқа муддатли тушумдан воз кечиб, бизнеснинг капиталлашуви ва келгусидаги барқарор солиқ базасини кенгайтиришга ставка қилмоқда.

Экспертлар ва мутахассислар фикри

Мавзу юзасидан таниқли мутахассислар ва иқтисодчилар ҳам ўз мулоҳазаларини билдиришган.

Иқтисодчи ва экспертлар таъкидлашича, жарималарнинг камайиши муҳим қадам, аммо рақобат ва тенг шароит бўлмаса, капиталнинг тўпланиши чекланган гуруҳлар қўлида қолиб кетиши мумкин.

Жумладан, таниқли иқтисодчи Отабек Бакировнинг таъкидлашича, тадбиркорликни қўллаб-қувватлашда фақат имтиёз ва кредит ажратиш эмас, балки монополияларга барҳам бериш ҳамда тенг рақобат муҳитини яратиш ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Тадбиркорлар учун энг катта ёрдам — бу давлат аралашувининг камайиши ва холис иқтисодий қоидаларнинг ишлашидир.

Шунингдек, ҳуқуқшунос ва блогер Хушнудбек Худойбердиевнинг қайд этишича, назорат қилувчи органларнинг судга мурожаат қилишда давлат божи тўлаш мажбуриятининг киритилиши ва "ҳақлик презумпцияси" мансабдор шахсларнинг ўз масъулиятига бепарво қарашига чек қўйишда муҳим ҳуқуқий кафолат бўлиб хизмат қилади.

Ечимлар журналистикаси

Давлат томонидан таклиф этилаётган ечимлар ва уларнинг холис таҳлили:

• Жарималарни 2 бараварга камайтириш ва 10 кунлик тузатиш муддати:

  • Кучли томони: Бизнесга биринчи хатодан кейин молиявий зарба берилмайди, камчиликни бартараф этиш имкони яратилади.

  • Хавф ва камчилиги: Назорат органлари ходимлари томонидан "хавфсиз ҳуқуқбузарлик" тушунчасини субъектив талқин қилиш ва коррупцион келишувларга ўтиш хавфи мавжуд.

• "Тадбиркорнинг ҳақлиги презумпцияси" (2027 йилдан):

  • Кучли томони: Бизнеснинг айбсизлик кафолати ортади, судгача бўлган босим камаяди.

  • Хавф ва камчилиги: Назорат органлари тизимини ва судлар мустақиллигини ушбу принципларга тўлиқ тайёрлаш учун 2027 йилгача бўлган ўтиш даврида бюрократик қаршилик сақланиб қолиши мумкин.

Sangzor.uz Таҳлили: Сценарийлар ва Прогноз

• Энг яхши сценарий: Жарималар камайиб, "ҳақлик презумпцияси" ва энергетика соҳасидаги ислоҳотлар паралелл равишда тўлиқ ишлаб кетса, яқин 3 йилда хусусий секторнинг инвестициявий фаоллиги 40-50% га ортади.

• Энг эҳтимолий сценарий: Маъмурий ва ҳуқуқий енгилликлар бизнесга нафас олиш имконини беради, аммо энергия таъминоти ва глобал таннарх ошиши каби ташқи ва инфратузилмавий омиллар сабабли ўсиш суръати мўътадил сақланади.

• Энг хавфли сценарий: Назорат органлари жарима камайгани сабабли текширувлар сонини сунъий кўпайтириш орқали аввалги тушум миқдорини сақлаб қoлишга уринади. Бу эса ислоҳотларнинг ижобий таъсирини йўққа чиқариши мумкин.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та хулоса

1. Янги босқичга ўтиш: Ўзбекистон бизнeси шунчаки фаолият бошлашдан мустақил капитал шакллантириш ва кенгайиш босқичига ўтмоқда.

2. Жарималар икки баробар камаяди: Молиявий жазо чоралари енгиллаштирилиб, биринчи марта йўл қўйилган камчиликни тузатиш учун 10 кун муддат берилади.

3. Ҳуқуқий кафолат: 2027 йилдан бошлаб "тадбиркорнинг ҳақлиги презумпцияси" жорий этилади — айб судда исботланмагунича жарима қўлланилмайди.

4. Назоратчилар учун тўсиқ: Текширувчи идоралар суд жараёнларида давлат божи тўлашга мажбур қилинади, бу асоссиз даъволарни чеклайди.

5. Амал қилиш муҳим: Ташаббусларнинг муваффақияти уларнинг қоғозда эмас, балки жойлардаги маҳаллий ижрочилар томонидан қанчалик шаффоф амалга оширилишига боғлиқ.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги Тошкент шаҳрида кўчмас мулк объектларини оммавий баҳолашнинг дастлабки натижаларини

Бу рақамлар шунчаки статистика эмас. Мазкур жараён ҳар бир мол-мулк эгаси, инвестор ва оддий аҳолининг ҳамёнига бевосита таъсир қилувчи жиддий иқтисодий қадамдир. Нега ушбу ислоҳот айнан ҳозир амалга оширилмоқда? Янги баҳолаш солиқларни оширадими ёки кўчмас мулк бозорига шаффофлик олиб кирадими? Ушбу материал орқали ислоҳотнинг асл моҳияти ва оқибатларини таҳлил қиламиз.

Масаланинг тарихи

Ўзбекистонда йиллар давомида кўчмас мулкнинг кадастр қиймати ва унинг реал бозор нархи ўртасида жуда катта тафовут мавжуд эди. Солиқ солишда фойдаланиладиган кадастр қиймати сунъий равишда паст кўрсатилгани сабабли, кўчмас мулкдан олинадиган мол-мулк ва ер солиқлари тушумлари реал потенциалга мос келмасди. Бундан ташқари, олди-сотди ёки жамоат эҳтиёжлари учун мулкни олиб қўйиш (снос) жараёнларида баҳолаш тизимидаги номутаносибликлар кўплаб низоларга сабаб бўлган.

Тизимни тубдан ислоҳ қилиш мақсадида давлат раҳбарининг 2025 йил 5 мартдаги 43-сонли фармони қабул қилинди. Фармонга мувофиқ, 2025–2026 йилларда Тошкент шаҳрида оммавий баҳолаш тизимини эксперимент тариқасида жорий этиш белгиланди. Мазкур тажриба 2026–2027 йилларда Нукус шаҳри ва вилоятлар марказларига, 2027 йилдан эса бутун республикага татбиқ этилиши режалаштирилган.

Муаммонинг асл сабаби

Ислоҳотни ҳаракатга келтираётган асосий омиллар қуйидагилардан иборат:

• Иқтисодий ва бозор омиллари: Мамлакатдаги 8 миллиондан ортиқ турар ва нотурар жойлар ҳамда 7 миллион ер участкалари тўлиқ иқтисодий актив сифатида капиталлашувга эга эмас эди. Реал қийматнинг аниқланмагани банк тизимида гаров таъминотини холис баҳолашга ҳам халақит бериб келаётган эди.

• Институционал ва ҳуқуқий бўшлиқлар: Бозорда аниқ ва ягона маълумотлар базаси йўқлиги сабабли мулк нархлари сунъий равишда ошириб кўрсатилган ёки олди-сотди шартномаларида реал суммалар яширилган.

• Бюджет эҳтиёжлари: Маҳаллий бюджетлар даромад базасини кенгайтириш ва солиқ солишда адолат мезонини ўрнатиш зарур эди.

Кимга таъсир қилади?

• Аҳоли (мулкдорлар): Мулкнинг кадастр қиймати ошиши келажакда мол-мулк ва ер солиғи ҳисоб-китобига таъсир кўрсатади. Шу билан бирга, банкдан кредит олишда ёки компенсация ундиришда мулкдорлар фойдасига ишлайди.

• Тадбиркорлар ва инвесторлар: Тизимий баҳолаш орқали кўчмас мулкнинг холис ва прогноз қилинадиган қиймати пайдо бўлади.

• Давлат ташкилотлари ва маҳаллий ҳокимликлар: Маҳаллий бюджетга солиқ тушумлари манбаи кенгаяди.

• Истеъмолчилар ва харидорлар: Бозордаги реал нархлар ҳақида очиқ ва ишончли маълумот олиш имкониятига эга бўладилар.

Фактчекинг бўлими

Жамоатчиликда пайдо бўлаётган айрим қарашларни текшириб чиқамиз:

• 1-даъво: "Кўчмас мулк баҳоси 7–14 бараварга ошгани сабабли солиқлар ҳам шунча бараварга ошади."

  • Далил: Вазирлик фармонига кўра, оммавий баҳолаш натижаларидан келиб чиқиб, мол-мулк ва ер солиғи бўйича солиқ баъзаси қайта кўриб чиқилади ҳамда солиқ ставкаларини пасайтириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилади.

  • Хулоса: Номутаносиблик. Қиймат ошгани билан солиқ ставкаларининг пасайтирилиши кутилмоқда. Бироқ якуний оғирлик ставкалар қанчалик пасайишига боғлиқ.

• 2-даъво: "Оммавий баҳолаш натижалари қатъий ва уларни ўзгартириб бўлмайди."

  • Далил: Эълон қилинган натижалар 60 кунлик жамоатчилик муҳокамасига қўйилган. Мулкдорлар эътироз билдириши ёки мустақил баҳоловчини жалб қилиб, қайта кўриб чиқишни сўраши мумкин.

  • Хулоса: Янглиш. Қайта кўриб чиқиш ва эътироз билдириш механизмлари назарда тутилган.

Манфаатлар харитаси

• Ким ютади?

  • Давлат ва маҳаллий бюджетлар: Шаффофлик ортиши ва солиқ базаси кенгайиши ҳисобига тушумлар барқарорлашади.

  • Мулк эгалари (гаров ва компенсация масаласида): Мулкининг давлат томонидан тан олинган қиймати реал бозор нархларига яқинлашади.

• Ким йўқотади?

  • Латифундистлар ва йирик кўчмас мулк эгалари: Сунъий арзон кадастр нархлари орқали кам солиқ тўлаб келган субъектлар энди кўпроқ молиявий масъулиятга эга бўлади.

  • Паст даромадли уй эгалари: Агар солиқ ставкалари тўғри мувозанатлаштирилмаса, Марказий туманларда яшовчи кам таъминланган қатлам учун солиқ юки ортиши мумкин.

Яширин омиллар таҳлили

Мазкур ислоҳот ортида фақатгина солиқ соҳасини тартибга солиш эмас, балки мамлакатнинг умумий капиталлашув даражасини ошириш мантиғи ётибди. Кўчмас мулкнинг реал қиймати аниқланиши мамлакат ялпи бойлигини баҳолаш ва халқаро молиявий рейтингларда кўрсаткичларни яхшилашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, очиқ қолган асосий савол — янги солиқ ставкалари қандай табақаланишидир. Агар прогрессив солиқ солиш шкаласи жорий этилмаса, бир вақтнинг ўзида ягона уйга эга бўлган фуқаро ва ўнлаб квартираларга эга бўлган инвестор бир хил нисбатда солиққа тортилиши мумкин.

Ечимлар журналистикаси бўлими

• Мавжуд ечимлар ва хориж тажрибаси:

  Ривожланган мамлакатларда (масалан, Эстония, Германия) оммавий баҳолаш (Mass Appraisal) тизими геоахборот тизимлари (ГИС) ва сунъий интеллект алгоритмлари орқали амалга оширилади. Бунда аҳоли учун ижтимоий кафолатлар, яъни ягона турар жойи учун солиқ имтиёзлари ёки минимал солиқ солинмайдиган майдон ўрнатилади.

• Ечимнинг кучли томонлари: Инсон омили ва коррупцияни камайтиради, баҳолаш тезлиги ва қамровини оширади.

• Ечимнинг камчиликлари ва хавфлари: Автоматлаштирилган алгоритмлар индивидуал омилларни (масалан, уйнинг ички таъмири, авария ҳолатида эканини) тўлиқ ҳисобга ололмаслиги мумкин. Шу сабабли шикоятлар сони ортиши ва бюрократик тўсиқлар юзага келиши хавфи бор.

• PR ва манипуляция хавфи: «Солиқлар ошмайди» деган умумий баёнотлар ўзини оқлаши учун солиқ кодексига янги ўзгаришлар киритилиши ва ставкалар қабул қилингунига қадар кутиш лозим. Фақатгина баҳолаш натижасини кўрсатиб, ижтимоий ҳимоя механизмлари очиқланмаса, бу жамоатчиликда норозилик пайдо қилиши мумкин.

Sangzor.uz таҳлили

• Энг яхши сценарий: Солиқ ставкалари мутаносиб равишда пасайтирилади. Биринчи уй ёки ижтимоий ҳимояга муҳтож қатлам учун сақловчи ставкалар жорий этилади. Оммавий баҳолаш бозор шаффофлигини ошириб, гаров тизимини енгиллаштиради.

• Энг эҳтимолий сценарий: 60 кунлик муҳокама давомида минглаб эътирозлар тушади ва айрим ҳудудларда баҳолаш коэффициентлари қайта кўриб чиқилади. Солиқ ставкалари пасайтирилади, лекин умумий солиқ тушуми ҳажми ўсишда давом этади.

• Энг хавфли сценарий: Солиқ ставкалари ва имтиёзлар тизими кечиктирилади ёки номутаносиб белгиланади. Бунинг оқибатида аҳолининг солиқ юки ортиб, кўчмас мулк бозорида олди-сотдиларни яширин сўм-валюта ҳисоб-китобларига ўтказиш ҳолатлари кўпаяди.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз:

Тошкент тажрибаси 2026–2027 йилларда Нукус ва вилоят марказларига (шу жумладан Жиззах шаҳрига) кўчганда, маҳаллий бозорларда баҳолаш сифати бўйича эътирозлар кўпроқ чиқиши мумкин, сабаби ҳудудларда реал битимлар ҳақидаги рақамли база пойтахтдагидек шаклланмаган.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Қиймат кескин ошди: Тошкентда квартиралар кадастр қиймати 7,4 бараварга, ҳовли-жойлар эса 14 бараварга яқин ўсди.

2. Солиқлар автоматик тарзда 14 бараварга ошмайди: Давлат солиқ ставкаларини пасайтириш ва базани қайта кўриб чиқишга ваъда бермоқда.

3. Эътироз билдиришга 60 кун бор: Ҳар бир мулкдор ўз уйининг янги нархи билан танишиб, эътироз киритиши ёки мустақил баҳолатиши мумкин.

4. Гаров ва компенсацияда устунлик: Мулкнинг расмий баҳоси ошиши банкдан кредит олишда ва мулкни сотишда мулкдор фойдасига ишлайди.

5. Ислоҳот бутун мамлакатга ёйилади: Тошкентдаги экспериментдан сўнг 2026–2027 йилларда бу тизим вилоятлар марказларида ҳам жорий этилади.

Ҳакимжон Фозилов

Қозоғистон ва Туркияда содир бўлган сўнгги фожиали воқеалар хорижда истиқомат қилаётган ва меҳнат қилаётган ўзбекистонлик хотин-қизларнинг хавфсизлиги, оилавий зўравонлик ҳамда ҳуқуқий ҳимоя механизмларининг қай даражада ишлаётгани ҳақидаги муҳокамаларни яна кун тартибига олиб чиқди. Қозоғистоннинг Жамбил вилояти Мерке туманида 19 ёшли Ўзбекистон фуқароси Мадинанинг фожиали тарзда

Мазкур ҳодисалар шунчаки алоҳида маиший келишмовчиликлар оқибати эмас, балки муҳожирликдаги оилавий муносабатлар, руҳий босим ва консуллик-ҳуқуқий кўмагининг етарлича манзилли эмаслиги каби чуқурроқ муаммоларни юзага чиқармоқда. Ушбу таҳлилий мақолада хориждаги ватандош аёллар дуч келаётган хавф-хатарлар ва уларни бартараф этиш йўллари кўриб чиқилади.

Муаммо нимада?

Хорижда вақтинчалик ёки доимий истиқомат қилувчи ўзбекистонлик аёлларнинг руҳий ва жисмоний зўравонлик қурбонига айланиши тобора жиддий муаммога айланмоқда. Қозоғистондаги ҳолатда марҳуманинг яқинлари унинг эри томонидан мунтазам жисмоний куч ишлатилганини таъкидлаган бўлса, Туркиядаги воқеада ҳам руҳий ва ижтимоий босимлар эҳтимоли илгари сурилмоқда.

Масаланинг келиб чиқишига қуйидаги асосий омиллар сабаб бўлмоқда:

• Ҳуқуқий ва ижтимоий яккаланиш: Хорижда қариндош-уруғ ва яқинлар қўлловидан узилган аёллар зўравонликка дуч келганда қаерга мурожаат қилишни билмайди ёки молиявий қарамлик сабаб вазиятдан чиқиб кета олмайди.

• Маҳаллий қонунчилик ва ёрдам тизимини билмаслик: Муҳожир аёллар борган мамлакатидаги ҳимоя ордерлари, аёллар бошпаналари (шелтерлар) ва ижтимоий хизматлар ҳақида етарлича маълумотга эга эмас.

• Молиявий қарамлик: Мурожаат қилиш ёки уйга қайтиш учун етарли маблағнинг йўқлиги аёлларни зўравонликка чидашга мажбур қилади.

Реал рақамлар шуни кўрсатадики, миграцияда бўлган аёлларнинг оилавий ва маиший муаммолари кўп ҳолларда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар эътиборидан четда қолади, сабаби жабрланувчиларнинг ўзлари ариза билан мурожаат қилишдан қўрқишади.

Бу жараён кимга таъсир қилади?

• Аҳоли ва ёшлар: Хорижда оила қураётган ёки меҳнат қилаётган ёш аёллар ва уларнинг оила аъзолари бевосита хавф гуруҳида туради.

• Маҳаллий ҳудудлар (шу жумладан Жиззах вилояти): Жиззах каби меҳнат миграцияси юқори бўлган вилоятлардан хорижга кетаётган аёлларнинг ҳуқуқий ва ижтимоий ҳимояси маҳаллий ҳокимият органлари ва маҳалла институти зиммасига ҳам масъулият юклайди.

• Давлат ташкилотлари: Ташқи ишлар вазирлиги, Консуллик хизматлари ҳамда Миграция агентлиги учун хориждаги ватандошларни ҳимоя қилишнинг янги ва самаралироқ механизмини ишлаб чиқиш зарурати туғилади.

Расмий позиция нима?

Тегишли давлат органлари ва дипломатик ваколатхоналар мазкур воқеаларга нисбатан расмий муносабат билдирган. Жумладан, Жамбил вилояти полицияси Қозоғистондаги ҳолат юзасидан судгача тергов ҳаракатлари бошлангани ва якуний хулоса тергов тугагач берилишини маълум қилган.

Ўзбекистон Республикасининг Истанбул шаҳридаги Бош консулхонаси эса Туркиядаги фожиа бўйича маҳаллий ҳуқуқ-тартибот органлари билан ҳамкорликда процессуал ва консуллик-ҳуқуқий ёрдам кўрсатилаётганини, марҳумаларнинг жасадини ватанга қайтариш бўйича тегишли чоралар кўрилганини билдирган.

Мутахассислар нима дейди?

Масала юзасидан уч хил нуқтаи назар мавжуд:

1. Қўллаб-қувватловчи фикр (Институционал ёндашув): Айрим ҳуқуқшуносларнинг таъкидлашича, дипломатик ваколатхоналар ва консулликлар мавжуд ваколатлари доирасида максимал даражада ҳаракат қилмоқда. Чет элдаги фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш маҳаллий қонунчилик Халқаро ҳуқуқ нормаларига мос келишини талаб этади.

2. Танқидий фикр (Жамоатчилик ва фаоллар): Инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари консулликларнинг реактив позицияда эканини, яъни ҳодиса содир бўлгандан кейингина ҳаракатга келишини танқид қилади. Уларнинг фикрича, хориждаги аёллар учун профилактика, тезкор "горячая линия" (hotline) ва вақтинчалик бошпаналар тизими яратилмаган.

3. Нейтрал эксперт баҳоси (Социологлар ва миграция бўйича мутахассислар): Экспертлар фикрича, муаммонинг илдизи фақат консулликда эмас, балки аёлларнинг хорижга кетишдан олдинги ҳуқуқий ва ижтимоий тайёргарлигининг пастлигида. Жамиятда оилавий зўравонликни "ички иш" деб билиш стереотипи ҳануз сақланиб қолмоқда.

Яширин омиллар ва манфаатлар

Миграция ва оилавий зўравонлик масаласи ортида мураккаб ижтимоий ва институционал омиллар ётади:

• Иқтисодий омил: Меҳнат миграцияси мамлакатга пул ўтказмаларини таъминлайди, бироқ бу жараёнда хотин-қизларнинг ижтимоий ва руҳий хавфсизлиги нархи баъзан эътибордан четда қолади.

• Ким ютади ва ким йўқотади?: Тизимдаги бўшлиқлардан ноинсоф иш берувчилар ёки зўравон шахслар фойдаланади. Жабрланувчи аёллар ва уларнинг фарзандлари эса энг катта йўқотишга учрайди.

• Таваккалчиликлар: Агар хориждаги ватандошларни ҳимоя қилиш тизими тубдан ислоҳ қилинмаса, муҳожир аёллар орасида суицид, оилавий фожиалар ва ҳуқуқбузарликлар сони ортиб бориши хавфи мавжуд.

Ечимлар журналистикаси нуқтаи назари

Мавжуд ечимлар ва уларнинг самараси: Шарқий Европа ва Осиёнинг бир қатор мамлакатларида хориждаги фуқароларни ҳимоя қилиш бўйича махсус фондлар ва 24/7 режимда ишловчи онлайн қўллаб-қувватлаш марказлари мавжуд. Бу усуллар жабрланувчиларга вақтида психологик ва ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш имконини берган.

Кучли ва ожиз томонлари:

• Кучли томони: Фожиаларнинг олдини олади, аёлларга хавфсиз муҳит тақдим этади.

• Камчиликлари: Катта молиявий харажатлар талаб қилади, бюрократик тўсиқлар сабаб хориждаги маҳаллий полиция билан тезкор ҳамкорлик қилиш қийин кечади.

Ечимлар журналистикасида учрайдиган хатолар: Фақат консулликнинг жасадни олиб келишдаги ёрдамини кўрсатиб, муаммо ҳал бўлди деб ҳисоблаш ёки оилавий зўравонликнинг чуқур илдизларини очиб бермасдан, ҳодисани шунчаки сенсация сифатида тақдим этиш асосий хатолардандир.

Sangzor.uz таҳлили

Жараённинг келгуси 3–5 йиллик ривожланиши бўйича 3 та эҳтимолий сценарий:

1. Энг яхши сценарий: Хориждаги Ўзбекистон ваколатхоналари ҳузурида аёллар учун махсус ёрдам марказлари ва Вақтинчалик сақлаш бошпаналари очилади. Жиззах ва бошқа вилоятларда хорижга кетаётган хотин-қизлар учун мажбурий ҳуқуқий ва психологик тренинглар жорий этилади.

2. Энг эҳтимолий сценарий: Ҳодисаларга реакция билдириш амалиёти сақланиб қолади, бироқ жамоатчилик босими остида дипломатик ваколатхоналарда аёллар масалалари бўйича масъул ходимлар ажратилиши ва алоқа каналлари қисман яхшиланиши мумкин.

3. Энг хавфли сценарий: Муаммога фақат "маиший келишмовчилик" сифатида қарашда давом этилса, хориждаги аёлларнинг ҳуқуқий ҳимоясизлиги ортади, бу эса фожиали ҳолатлар ва суицид кўрсаткичларининг кўпайишига олиб келади.

Хулоса

Ушбу фожиали воқеалар орқали ўқувчи шуни англаши керакки, оилавий зўравонлик ва муҳожирликдаги ҳуқуқий ҳимоясизлик алоҳида шахсларнинг эмас, балки бутун жамият ва давлатнинг комплекс ёндашувини талаб қиладиган масаладир.

Эътибор қаратиш лозим бўлган асосий жиҳат — хорижга чиқишдан олдин ҳуқуқий вазиятни ва фавқулодда алоқа воситаларини аниқ билиб олишдир. Ҳозирча очиқ қолаётган савол эса битта: Хориждаги ватандош хотин-қизларни комплекс ҳимоя қилиш бўйича давлат даражасидаги янги тизим қачон пўлатдай мустаҳкам ишлай бошлайди?

Ҳакимжон Фозилов

Нега бу мавзу ҳозир ва ҳар бир ўқувчи учун муҳим?

Ўзбекистон иқтисодиёти муҳим трансформацион босқични бошдан кечирмоқда. Президентнинг тадбиркорлар билан анъанавий очиқ мулоқоти олдидан республика штаби ва масъул ташкилотлар томонидан 5 072 нафар бизнес вакили ўртасида ўтказилган масштабли сўровнома мамлакатдаги реал бизнес муҳитининг "диагнози"ни қўйиб берди.

Иқтисодий ўсиш ва иш ўринлари яратишнинг асосий чўққиси саналган хусусий сектор вакиллари (сўровномада қатнашганларнинг 93 фоизи маҳаллий хусусий корхоналар) ўзлари дуч келаётган оғриқли нуқталарни очиқ баён этди. Ушбу материал ўқувчига шунчаки статистикани эмас, балки нима учун тадбиркор дуч келаётган муаммолар бевосита истеъмолчи ҳамёнига, маҳсулот нархига ва мамлакатдаги умумий фаровонликка таъсир қилишини тушуниб олишга ёрдам беради.

Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий фони

Давлат ва бизнес ўртасидаги "очиқ мулоқот" формати сўнгги йилларда тадбиркорлик соҳасидаги муаммоларни юқори даражада муҳокама қилишнинг асосий институтига айланди. Авваллари тадбиркорлар ўз муаммолари билан маҳаллий идоралар ва бюрократия девори қаршисида ёлғиз қолар эди.

Аъанавий мулоқотлар доирасида республика штаби, Колл-марказ ва ботлар орқали минглаб мурожаатлар йиғилиши йўлга қўйилди. Хусусан, бу йил 6000 га яқин мурожаат тушгани, уларнинг 4200 дан ортиғи ижобий ҳал этилгани билдирилмоқда. Бироқ, йилдан-йилга мурожаатлар сони камаймаётгани муаммолар юзаки эмас, балки чуқур тизимли ва институционал хусусиятга эга эканини кўрсатади.

Муаммонинг асл сабаблари ва илдизлари

Сўровнома натижалари ва мурожаатлар таҳлили бизнеснинг ривожланишига тўсқинлик қилувчи асосий илдизларни очиб беради:

Иқтисодий ва молиявий омиллар

• Қиммат ва мураккаб кредитлар: Юқори фоиз ставкалари, гаров мулкининг банк томонидан паст баҳоланиши, талаб қилинадиган ҳужжатларнинг кўплиги ва расмийлаштириш жараёнининг узоқлиги.

• Таннарх ва инфляция босими: Корхоналарнинг 53 фоизида харажатлар ошган. Бунга хомашё нархининг кўтарилиши ва логистика харажатлари асосий сабаб бўлмоқда.

Инфратузилмавий омиллар

• Энергия танқислиги: Электр энергияси ва газ таъминотидаги тез-тез узилишлар, тармоқдаги кучланиш ва газ босимининг пастлиги, ноаниқ лимитлар ва тариф сиёсати.

• Ички самарадорлик ва паст инновация: Корхоналарнинг 28,5 фоизи самарадорликни ошириш бўйича умуман чора кўрмаган, 51 фоизи эса янги маҳсулот ёки инновацияларни жорий этмаган. 40 фоиз корхона сўнгги бир йилда мутлақо инвестиция киритмаган.

Институционал ва бюрократик омиллар

• Солиқ маъмурчилиги ва текширувлар: Солиқ соҳасидаги ислоҳотларга қарамай, текширувлар ва ҚҚС (қўшилган қиймат солиғи)ни қайтариш жараёнида муаммолар сақланиб қолмоқда.

• Суд қарорлари ижроси: Сўровномада қатнашганларнинг 73 фоизи Мажбурий ижро бюроси (МИБ) ва ижро жараёнидаги бюрократия бизнесга салбий таъсир қилаётганини таъкидлаган.

Кимга ва қандай таъсир қилади?

Тадбиркорларга: Фойда маржасининг торайиши, рақобатбардошликнинг йўқолиши ва инвестиция киритиш хавфининг ортиши.

Аҳоли ва истеъмолчиларга: Маҳсулот ва хизматлар таннархи ошиши сабабли нархларнинг қимматлашиши, иш ўринлари ва иш ҳақи ўсишининг секинлашиши.

Давлат ва солиқ тўловчиларга: Иқтисодий ўсиш суръатининг пасайиши, солиқ базасининг кенгаймаслиги ва субсидияларга бўлган эҳтиёжнинг ортиши.

Фактчекинг ва маълумотлар таҳлили

Манфаатлар харитаси


Яширин омиллар ва саволлар

• Ресурс ва тарифлар қайта тақсимоти: Энергия ва газ бўйича лимитлар ва тарифларнинг ўзгариши бозордаги айрим иштирокчилар учун имтиёз, бошқалари учун оғир юк бўлмоқда.

• Ички ва ташқи бозор тенгсизлиги: Экспортчи корхоналар (22,3%) сертификатлаш, логистика ва божхонадаги бюрократия сабаб хорижий бозорларда ўз позициясини йўқотмоқда.

• Очиқ қолган савол: Келгуси авлод технологиялари ва қайта тикланувчи энергия манбаларини жорий этмаётган 49-51% корхоналар тизимли рағбатлантириш йўқлиги сабабли шундай йўл тутяптими ёки сармоя ва билим етишмаслигиданми?

Ечимлар журналистикаси: Нима қилиш керак?

Таклиф этилаётган ечимлар ва уларнинг холис таҳлили

• Молиявий сектор: Кредит бериш тартибини соддалаштириш ва гаров талабларини юмшатиш.

  • Камчилиги: Марказий банк томонидан инфляцияни жиловлаш сиёсати фоиз ставкаларини кескин пасайтиришга йўл қўймайди.

• Муқобил энергия ва самарадорлик: Қайта тикланувчи энергия ва энергия тежамкор технологияларга ўтишга субсидия ва имтиёзлар ажратиш.

  • Камчилиги: Дастлабки капитал харажатлари юқори, кўплаб кичик бизнес вакилларида бунга маблағ йўқ.

• МИБ ва суд ижроси тизимини ислоҳ қилиш: Ижро тизимидаги бюрократияни қисқартириш, рақамлаштириш.

  • Камчилиги: Қонунчилик ўзгарса-да, жойлардаги ижрочиларнинг малакаси ва манфаатдорлиги пастлигича қолмоқда.

Sangzor.uz Таҳлили: Келажак сценарийлари

1. Энг эҳтимолий сценарий (Базавий)

Президент мулоқотидан сўнг кредитлаш ва солиқ маъмурчилиги бўйича навбатдаги енгилликлар пакети қабул қилинади. Энергия таъминотида хусусий сектор учун мақсадли лимитлар берилади. Иқтисодий ўсиш мўътадил сақланади, аммо чуқур таркибий муаммолар босқичма-босқич ҳал этилади.

2. Энг яхши сценарий (Оптимистик)

Энергия ва молия бозорлари тўлиқ либераллаштирилади. Корхоналарнинг 50% дан ортиғи рақамлаштириш ва энергия тежамкор технологияларга ўтади. Экспортчилар учун логистик ва божхона коридорлари максимал даражада соддалаштирилади.

3. Энг хавфли сценарий (Пессимистик)

Тарифлар ошиши ва энергия танқислиги давом этади. Корхоналар таннархни тушира олмай, рақобатбардошликни йўқотади. Кредит ресурсларининг қимматлиги инвестициялар ва модернизациянинг тўхтаб қолишига олиб келади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та асосий хулоса

1. Технология ва инновация — тирик қолиш шарти: 3 та ва ундан ортиқ самарадорлик чорасини қўллаган бизнеснинг таннархни тушириш имконияти 4,1 бараварга юқори.

2. Асосий ички душман — паст самарадорлик: Бизнес вакилларининг 28,5 фоизи самарадорликни ошириш бўйича ҳеч қандай чора кўрмагани ички захиралар ишлатилмаётганини кўрсатади.

3. Кредит ва энергия — асосий ташқи чекловлар: Тадбиркорлар учун энг катта тўсиқ — қиммат ва мураккаб кредитлар ҳамда энергетика тизимидаги узилишлар.

4. Суд ва ижро тизими ислоҳга муҳтож: 73% тадбиркорлар МИБ ва мажбурий ижродаги бюрократиядан азият чекмоқда.

5. Мулоқот бор, ижро назорати керак: Топшириқлар берилиши ижобий ҳол, бироқ уларнинг жойлардаги реал ижроси ва натижаси мустақил баҳоланиши шарт.

Американинг Firebird компанияси Арманистоннинг Раздан шаҳрида сунъий интеллект (СИ) ва суюқлик билан совутилувчи 6144 та Nvidia B200 чипларига эга дата-марказни расман ишга туширди. Лойиҳа МДҲ ва Жанубий Кавказ минтақасидаги энг йирик ҳисоблаш кластери сифатида баҳоланмоқда.

Бу воқеа нима учун муҳим? Биринчидан, глобал сунъий интеллект пойгаси энди фақат АҚШ, Хитой ва Ғарбий Европа доирасида чекланиб қолмай, география ва сиёсат нуқтаи назаридан нозик ҳисобланган Жанубий Кавказга ҳам кириб келмоқда. Иккинчидан, 6 ой ичида қад кўтарган ушбу лойиҳа АҚШ ва Арманистон ўртасидаги технологик ҳамкорликнинг мутлақо янги босқичидир.

Ушбу материал орқали ўқувчи йирик дата-марказларнинг иқтисодий ва технологик фойдаси билан бир қаторда, уларнинг ички энергетика тизимларига соладиган улкан хавф-хатарларини атрофлича англаб олади.

Масаланинг тарихи

Одатда, бундай улкан ҳисоблаш қувватига эга AI-фабрикалар ва суперкомпьютерлар ривожланган Ғарб мамлакатларида ёки Форс кўрфази давлатларида жойлаштирилар эди. Жанубий Кавказ ва МДҲ минтақасидаги инфратузилма асосан маҳаллий серверлар ва анъанавий маълумотлар марказлари билан чекланиб келган.

Соҳада юқори унумдор Nvidia B200 сингари чиплар стратегик ресурс ҳисоблангани сабабли, уларни экспорти АҚШ регуляторлари томонидан қатъий назорат қилинади. Арманистон ушбу технологик «сакраш»га АҚШ билан бевосита дипломатик ва сиёсий музокаралар олиб бориш, шунингдек, мамлакатнинг технологик хабга айланиш амбициялари эвазига эришди.

Муаммонинг асл сабаби

Лойиҳанинг келажакдаги кенгайиш режалари ички энергетика инқирозига сабаб бўлиши мумкин. Тизимдаги энг нозик ва аҳамиятли (туб) омиллар қуйидагилардан иборат:

1. Технологик омил: AI моделларини (масалан, Perplexity) ўқитиш ва ишлатиш ҳаддан ташқари катта энергия ва махсус совитиш инфратузилмасини талаб қилади.

2. Энергетик мувозанатсизлик: Дастлабки 15 МВт қувват катта муаммо туғдирмаса-да, 2027 йилгача кутилаётган 300 МВт қувват Арманистоннинг қишки энг юқори истеъмоли (1300 МВт)нинг қарийб 25 фоизини ташкил қилади.

3. Геосиёсий ва геоиқтисодий мантиқ: АҚШ компаниялари ўз қувватларини диверсификация қилишга, Арманистон эса хомашёга қарамликдан IT-иқтисодиётга ўтишга интилмоқда. Бироқ, инфратузилманинг тайёр эмаслиги асосий тўсиқдир.

Кимга таъсир қилади?

• IT ва илмий ҳамжамият (Ютуқ): Олимлар, университетлар ва стартаплар маҳаллий даражада биотехнология, робототехника ва нейротармоқларни ўқитиш учун қудратли ресурсларга эга бўлади.

• Аҳоли ва истеъмолчилар (Хавф): Агар энергетика инфратузилмаси вақтида модернизация қилинмаса, қишда аҳоли хонадонлари ва ижтимоий объектларда электр узилишлари кузатилиши мумкин.

• Энергетика ва давлат ташкилотлари (Босим): Замонавий генерация қувватларини барпо этиш ва тармоқларни мустаҳкамлаш учун тезкор инвестициялар киритиши шарт.

• Халқаро инвесторлар (Имконият): Минтақада юқори технологияли экотизим шаклланиши янги стартаплар оқимини олиб келади.

Фактчекинг бўлими

• Даъво: «Раздандаги марказ — шунчаки маҳаллий IT-лойиҳа ва у глобал аҳамиятга эга эмас.»

  • Далил: Лойиҳада Dell, Schneider Electric, Vertiv каби жаҳон гигантлари қатнашган, дастлабки тижорий мижоз эса халқаро Perplexity қидирув тизими бўлди.

  • Хулоса: Нотўғри. Лойиҳа глобал AI-бозорига хизмат кўрсатадиган халқаро инфратузилмадир.

• Даъво: «Арманистон энергетика тизими лойиҳанинг 2 ГВтгача бўлган кейинги босқичларини бемалол кўтара олади.»

  • Далил: Арманистоннинг амалдаги умумий электр тармоғи қуввати 2 ГВтдан юқори эмас. 300 МВтнинг ўзиёқ қишки пик пайтидаги истеъмолнинг 25%ини ташкил этади.

  • Хулоса: Бўрттирилган ва хавфли даъво. Янги манбаларсиз (масалан, янги АЭС ёки қайта тикланувчи энергия) энергетика коллапси юз беради.

Манфаатдар томонлар ва яширин омиллар

Ким ютади?

• Firebird ва АҚШ технологик гигантлари: Ишлаб чиқариш ва ҳисоблаш харажатлари арзонроқ ва географик жиҳатдан қулай ҳудудга кўчирилди.

• Арманистон ҳукумати: Сиёсий ва технологик дивидендлар, минтақавий IT-хаб мақоми.

Яширин ва очиқланмаган саволлар:

• Лойиҳа учун зарур бўлган улкан электр энергияси манбаси қайси ресурслар ҳисобидан қопланади?

• Энергия тарифлари аҳоли учун қимматлашадими?

• Сув ресурсларидан (совитиш тизимлари учун) фойдаланиш маҳаллий экологияга қандай таъсир кўрсатади?

Ечимлар журналистикаси бўлими

Дата-марказларнинг юқори энергия истеъмоли глобал муаммодир. Уни ҳал қилиш учун қуйидаги ёндашувлар таклиф этилади:

• Хориж тажрибаси: Исландия ва Норвегия каби давлатлар дата-марказларни бевосита геотермал ва гидроэлектр станциялари ёнида қуради ва иккиламчи иссиқликни шаҳарларни иситишга йўналтиради.

• Технологик ечим: Раздан марказида қўлланилган Vertiv суюқлик билан совитиш тизими ва Nvidia DSX платформаси energy-efficiency (энергия самарадорлиги)ни 40%га оширади.

• Камчиликлар ва хавфлар: Яшил энергетикага ўтиш ва тизимларни янгилаш катта капитал харажатларни (CapEx) талаб қилади, бу эса қисқа муддатда лойиҳа рентабеллигини пасайтиради.

Sangzor.uz таҳлили

• Энг эҳтимолий сценарий: ДП-марказ дастлабки 15–50 МВт қувватда муваффақиятли ишлайди, бироқ 300 МВтга ўтиш энергетика соҳасидаги ислоҳотлар суръатига қараб секинлашади.

• Энг яхши сценарий: АҚШ ва халқаро молия институтлари кўмагида Арманистонда қайта тикланувчи энергия манбалари барпо этилади, AI-фабрика эса бутун Марказий Осиё ва Кавказ учун асосий технологик мотор бўлиб хизмат қилади.

• Энг хавфли сценарий: Лойиҳа қуввати ортиши билан қишда энергетик танқислик келиб чиқади ва бу ижтимоий норозиликларга сабаб бўлади.

• 3–5 йиллик прогноз: Арманистон ва Қозоғистон ўртасида ягона «булутли» AI-инфратузилма тармоғи шаклланиб, минтақавий IT-стартаплар экспорти сезиларли даражада ортади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Миқёс ва рекорд: Раздандаги марказда 6144 та энг замонавий Nvidia B200 чипи ўрнатилган бўлиб, у МДҲдаги энг йирик AI-инфратузилмаси ҳисобланади.

2. АҚШ ва Арманистон музокаралари: Лойиҳани амалга ошириш учун АҚШнинг қатъий регуляторлик рухсатномалари ва тўғридан-тўғри давлатлараро музокаралар талаб этилган.

3. Энергетик синов: Марказнинг 300 МВтгача кенгайиши Арманистоннинг қишки энергия истеъмолининг 25%ини талаб этади, бу эса энергетика тизими учун катта хавф.

4. Илм-фан ва бизнесга фойда: Марказ фақат йирик IT-компанияларга эмас, балки маҳаллий олимлар, университетлар ва стартапларга ҳам хизмат қилади.

5. Глобал амбиция: Келажакда минтақа бўйлаб 2 ГВтлик тармоқ яратиш ва Қозоғистонни ҳам ушбу экотизимга интеграция қилиш режалаштирилган.

Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати 7 август куни «Президент администрацияси тўғрисида»ги конституциявий қонунни маъқуллади. Ушбу ҳужжат мамлакат давлат бошқаруви тизимида муҳим воқелик сифатида баҳоланмоқда. Илк бор қонун даражасида Президент администрациясининг (ПА) ҳуқуқий мақоми, асосий вазифалари, ишлаш тартиби ҳамда парламент, Вазирлар Маҳкамаси ва маҳаллий ҳокимликлар билан муносабатлари чегараланмоқда.

Мазкур мавзу айнан ҳозир нима учун муҳим? 2023 йилда янги таҳрирда қабул қилинган Конституциянинг 109-моддасига киритилган ўзгартириш ва қўшимчаларга мувофиқ, Президент администрациясининг фаолияти алоҳида қонун билан тартибга солиниши белгиланган эди. Ушбу қонуннинг қабул қилиниши давлат ҳокимияти институтлари ўртасидаги ваколатлар ва масъулиятни аниқ тақсимлаш, ижро интизомини мустаҳкамлаш жараёнидаги ҳал қилувчи босқич ҳисобланади.

Ушбу материал орқали ўқувчи янги конституциявий қонуннинг мазмуни, у келтириб чиқарадиган сиёсий ва ҳуқуқий ўзгаришлар, хавф ва имкониятлар ҳақида холис маълумотга эга бўлади.

Масаланинг тарихи

Мустақиллик йилларидан буён Президент администрацияси (илгари Президент аппарати) фаолияти ва унинг бошқа давлат органлари билан муносабатлари асосан қонуности ҳужжатлари — Президент фармонлари ва қарорлари билан тартибга солиб келинган. Бу ҳолат администрациянинг ҳуқуқий мақомини алоҳида ҳокимият тармоғи каби эмас, балки ижро этувчи ва мувофиқлаштирувчи аппарат сифатида кўришни қийинлаштирар эди.

Авваллари ПА ваколатларининг чегаралари, хусусан, Вазирлар Маҳкамаси ва маҳаллий ҳокимликлар ишига аралашув доираси норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда тўлиқ очиб берилмагани боис, амалиётда ваколатлар такрорланиши ва ортиқча бюрократия кузатилган.

Конституцияга киритилган ўзгартиришлардан сўнг, Администрация мақомини қонуний мустаҳкамлаш зарурати туғилди. 2026 йилнинг 4 августида Қонунчилик палатаси лойиҳани биринчи ўқишда, 6 августда иккинчи ва учинчи ўқишда қабул қилди, 7 августда эса Сенат томонидан маъқулланди.

Муаммонинг асл сабаби

Нима учун Администрация фаолиятини конституциявий қонун даражасида тартибга солишга эҳтиёж пайдо бўлди?

1. Институционал ва ҳуқуқий бўшлиқ: ПА фаолиятининг фундаментал асослари қонун даражасида мустаҳкамланмагани давлат бошқарувида ваколатлар тўқнашувига сабаб бўлаётган эди.

2. Бошқарув ва ижро интизоми муаммолари: Президент томонидан қабул қилинган қарорлар ва ислоҳотларнинг жойлардаги ижроси тизимли мониторинг ва холис баҳолашни талаб этарди. Қонуности ҳужжатлари базасида ижро назорати механизми етарлича таъсирчан бўлмаган.

3. Ҳокимият бўлиниши ва мувозанат принципи: Парламент, Ҳукумат ва Президент администрацияси ўртасидаги ҳамкорлик чегараларини аниқ белгилаш, ортиқча бюрократик тўсиқларни олиб ташлаш зарурати мавжуд эди.

Кимга таъсир қилади?

• Давлат ташкилотлари ва Вазирлар Маҳкамаси: Ҳукумат аъзолари ва идора раҳбарлари учун жавобгарлик ва ҳисобдорлик даражаси ошади. Уларнинг фаолияти натижадорлик кўрсаткичлари (KPI) бўйича баҳоланади.

• Маҳаллий ҳокимликлар: Ҳудудларни ривожлантириш ва ижтимоий-иқтисодий тенгсизликни камайтириш борасидаги топшириқлар назорати кучаяди.

• Тадбиркорлар ва аҳоли: Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари билан ишлаш, очиқ мулоқотни ташкил этиш ПАнинг устувор вазифаларидан бири деб белгилангани сабабли, фуқаролик жамияти билан алоқалар сифати яхшиланиши кутилмоқда.

• Солиқ тўловчилар: Давлат аппаратининг самарадорлиги ортиши ва ортиқча такрорланувчи тузилмалар қисқариши ҳисобига бюджет маблағларининг тежалишига замин яратилади.

Фактчекинг бўлими

Ижтимоий тармоқларда ва жамоатчилик орасида ушбу қонун лойиҳаси юзасидан пайдо бўлган айрим фикрлар ва уларнинг реалликка мослиги:

• Даъво 1: «Янги қонун Президент администрациясига парламент ва ҳукумат устидан мутлақ назорат ва супер-ваколатлар беради.»

  • Далил: Қонунчилик палатасидаги муҳокамалар давомида дастлабки лойиҳадаги баъзи императив нормалар, хусусан, қонунларни Президент имзолашидан олдин ПА томонидан мажбурий экспертизадан ўтказиш талаби чиқариб ташланди.

  • Хулоса: Қонун Администрациянинг ваколатларини кенгайтиришдан кўра, унинг мавжуд функциялари чегарасини мустаҳкамлайди ва бошқа органлар билан мувозанатни сақлашга қаратилган.

• Даъво 2: «Қонун жамоатчилик муҳокамасига қўйилмасдан, шошилинч қабул қилинди.»

  • Далил: Ҳужжат ҳақиқатан ҳам жамоатчилик муҳокамаси учун очиқ порталга жойлаштирилмаган ва Қонунчилик палатаси томонидан 3 кун ичида (4–6 август) учта ўқишда қабул қилинган.

  • Хулоса: Даъво асосли. Ҳужжатнинг шошилинч кўриб чиқилиши ва жамоатчилик муҳокамасига чиқарилмагани шаффофлик нуқтаи назаридан саволларни келтириб чиқаради.

Манфаатлар харитаси

Ким ютади?

• Президент ва давлат бошқаруви тизими: Ислоҳотлар ижросини таҳлил қилиш, мониторинг ва назорат қилишнинг ягона ва қонуний механизмига эга бўлади.

• Фуқаролар: Мурожаатлар билан ишлаш ва муаммоларни ҳал этиш тизими шаффофлашади.

Ким хавф остида ёки масъулияти ортади?

• Ижро этувчи ҳокимият ва ҳокимлар: Натижадорликни баҳолашнинг қатъий тизими жорий этилиши ортидан масъулиятсиз раҳбарларнинг лавозимда қолиши қийинлашади.

• Бюрократик аппарат: Тўғридан-тўғри ваколатига кирмайдиган ишлар билан шуғулланиш ва қарорларни орқага суриш имкониятлари чекланади.

Яширин омиллар таҳлили

Ушбу қонунни қабул қилишда халқаро тажриба (АҚШ, Финляндия, Чехия, Қозоғистон ва б.) ўрганилган бўлиб, у асосан Президент институти атрофидаги тузилмаларнинг ҳуқуқий базасини тартибга солишга қаратилган.

Бироқ, асосий иқтисодий ва сиёсий мантиқ шундаки: ресурс ва ваколатларнинг марказлашуви шароитида ижро интизомисиз ислоҳотлар самараси пасаяди. Администрацияга берилаётган баҳолаш ва мониторинг функциялари айнан иқтисодий ва ижтимоий лойиҳалардаги узилишларни бартараф этишга қаратилган.

Шу билан бирга, очиқ қолган савол: ПА томонидан давлат органлари фаолиятини баҳолаш қай даражада холис бўлади ва бу Вазирлар Маҳкамасининг мустақиллигига қандай таъсир қилади?

Ислоҳотни амалга оширишдаги ечимлар ва тажрибалар

• Ўзбекистон тажрибаси: Қонун лойиҳасини такомиллаштиришда Қонунчилик палатаси спикери ва депутатларнинг эътирозлари инобатга олиниб, императив экспертиза қоидаси олиб ташланди. Бу парламент ва Администрация ўртасидаги мувозанатни сақлашга хизмат қилади.

• Хориж тажрибаси: АҚШда Президент Ижроия офиси (EOP) алоҳида қонунлар ва бюджет ажратмалари билан тартибга солинади ва у фақат таҳлилий-маслаҳат органи ҳисобланади. Финляндия ва Чехияда ҳам президент канцеляриялари фаолияти қонун билан чегараланган.

Ечимларнинг кучли томонлари:

• Қонуний асосга эга бўлган ягона назорат ва баҳолаш тизими пайдо бўлади.

• Давлат органлари ўртасидаги ваколатлар такрорланишининг олди олинади.

Ечимларнинг камчиликлари ва хавфлари:

• Бюрократия ва қайта текширувлар: Баҳолаш ва мониторинг жараёнлари давлат идоралари учун қўшимча ҳисоботдорликни келтириб чиқариши мумкин.

• Нотўғри ижро эҳтимоли: Жойлардаги ижрочилар асосий эътиборни реал натижага эмас, балки KPI кўрсаткичларини қоғозда тўлдиришга қаратиши хавфи мавжуд.

Sangzor.uz таҳлили

• Энг эҳтимолий сценарий: Қонун кучга киргач, Давлат хизмати ва ижро интизомида тизимлилик ортади. Раҳбар кадрлар фаолиятини баҳолаш механизми ишга тушиб, масъулиятсиз мулозимларни ротация қилиш тезлашади.

• Энг яхши сценарий: Президент администрацияси ва Ҳукумат ўртасида соғлом меҳнат тақсимоти шаклланади. Парламентнинг назорат функцияси ва Ҳукуматнинг ижро мустақиллиги сақланган ҳолда стратегик лойиҳалар тез ва самарали амалга оширилади.

• Энг хавфли сценарий: Администрация томонидан ижро этувчи ҳокимият фаолиятига ҳаддан ташқари микро-менежмент (майда деталларгача аралашув) даражасида аралашиш кучаяди, бу эса вазирликлар ва ҳокимликларнинг ташаббускорлигини бўғиб қўйиши мумкин.

• 3–5 йиллик прогноз: Давлат бошқаруви аппарати янада компакт ва рақамлашган ҳолатга келади. Ортиқча оралиқ бўғинлар қисқариб, қарорлар қабул қилиш вақти камаяди.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Биринчи бор қонун даражасида: Президент администрациясининг мақоми, вазифалари ва ваколатлари илк бор алоҳида конституциявий қонун билан тартибга солинмоқда.

2. Баланс сақланди: Парламент томонидан қабул қилинган қонунларни Администрация томонидан мажбурий қайта экспертизадан ўтказиш тўғрисидаги қатъий талаб лойиҳадан чиқариб ташланди.

3. Назорат ва баҳолаш: Администрация президент қарорлари ижросини назорат қилиш билан бирга, давлат органлари фаолиятининг самарадорлигини (KPI) баҳолашни ташкил этади.

4. Аҳоли билан мулоқот: Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари билан ишлаш ҳамда жамоатчилик билан очиқ мулоқотни таъминлаш Администрациянинг устувор вазифаси сифатида белгиланди.

5. Шаффофлик масаласи: Ҳужжат жамоатчилик муҳокамасига чиқарилмасдан тезкор қабул қилингани сабабли, унинг амалиётдаги ижроси ва таъсири оммавий ахборот воситалари ҳамда фуқаролик жамияти томонидан диққат билан кузатиб борилиши лозим.

Ҳакимжон Фозилов

Мустақилликнинг 35 йиллиги бўсағасида Ўзбекистон солиқ тизими фискал босимни айланмадан олинадиган юқори солиқлардан даромадга йўналтирилган ставкаларни камайтириш ва жараёнларни рақамлаштириш моделига ўзгартирди. 2019 йилдаги солиқ концепцияси натижасида қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) 20 фоиздан 12 фоизга, жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи эса ягона 12 фоизлик ставкага туширилди. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги

Ислоҳотларнинг манбавий ва ҳуқуқий асоси

Мамлакат мустақилликнинг дастлабки йилларида юқори маъмурий ва фискал босим шароитида фаолият юритган. Бу ҳолат иқтисодиётнинг салмоқли қисми яширин секторга ўтиб кетишига олиб келган эди. Бурилиш нуқтаси сифатида Президентнинг 2018 йил 29 июндаги ПФ-5468-сонли Фармони билан қабул қилинган Солиқ концепцияси ҳамда 2020 йил 1 январдан кучга кирган Янги Солиқ кодекси хизмат қилди. Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси ҳужжатларида белгиланган ушбу ислоҳотлар меҳнатга ҳақ тўлаш фондидан олинадиган ажратмаларни қисқартирди.

Харидор ва сотувчи ўртасидаги занжирни кўриш имконини берувчи электрон ҳисобварақ-фактуралар (ЭҲФ) ҳамда онлайн назорат-касса машиналарининг (НКМ) жорий этилиши маъмурлаштиришни автоматиклаштирди. Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитаси маълумотига кўра, рақамлаштириш инсон омилини ва коррупция хавфини қисқартиришга хизмат қилмоқда.

Бизнес амалиёти ва автоматик тизимлар

Солиқ ставкаларининг туширилиши ва тизимнинг рақамлашуви реалистик мисолларда қандай акс этмоқда? Масалан, ишлаб чиқариш корхонаси илгари маҳсулот таннархидан ташқари айланмадан мажбурий ажратмалар ва юқори ставкали солиқларни тўлаган бўлса, амалдаги тизимда фақат қўшилган қиймат ва соф фойдадан солиқ тўлайди.Бу ҳолат корхонага айланма маблағларининг бир қисмини қайта инвестиция қилиш имконини беради.

Бироқ автоматик хавфни бошқариш тизимлари (Tax-Gap ёки авто-блок) ишлашида муаммолар мавжуд. Агар таъминот занжиридаги қайсидир учинчи томон солиқни тўлиқ амалга оширмаса, интизомли ишлаб чиқарувчининг ҳам ҚҚС ҳисобга олиш имконияти музлатиб қўйилиши мумкин. Бу эса тизимли таҳлил ва апелляция механизмларини янада такомиллаштиришни талаб этади.

Иқтисодий оқибатлар ва истиқбол

Жаҳон банки ва Халқаро валюта жамғармасининг фискал сиёсатга оид ҳисоботларида қайд этилишича, солиқ базасини кенгайтириш ва маъмурлаштиришни соддалаштириш хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг асосий шартларидан бири ҳисобланади. Жаҳон банки таҳлилларига кўра, солиқ тизимидаги прогноз қилинадиган муҳит бизнеснинг узоқ муддатли режалар тузишига ёрдам беради.

Шу билан бирга, ислоҳотларнинг кейинги босқичида маъмурий тартиб-қоидаларнинг барқарорлигини таъминлаш ва солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш устувор вазифа бўлиб қолмоқда.

Фискал тизимнинг самарадорлиги фақат йиғилган тушумлар миқдори билан эмас, балки солиқ тўловчиларнинг қонунчиликка ва давлат институтларига бўлган ишончи билан ўлчанади. Солиқ тизимининг келгуси ривожи рақамли назорат ва бизнес муҳитини эркинлаштириш ўртасидаги мувозанатни сақлаб қалишга боғлиқ.

Коррупция — шунчаки жамиятдаги ахлоқий таназзул ёки айрим шахсларнинг таъмагирлиги эмас. Бу — давлатнинг иқтисодий ресурсларини, ижтимоий адолатни ва фуқароларнинг келажакка бўлган ишончини емирадиган комплекс институционал инқироздир.

Олий Мажлис Сенатининг Суд-ҳуқуқ масалалари ва коррупцияга қарши курашиш қўмитаси томонидан 2025 йил якунлари бўйича Коррупцияга қарши курашиш тўғрисидаги миллий маърузанинг муҳокама қилиниши мавзуни яна кун тартибининг энг юқори поғонасига олиб чиқди. Тақдим этилган рақамлар кишини мулоҳаза қилишга ундайди: бир йил давомида 7 517 киши жиноий жавобгарликка тортилди, давлат манфаатларига етказилган зарар эса 2,9 триллион сўмдан ошди.

Ушбу таҳлилий материалда оддий статистик ҳисоботни эмас, балки муаммонинг чуқур илдизларини, ички назорат тузилмаларидаги оқсоқликларни, турли ижтимоий-иқтисодий қатламларга таъсирини ва хорижий ҳамда маҳаллий тажрибага таянган ҳолда реал ечимларни таҳлил қиламиз.

Масаланинг тарихи

Ўзбекистонда сўнгги йилларда коррупцияга қарши курашишнинг институционал ва ҳуқуқий асослари яратилди. "Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида"ги Қонуннинг қабул қилиниши, махсус Агентликнинг (Антикоррупция агентлиги) ташкил этилиши ҳамда вазирлик ва идораларда ички назорат (комплаенс-назорат) бўлинмаларининг жорий этилиши шулар жумласидандир.

Бироқ, динамикага назар ташласак, жиноятлар сони ва етказилаётган зарар йилдан-йилга ортиб бораётганини кўриш мумкин:

• 2023 йилдан 2024 йилгача: Жорий этилган жазо чоралари натижасида 2024 йилда 7 354 киши жазоланган (2023 йилга нисбатан 12,5% кўп), етказилган зарар эса икки баравар ортиб, 2,8 триллион сўмни ташкил этган.

• 2024 йилдан 2025 йилгача: 2025 йилда жавобгарликка тортилганлар сони яна 2,2 фоизга (163 нафарга) ошиб, 7 517 кишига етди. Зарар миқдори эса 2,9 триллион сўмдан ошди.

Бундан ташқари, Transparency International ташкилотининг Коррупцияни қабул қилиш индексида (CPI) Ўзбекистон иккинчи йил кетма-кет ўз позициясини бой бермоқда. 2025 йилги рейтингда мамлакат 182 та давлат орасида 124-ўринни эгаллади (аввалги кўрсаткичга нисбатан 1 баллга пастроқ). Бу жамият ва халқаро ҳамжамиятда мавжуд ислоҳотларнинг самарадорлигига бўлган ишонч ҳали тўлиқ шаклланмаганидан далолат беради.

Муаммонинг асл сабаби

Сенатнинг Суд-ҳуқуқ масалалари ва коррупцияга қарши курашиш қўмитаси раиси Абдулҳаким Эшмуратов таъкидлаганидек, асосий муаммо — ишларнинг тизимли сабабларни бартараф этишга эмас, балки асосан унинг оқибатларига қарши курашишга қаратилганидадир.

Асбстракт сабаблардан ташқари, қуйидаги илдиз омилларни ажратиб кўрсатиш мумкин:

1. Тизимли ва бюрократик омиллар:

   Давлат харидлари, бюджет маблағларини тақсимлаш ва кадрларни тайинлаш жараёнларида ҳали ҳам инсон омили ва шаффофликнинг етишмаслиги сақланиб қолмоқда.

2. Мактабгача ва мактаб таълимидаги инқироз (580 киши жавобгарликка тортилган):

   Соҳада маблағларнинг тарқоқлиги, муассаса раҳбарларига молиявий ваколатларнинг нотўғри берилиши, жамоатчилик ва ота-оналар назоратининг сустлиги тизимли коррупция шароитини яратмоқда.

3. Маҳаллий ҳокимликлар ва молиявий ваколатлар (497 киши жавобгарликка тортилган):

   Ер ажратиш, субсидиялар бериш ва маҳаллий бюджетларни тақсимлашда ижро ҳокимиятининг ҳаддан ташқари юқори ваколатлари ва улар устидан ҳақиқий мустақил назоратнинг йўқлиги.

4. Формал "Комплаенс" назорати:

   Давлат ташкилотларидаги ички назорат тузилмалари реал профилактика воситаси эмас, балки шунчаки "ҳисобот тўлдириш" ва раҳбариятнинг бюрократик талабларини бажариш механизмига айланиб қолган.

Кимга таъсир қилади?

Коррупциянинг оқибатлари жамиятнинг турли қатламларида турлича акс этади:

• Солиқ тўловчилар ва аҳоли: 2,9 триллион сўмлик зарар — бу қурилмай қолган юзлаб мактаблар, шифохоналар, таъмирланмаган йўллар ва сифатсиз ижтимоий хизматлар демакдир.

• Истеъмолчилар ва ёшлар: Таълим тизимидаги коррупция (энг юқори кўрсаткич — 580 киши) билим бериш сифатини туширади. Бунинг оқибатида ёшлар рақобатбардош бўлмаган маълумот олади.

• Бизнес ва инвесторлар: Ҳокимликлар, соғлиқни сақлаш ва банк тизимидаги коррупция тенг рақобат муҳитини бузади, "хуфиёна иқтисодиёт"ни рағбатлантиради ва тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқимини чеклайди.

Фактчекинг бўлими

Ижтимоий тармоқларда ва жамоатчилик муҳокамаларида пайдо бўлаётган айрим баҳсли қарашларни фактлар билан солиштирамиз:

• 1-даъво: "Коррупция жиноятчилари сонининг ортиши мамлакатда коррупция кескин кўпайиб кетганидан далолат беради."

  • Далил: Рақамларнинг 2,2 фоизга ортиши (7 354 дан 7 517 га) бир томондан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг аниқлаш кўрсаткичлари кучайганини кўрсатса, иккинчи томондан профилактика ишларининг заифлигини англатади.

  • Хулоса: Жиноятчилар сонининг ортиши фақат манзарани салбий томонга ўзгарганини эмас, балки аниқлаш (латентлик даражасининг камайиши) механизми ишлаётганини ҳам акс эттиради, лекин бу омил тизимли муаммони инкор этмайди.

• 2-даъво: "Давлат идораларидаги комплаенс хизматлари коррупцияни илдизи билан йўқ қилмоқда."

  • Далил: Коррупцияга қарши курашиш агентлиги директори Акмал Бурханов маълумотларига кўра, талабга жавоб бермагани учун 200 нафардан ортиқ комплаенс ходими ишдан бўшатилган. Сенат хулосасига кўра, бу бўлинмалар фақат ҳисобот бериш билан чекланган.

  • Хулоса: Даъво нотўғри. Комплаенс тузилмалари ҳозирча мустақил ва самарали институционал восита даражасига етгани йўқ.

Манфаатлар харитаси

Яширин омиллар таҳлили

Ушбу маъруза ва муҳокамалар ортида бир нечта муҳим саволлар ва яширин омиллар очиқ қолмоқда:

1. Ресурслар қайта тақсимланиши: 2.9 триллион сўмлик зарарнинг қанча қисми реал равишда бюджетга қайтарилди? Миллий маърузада етказилган зарарнинг ундирилиш фоизи ва механизми ҳақида аниқ, очиқ рақамлар келтирилмаган.

2. Биринчи раҳбарларнинг жавобгарлиги: Аксарият ҳолларда қуйи ва ўрта бўғин ходимлари (масалан, мактаб директорлари, шифохона бош шифокорлари, ҳокимият мутахассислари) жавобгарликка тортилмоқда. Бироқ соҳанинг тизимли вазир ва ҳокимлари даражасидаги раҳбарларнинг шахсий жавобгарлиги қандай белгиланмоқда?

3. Ҳудудий тенгсизлик: Андижон вилоятининг икки йил кетма-кет жиноятлар сони (946 киши) ва етказилган зарар бўйича етакчи бўлиши — бу фақат ушбу ҳудуддаги ҳуқуқ-тартибот органларининг фаоллигими ёки ҳудудда маъмурий-бошқарув ва назорат тизими бутунлай издан чиққанини англатадими?

Ечимлар журналистикаси бўлими

Коррупцияга қарши курашишда фақат жазолаш муаммони ҳал этмайди. Қуйида таклиф этилаётган ва амалиётга жорий қилинаётган ечимлар танқидий баҳоланади:

Жорий этилаётган ва таклиф қилинаётган ечимлар:

1. Кадрларни аттестациядан ўтказиш ва малака талаблари (Ўзбекистон тажрибаси):

   • *Амал: * 2025 йил 30 декабрдаги президент фармони билан комплаенс ходимлари учун тажриба (3-4 йил) ва соҳавий билим талаблари киритилди. 1 сентябрдан умумий аттестация бошланади.

   • Кучли томони: Соҳага тасодифий, малакасиз кадрлар келиб қолишининг олди олинади.

   • Камчилиги/Хавфи: Аттестация жараёнининг ўзида коррупция ва "субъектив саралаш" хавфи мавжуд.

2. Раҳбарлар жавобгарлигини белгилаш бўйича норматив ҳужжат:

   • Амал: Агентлик нафақат комплаенс раҳбарлари, балки вазирлик ва идораларнинг биринчи раҳбарлари жавобгарлигини кўзда tutuvchi ҳужжат тайёрламоқда.

   • Кучли томони: "Пастки тизим" айбдор қилиниб, юқори раҳбарият четда қолиши амалиётига чек қўйиши мумкин.

   • Камчилиги: Ижро механизми аниқ бўлмаса, бу норма қоғозда қолиб кетиши мумкин.

3. Электрон тизимлар ва рақамлаштириш (Хориж тажрибаси - Грузия, Эстония):

   • Амал: Давлат хизматлари, бюджет ижроси ва ер ажратишда инсон омилини бутунлай чиқариб ташлаш.

   • Танқидий баҳо: Рақамлаштириш самарали, аммо "рақамли коррупция" (IT-тизимларга ноқонуний аралашиш ёки алгоритмларни муайян "гуруҳлар"га мослаш) хавфини ҳам эътибордан qochirmaslik керак.

PR ва манипуляция хавфи:

200 дан ортиқ комплаенс ходимининг ишдан бўшатилиши ёки янги сертификатлаш тизимининг жорий этилиши — бу кучли PR қадами. Аммо ички назорат ходими бевосита ўзи ишлайдиган ташкилот раҳбарига молиявий ва маъмурий жиҳатдан қарам бўлиб турАР экан, ҳеч қандай сертификат уни мустақил қила олмайди. Комплаенс хизматининг мустақиллиги таъминланмас экан, бу фақат косметик ислоҳот бўлиб қолаверади.

Sangzor.uz таҳлили (Сценарийлар ва Прогноз)

1. Энг эҳтимолий сценарий (Базавий)

Келаси 2-3 йил ичида комплаенс ходимлари сертификатланади, жазоланаётганлар сони юқорилигича қолади (йилига 7-8 минг киши). Ислоҳотлар асосан ташкилий ва назорат хусусиятига эга бўлгани учун коррупция оқибатлари билан курашиш давом этади. CPI рейтингида кескин сакраш кутилмайди.

2. Энг яхши сценарий (Оптимистик)

Вазирлик ва маҳаллий ҳокимликларнинг биринчи раҳбарлари устидан реал жавобгарлик机制 ишлай бошлайди. Комплаенс хизматлари Антикоррупция агентлигига бевосита бўйсунадиган ва молиялаштириладиган мустақил органга айлантирилади. Бюджет очиқлиги таъминланиб, таълим ва соғлиқни сақлашдаги тизимли сабаблар барҳам топади.

3. Энг хавфли сценарий (Пессимистик)

Комплаенс назоратининг кучайтирилиши қўшимча бюрократия ва ушбу назорат органларининг ўзида коррупция манбаини яратади. Жазолаш тизими фақат қуйи бўғинни қамраб олади, маблағларнинг талон-тороп қилиниши йилига 3-4 триллион сўмга етади, жамиятнинг ислоҳотларга ишончи бутунлай йўқолади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та муҳим хулоса

1. Рақамлар ўсмоқда: 2025 йилда 7 517 киши коррупция учун жиноий жавобгарликка тортилди, давлатга етказилган зарар 2,9 трлн сўмдан ошди.

2. Энг муаммоли соҳа ва ҳудуд: Жорий йилда ҳам энг кўп жиноят Мактабгача ва мактаб таълими тизимида (580 киши) ҳамда Андижон вилоятида (946 киши) қайд этилди.

3. Ички назорат ишламаяпти: Давлат органларидаги комплаенс тузилмалари профилактика ўрнига шунчаки ҳисобот топшириш билан шуғулланмоқда.

4. Тизимли ўзгаришлар кутилмоқда: 1 сентябрдан синовдан ўтмаган ва сертификати бўлмаган комплаенс ходимлари ишдан четлатилади; шунингдек, чора кўрмаган биринчи раҳбарлар жавобгарлиги белгиланмоқда.

5. Муаммонинг илдизи бартараф этилмаган: Назорат ва жазо чораларини кучайтириш билан бирга, давлат харидлари, ер ва маблағ тақсимлашдаги инсон омили ва манфаатлар тўқнашувига барҳам берилмас экан, коррупциянинг тизимли сабаблари сақланиб қолаверади.

Хакимжон Фозилов

АҚШ Сенати Россиянинг энергетика соҳасидан оладиган даромадларини чеклаш ва Москвага нисбатан босимни оширишга қаратилган кенг кўламли санкциялар пакетини кўпчилик овоз билан

АҚШ Сенатида бўлиб ўтган овоз бериш жараёнида икки партия (Республикачилар ва Демократлар) вакиллари томонидан қўллаб-қувватланган қонун лойиҳаси 86 та мувофиқ ва 11 та қарши овоз билан қабул қилинди. Янги чекловлар пакети Россия расмий мулозимлари, олигархлар, молия муассасалари ҳамда Россия нефть экспортига қўйилган чекловларни айланиб ўтишда фойдаланилаётган "яширин флот"га қаратилган.

Қонун лойиҳасига кўра, санкциялар доираси кенгайтирилиб, Россия томонидан амалдаги чекловларни айланиб ўтиш мақсадида байроқлари ўзгартирилган эскирган нефть танкерлари ҳам нишонга олинади. Бундан ташқари, ҳужжат Россия нефти ва газини сотиб олишни давом эттираётган давлатларга, хусусан, Хитой ва Ҳиндистон каби йирик харидорларга нисбатан 100 фоизгача божлар солиш имкониятини кўзда тутади.

Ушбу қонун кучга кирган тақдирда, санкциялар рўйхатига шахсан Россия президенти Владимир Путин ҳамда бошқа юқори мартабали мулозимлар киритилиши мумкин. Ҳужжатда шунингдек, агар президент Конгрессга чекловларни бекор қилиш миллий манфаатларга мос келишини тасдиқлаб берса, Оқ уйга санкцияларни вақтинча тўхтатиб туриш (waiver) ваколати ҳам берилган.

Сенат томонидан қабул қилинган ушбу қарор Дональд Трампнинг иккинчи президентлик муддати даврида тўрт йилдан ортиқ вақтдан бери давом этаётган уруш динамикасини ўзгартиришга қаратилган энг салмоқли қадам деб баҳоланмоқда. Қонун лойиҳаси ўтган йилнинг 11 июль куни вафот этган сенатор Линдси Грэм хотирасига номланган бўлиб, у вафотидан олдин Оқ уй билан матннинг қайта кўриб чиқилган варианти бўйича келишувга эришган эди. Қонун матнига Эроннинг энергетика ва қурол-яроғ соҳаларини молиялаштиришни чеклашга қаратилган ваколатларни узайтириш ҳам киритилган.

Сенатда маъқулланган ҳужжат эндиликда АҚШ Конгрессининг Вакиллар палатасига юборилади. Бироқ конгрессменларнинг ёзги таътили сабабли палатада овоз бериш жараёни камида сентябрь ойининг бошига қадар ўтказилмайди. Агар Вакиллар палатаси томонидан ҳам маъқулланса, қонун имзолаш учун АҚШ президентига тақдим этилади.

Сурхондарё вилояти Денов туманида фуқаронинг уй-жойи бузилгани ҳақида ижтимоий тармоқларда тарқалган хабар жамоатчиликда муҳим саволни пайдо қилди: давлат ижрочилари уйни огоҳлантиришсиз бузишга ҳақлими?

Мажбурий ижро бюроси бу даъвони рад этди. Бюро маълумотига кўра, бузиш 2025 йил 29 декабрда чиқарилган суд ҳужжати асосида амалга оширилган, қарздорлар эса олдиндан огоҳлантирилган. Бироқ кейинчалик вилоят ҳокими масалани шахсий назоратига олиб, фуқарога янги турар жой қуриб беришини билдиргани воқеанинг фақат ҳуқуқий эмас, балки ижтимоий томони ҳам борлигини кўрсатади.

Ўқувчи учун асосий масала — «уй бузилиши қонунийми ёки ноқонунийми?» деган иккиланишдан ташқари, суд қарори қандай ижро этилгани, фуқаронинг кадастр ҳужжатлари нимани тасдиқлаши ва янги уй ваъдаси қандай кафолатланишини тушунишдир.

Воқеа қандай ривожланган?

Расмий маълумотларга кўра, воқеа Денов тумани Ғалаба массиви, «Чуқурқишлоқ» маҳалласи ҳудудида содир бўлган. Суд қарорида қишлоқ хўжалигига мўлжалланган суғориладиган ернинг 0,20 гектар қисми ўзбошимчалик билан эгаллангани, унда қурилган уй-жой ва бошқа иншоотларни бузиш ҳамда ерни аввалги ҳолатига келтириш белгиланган.

Ижро ҳужжати 2026 йил 24 январда Мажбурий ижро бюросининг Денов туман бўлимига келиб тушган. МИБ билдиришича, қарздорларга ҳужжат талабларини бажариш зарурлиги ҳақида хабар берилган. Ижро ҳаракатлари суд ажрими билан маълум муддатга тўхтатилган, кейин эса суд кўрсатмаси асосида қайта давом эттирилган.

Қарздорлар талабни ихтиёрий бажармагани сабабли 7 август куни мажбурий ижро белгиланган ва тегишли ташкилотлар хабардор қилинган. Натижада суд ҳужжатида кўрсатилган қурилмалар бузилган. Бу хронология МИБнинг расмий баёнотида ҳам, оммавий ахборот воситаларидаги хабарларда ҳам келтирилган.

Ҳуқуқий масаланинг моҳияти

Ўзбекистон қонунчилиги бўйича ўзбошимчалик билан қурилган иморатга мулк ҳуқуқи автоматик берилмайди. Фуқаролик кодексининг 212-моддасига кўра, манфаатдор шахс ёки давлат органининг даъвосига асосан суд бундай иморатни буздириши мумкин.

Шу билан бирга, уйнинг бир қисми қонуний ерга туташ бўлиши уни автоматик равишда қонуний қилиб қўймайди. Асосий савол — бино қайси кадастр чегарасида жойлашгани, ердан фойдаланиш мақсади қандай белгилангани ва қурилиш учун тегишли рухсатлар мавжуд ёки мавжуд эмаслигидир.

Амалдаги тартиб ўзбошимчалик билан эгалланган ерни қайтариш ва ноқонуний иморатни бартараф этиш жараёнини белгилайди. Бундай қурилишларни аниқлаш ва бузиш тартиби Шаҳарсозлик, Ер ва Фуқаролик кодекслари асосида шакллантирилган.

Шу нуқтаи назардан, «уй огоҳлантиришсиз бузилди» деган даъво билан «суд қарори бор» деган расмий позиция бир-бирини тўлиқ инкор қилмаслиги ҳам мумкин. Масалан, суд қарори ҳақида умумий огоҳлантириш берилган бўлиши, аммо бузиш санаси ёки амалий тартиби ҳақида фуқаро етарлича хабардор қилинмаган бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Буни аниқлаш учун ҳужжатлар керак.

Фактчекинг: даъво, далил, хулоса

Даъво 1: «Уй огоҳлантиришсиз бузилган».
Далил: Ижтимоий тармоқларда шундай мазмунда хабар тарқалган. МИБ эса қарздорлар тегишли тартибда огоҳлантирилганини билдирди.
Хулоса: Огоҳлантиришсиз бузилгани ҳозирча мустақил тасдиқланмаган. Расмий версияга кўра, огоҳлантириш берилган, аммо унинг нусхаси очиқланмаган.

Даъво 2: «Бузиш суд қарорисиз амалга оширилган».
Далил: МИБ 2025 йил 29 декабрдаги суд ҳужжатига таянган.
Хулоса: Бу даъво расмий маълумотларга зид. Бироқ суд қарорининг қонуний кучга киргани ва айнан бузилган уйга тааллуқли экани тўлиқ матн билан очиқланиши керак.

Даъво 3: «Фуқаронинг бутун уйи ноқонуний бўлган».
Далил: Расмий муносабатда қурилма фермер хўжалигининг дала майдонида, фуқаронинг кадастр ҳужжатлари мавжуд қонуний ерига туташ ҳудудда қурилгани айтилган.
Хулоса: Уйнинг ҳуқуқий мақоми аралаш хусусиятга эга бўлиши мумкин: бир қисми қонуний ерда, бошқа қисми эса қишлоқ хўжалиги ерида жойлашган. Шунинг учун «бутун уй ноқонуний» деган умумий хулоса учун аниқ кадастр маълумотлари зарур.

Даъво 4: «Муаммо тўлиқ ҳал қилинди».
Далил: Вилоят ҳокими фуқарога янги турар жой қуриб беришини маълум қилган.
Хулоса: Бу ҳозирча мажбурий кучга эга ижтимоий кафолат эмас, балки расмий билдирилган ваъда. Унинг бажарилиши учун манзил, муддат, майдон, молиялаштириш манбаси ва масъул ташкилотлар очиқ кўрсатилиши лозим.

Ким ютади, ким йўқотади?

Ерни қишлоқ хўжалиги мақсадига қайтариш фермер хўжалиги ва ердан қонуний фойдаланиш тизими учун ижобий натижа бўлиши мумкин. Давлат ҳам суд қарорлари ижроси таъминланганини кўрсатади.

Бироқ фуқаро учун уй-жойдан ажраш — ҳатто қурилиш ҳуқуқий жиҳатдан баҳсли бўлса ҳам — катта ижтимоий ва молиявий зарар. Қурилишга сарфланган маблағ, кўчиш харажатлари, оила аъзоларининг яшаш шароити ва ҳужжатларни расмийлаштириш масаласи очиқ қолади.

МИБ учун энг катта хавф — қонуний ижрони жамоатчиликка тушунтиришдаги узилиш. Агар огоҳлантиришлар, суд ҳужжати ва ижро санаси олдиндан очиқ айтилса, «тунги босқин» ёки «огоҳлантиришсиз бузиш» каби тасаввурлар камаяди.

Яширин омиллар ва жавобсиз саволлар

Бу ҳолатда асосий яширин омил — қонуний ер билан қонунбузарлик содир этилган ер чегарасининг фуқарога ва жамоатчиликка аниқ кўрсатилмаганидир. Кадастр харитаси, қурилишнинг қайси қисми суд қарорига киритилгани ва уйда яшовчиларнинг ижтимоий ҳолати очиқланмаган.

Қуйидаги саволларга жавоб бериш муҳим:

• Фуқарога суд қарори ва бузиш санаси ҳақида қайси санада, қайси шаклда хабар берилган?

• Бузилган қурилманинг аниқ майдони қанча бўлган?

• Уйда доимий яшовчилар, вояга етмаганлар ёки ижтимоий ҳимояга муҳтож шахслар борми?

• Янги уй қачон, қайси маблағ ҳисобидан ва кимнинг балансида қурилади?

• Фуқаро қурилишга сарфлаган маблағ ёки бошқа зарар бўйича компенсация талаб қила оладими?

• Бузиш жараёнида мустақил кузатув, фото-видео қайд ва далолатнома тузилганми?

Ечимлар: жазодан олдин профилактика

Ўзбекистондаги ҳуқуқий ечим — рухсатсиз қурилишни эрта аниқлаш, ер чегараларини белгилаш ва суд қарорини ижро этиш. Бу ёндашув ерларни асоссиз эгаллашнинг олдини олади, аммо кечиккан назорат фуқаронинг катта маблағ сарфлаб бўлганидан кейин муаммони кескинлаштиради.

Энг самарали чора — қурилиш бошланишидан олдин кадастр ва ҳокимликнинг электрон огоҳлантириш тизимини ишлатиш. Фуқаро ернинг мақсади, қурилиш имконияти ва тақиқларини ягона рақамли харитадан текшира олса, кейинги бузишлар камаяди.

Халқаро амалиётда мажбурий кўчиришдан олдин барча муқобил вариантларни кўриб чиқиш, аҳоли билан мазмунли маслаҳатлашиш, оқилона муддатда огоҳлантириш ва зарур ҳолларда муносиб уй-жой ёки компенсация бериш тавсия этилади. Бу ёндашув Ўзбекистон қонунларини алмаштирмайди, аммо ижрони инсон манфаатлари билан уйғунлаштириш учун амалий мезон бўла олади.

Янги уй қуриб бериш ташаббусининг кучли томони — ҳуқуқий низони ижтимоий инқирозга айлантирмаслик. Камчилиги эса ваъда аниқ мажбуриятлар билан мустаҳкамланмаса, у PR тадбири бўлиб қолиши мумкин.

PR ёки реал ечимми?

МИБнинг расмий баёноти ҳуқуқий асосни тушунтиради, аммо фуқаронинг яшаш шароити ва ижтимоий зарари ҳақида кам маълумот беради. Ҳокимликнинг янги уй қуриш ҳақидаги позицияси эса ижтимоий жиҳатни тўлдиради, лекин ҳозирча натижа эмас.

Шунинг учун ташаббусни реал ечим деб баҳолаш учун қурилиш лойиҳаси, манзил, муддат, масъуллар ва фуқаро билан тузилган ёзма келишув эълон қилиниши керак. Мустақил мониторинг ва жамоатчиликка ҳисобот берилмаса, ишонч тикланиши қийин.

Sagzor.uz таҳлили: эҳтимолий сценарийлар

Энг эҳтимолий сценарий: янги уй қуриш масаласи маҳаллий бюджет ёки ҳомийлик маблағлари ҳисобидан ҳал қилинади, аммо жараённинг муддати ва сифати бўйича жамоатчилик назорати талаб этилади. Бу сценарий расмий идоралар масалани назоратга олгани билан боғлиқ.

Энг яхши сценарий: фуқарога ҳужжатлари расмий, муҳандислик тармоқлари мавжуд, яшашга яроқли уй берилади; кадастр ва қурилиш назорати бўйича профилактик тизим жорий этилади.

Энг хавфли сценарий: суд қарори ижроси қонуний бўлса ҳам, фуқаро уйсиз ёки ноаниқ ваъда билан қолади. Бу ҳолат бошқа ҳудудларда ҳам қонунбузар қурилишлар ва давлат органларига ишончсизликни кучайтириши мумкин.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз: ердан мақсадсиз фойдаланиш ва рухсатсиз қурилишлар бўйича назорат кучайиши эҳтимол. Бироқ рақамли кадастр, олдиндан огоҳлантириш ва ижтимоий компенсация механизмлари бир вақтда ишламаса, низолар сони камаймаслиги мумкин.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

• Деновдаги бузиш МИБ маълумотига кўра, суд қарори асосида амалга оширилган.

• «Огоҳлантиришсиз» деган даъво расмий орган томонидан рад этилган, аммо огоҳлантириш ҳужжатлари очиқланмаган.

• Фуқаронинг қонуний кадастр ерига туташ жойда қурилма бўлгани уйнинг барча қисми қонуний дегани эмас.

• Янги уй қуриб бериш ваъдаси ижтимоий ечим, аммо унинг аниқ кафолатлари жамоатчиликка тақдим этилиши керак.

• Асосий сабоқ — қурилишдан олдин ер мақсади, кадастр чегараси ва рухсатномаларни расмий текширмаслик кейинчалик катта молиявий ва ижтимоий хавф туғдиради.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги бирламчи бозордан электромобиль харид қилиш учун ажратиладиган автокредит фоизларининг бир қисмини давлат бюджети ҳисобидан компенсация қилиш бўйича Вазирлар Маҳкамаси қарори лойиҳасини

Ушбу ташаббус эълон қилинганидан сўнг жамоатчилик ва иқтисодчилар томонидан кескин танқидга учради. Экологлар ва ташаббускорлар буни «яшил иқтисодиёт»га ўтиш ва атроф-муҳитни асрашдаги муҳим қадам сифатида баҳолаётган бўлса, танқидчилар ушбу қарор давлат бюджети маблағларини аҳолининг ўзига тўқ қатлами фойдасига қайта тақсимлаш, деб ҳисоблашмоқда.

Нега айнан ҳозир бу масала муҳокама марказига чиқди? 2026 йилнинг 1 августидан кучга кириши таклиф этилаётган ушбу механизм жамиятга нима беради, кимлар бундан манфаатдор ва давлат бюджетига қанчалик оғирлик қилади? Ушбу аналитик материалда масаланинг яширин жиҳатлари, хавф-хатарлари ва муқобил ечимларини таҳлил қиламиз.

Масаланинг тарихи

Ўзбекистонда сўнгги йиллaрдa электромобиллар бозорини ривожлантириш ва уларни оммалаштириш бўйича бир қатор имтиёзлар жорий этилган эди. Агар илгари электромобилларга божхона ва акциз солиғи бўйича ноль ставкали имтиёзлар берилган бўлса, кейинчалик утилизация йиғими ва бошқа нотариф ғовлар пайдо бўлди.

Илгари мамлакатда электромобиллар асосан импорт ҳисобига шаклланган бўлса, сўнгги йилларда маҳаллий ишлаб чиқариш ва йиғишни йўлга қўйиш лойиҳалари фаоллашди. Жамоатчилик муҳокамасига қўйилган янги қарор лойиҳаси эса тўғридан-тўғри харидорнинг автокредитини бюджетдан субсидиялашни назарда тутади.

Қарор лойиҳасига кўра:

• Автомобиль қиймати 1000 БҲМдан (440 млн сўм) ошмаслиги;

• Кредит суммаси 300 млн сўмдан ошмаслиги;

• Кредит фақат бирламчи бозордан ва миллий валютада олинган бўлиши;

• Кредит тўловининг дастлабки 2 йилида фоиз ставкасининг 16 фоиздан ошган қисмини (максимал 8 фоизлик пункт) бюджетдан компенсация қилиш таклиф этилмоқда.

Муаммонинг асл сабаби

Ушбу ташаббуснинг илдизида бир нечта иқтисодий ва институционал омиллар ётибди:

• Иқтисодий омил: Электромобилларнинг бошланғич нархи анъанавий ички ёнув двигателли машиналарга қараганда юқори. Юқори кредит фоизлари (йиллик 22–28%) шароитида аҳолининг уларни харид қилиш харидорлик қобилияти чекланган.

• Бозор механизми ва рақобат: Маҳаллий йиғиш ва ишлаб чиқариш қувватлари пайдо бўлаётган бир пайтда, талабни сунъий равишда рағбатлантириш эҳтиёжи туғилмоқда.

• Ҳуқуқий ва бошқарув бўшлиқлари: Мамлакатда умумий солиқ ва божхона имтиёзларини қисқартириш сиёсати эълон қилинган бир шароитда, янги йўналишда тўғридан-тўғри субсидиялаш механизмининг киритилиши давлатнинг иқтисодий стратегиясидаги қарама-қаршиликларни кўрсатиб қўймоқда.

Кимга қандай таъсир қилади?

• Ўзига тўқ аҳоли: Энг камида 100-140 млн сўм бошланғич тўлов қилишга ва ойлик юқори кредит тўловларини тўлашга қурби етадиган фуқаролар тежаб қолиш имкониятига эга бўлади.

• Кам таъминланган аҳоли ва солиқ тўловчилар: Бюджет маблағлари ижтимоий соҳалардан кўра автокредит фоизларини ёпишга йўналтирилиши сабабли билвосита йўқотишга учрайди.

• Автосаноат ва сотувчилар: Бирламчи бозорда 440 млн сўмгача бўлган электромобилларни сотувчи дилерлар ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар сотув ҳажмини оширади.

• Тижорат банклари: Кафолатланган ва хавфсизроқ кредит портфелини шакллантириш имконига эга бўлишади.

Фактчекинг бўлими

1-даъво: Субсидия кам таъминланган ва ўрта қатламга электромобиль олишга ёрдам беради.

• Далил: 440 млн сўмлик (тахминан 34-35 минг доллар) автомобиль ва 300 млн сўмлик кредит бўйича ойлик тўловлар миқдори мамлакатдаги ўртача ойлик иш ҳақидан бир неча баравар юқори. Банкларнинг тўлов қобилияти талабларига кўра, бундай кредитларни фақат юқори даромадли шахслар ола oлади.

• Хулоса: ЁЛҒОН / БЎРТТИРИЛГАН. Субсидиядан, асосан, ўзига тўқ ва юқори даромадли аҳоли қатлами фойдаланади.

2-даъво: Бу қарор давлат бюджетига катта оғирлик туғдирмайди.

• Далил: Иқтисодчи Отабек Бакировнинг ҳисоб-китобларига кўра, максимал кредит ва компенсация миқдорида давлат бир қарз олувчи учун йилига 24 млн сўмгача (2 йилда 48 млн сўм) фоиз тўловларини қоплаб бериши мумкин. Дастур бўйича умумий бюджет харажати қарор лойиҳасида очиқланмаган.

• Хулоса: РАД ЭТИЛАДИ. Дастурнинг умумий қиймати ва бюджетга таъсири очиқланмагани сабабли, бу шаффофлик тамойилларига зиддир.

3-даъво: Мамлакатда солиқ ва божхона имтиёзлари даражаси юқори.

• Далил: Солиқ қўмитасининг маълумотларига кўра, 2025 йилда берилган солиқ ва божхона имтиёзларининг умумий ҳажми 178,2 трлн сўмга етган. Бу ЯИМнинг 9,6 фоизини ёки умумий тушумларнинг 49 фоизини ташкил этади.

• Хулоса: ТАCДИҚЛАНДИ. Мамлакатда имтиёзлар ва субсидиялар кўлами шундоқ ҳам жуда юқори.

Манфаатлар харитаси

+---------------------------------------------------------+ |  МАНФААТЛАР ХАРИТАСИ  | +---------------------------------------------------------+ | [ЮТУВЧИЛАР]  | | 1. Расмий автодилерлар (Бирламчи бозор сотувчилари) | | 2. Юқори даромадли харидорлар (Давлатдан 24 млн/йил) | | 3. Тижорат банклари (Давлат кафолатлаган фоизлар) | +---------------------------------------------------------+ | [ЙЎҚОТУВЧИЛАР]  | | 1. Солиқ тўловчилар (Солиқлари қайта солинади) | | 2. Иккиламчи бозор ва мустақил импортчилар | | 3. Ижтимоий соҳалар (Маориф, соғлиқни сақлаш) | +---------------------------------------------------------+ 

Яширин омиллар таҳлили

Ушбу лойиҳанинг қабул қилиниши ортида алоҳида лоббистик манфаатлар ётибдими?

1. Манфаатлар тўқнашуви: Мезонларнинг фақат 1000 БҲМ (440 млн сўм) ва бирламчи бозор билан чекланиши айнан муайян локал ишлаб чиқарувчилар ёки расмий импортёрларнинг моделларига тўғри келади.

2. Қайта тақсимлаш мантиқи: Солиқ тўловчиларнинг (жумладан, жамоат транспортида юрадиган фуқароларнинг) пули ҳисобидан шахсий электромобиль сотиб олаётган шахсларнинг кредити ёпилади.

3. Очиқ бўлмаган маълумотлар: Лойиҳада умумий нечта автокредит субсидияланиши ва бюджетдан жами қанча маблағ ажратилиши ҳақида аниқ ҳисоб-китоблар (Фискал баҳолаш) келтирилмаган.

Ечимлар журналистикаси: Муқобил вариантлар

Электромобилларни оммалаштириш ва экологияни яхшилаш учун фоизларни субсидиялаш ягона йўл эмас.

Муқобил ечимлар ва уларнинг таҳлили:

A. Утилизация йиғими ва нотариф ғовларни бекор қилиш

• Кучли томони: Бюджетдан тўғридан-тўғри харажат талаб қилмайди. Бозорда рақобатни оширади, барча электромобиллар (ҳатто 15-20 минг долларлик арзон моделлар) нархининг автоматик тушишига олиб келади.

• Камчилиги: Маҳаллий йиғиш заводларининг монопол мавқеига путур етказиши мумкин.

B. Инфратузилма ва қувватлаш станцияларини ривожлантириш

• Кучли томони: Бюджет маблағлари айрим шахсларга эмас, балки бутун жамият фойдаланадиган инфратузилмага (қувватлаш тармоқлари, трансформаторлар) йўналтирилади.

• Камчилиги: Натижаси дарҳол кўринмайди, узоқ муддатли инвестиция талаб этади.

C. Банк секторига арзон ва узоқ муддатли ресурс ажратиш

• Кучли томони: Тўғридан-тўғри субсидия ўрнига кредит муддатларини узайтириш (5–7 йилга) ва бошланғич тўловни камайтириш орқали тўловларни енгиллаштириш.

• Камчилиги: Банк тизимида молиявий хатарларни ошириши мумкин.

Sangzor.uz таҳлили: Сценарийлар ва Прогноз

• Энг эҳтимолий сценарий: Лойиҳа жамоатчилик эътирозлари сабабли қайта ишланади, максимал суммага ўзгартириш киритилиши ёки субсидиялаш шартлари кучайтирилиши мумкин, аммо концептуал жиҳатдан сақлаб қолинади.

• Энг яхши сценарий: Тўғридан-тўғри субсидиялашдан воз кечилиб, бозордаги сунъий тўсиқлар (утилизация йиғими) олиб ташланади ва бюджет маблағлари электр тармоқларини модернизация қилишга йўналтирилади.

• Энг хавфли сценарий: Қарор айнан шу кўринишда қабул қилинади. Бу бюджет дефицитининг ортишига, ижтимоий норозиликка ва бозорда муайян монополистларнинг янада мустаҳкамланишига олиб келади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Субсидия ҳаммага эмас: Таклиф этилаётган автокредит компенсациясидан асосан юқори даромадга эга, 440 млн сўмгача бўлган электромобилни сотиб олишга қурби етадиган шахслар фойдаланади.

2. Бюджетга оғирлик: Давлат бир харидор учун йилига 24 млн сўмгача фоизни қоплаб бериши мумкин, бу маблағлар оддий солиқ тўловчилар ҳисобидан шаклланади.

3. Чекланган бозор: Компенсация фақат бирламчи бозор учун амал қилади, бу эса алоҳида сотувчилар ва ишлаб чиқарувчиларга имтиёз яратади.

4. Танқидчилар муқобил таклиф қилмоқда: Иқтисодчилар ва жамоатчилик субсидия ўрнига утилизация йиғимини бекор қилишни ва тенг рақобат шароитини яратишни сўрамоқда.

5. Қарор ҳали қабул қилинмади: Ҳужжат ҳозирча фақат жамоатчилик муҳокамаси босқичида бўлиб, фуқаролар ўз фикр ва эътирозларини билдиришлари мумкин.
   
   Ҳакимжон Фозилов

Дунёдаги энг кучли Daniel K. Inouye Solar Telescope (DKIST) қуёш телескопи Қуёш юзасининг мисли кўрилмаган фазовий аниқликдаги тасвирларини тақдим этди. 20 километрдан кичик бўлган микро-тузилмаларни ажратиб кўриш имконини берган ушбу суратларда олимлар илк бор Қуёш плазмасида Келвин–Гелмголц нобарқарорликлари (Kelvin–Helmholtz Instability — KHI) белгилари пайдо бўлганини тасдиқлашди (Манба: Nature).

Бу шунчаки навбатдаги эстетик космик фотосурат эмас. Ушбу кашфиёт сўнгги ярим аср давомида астрофизикларни ўйлантириб келаётган глобал савол — "Қуёш тожи (ташқи атмосфераси) нега унинг юзасидан юзлаб баравар иссиқроқ?" деган жумбоққа аниқ физик ечим бериши мумкин.

Мазкур материалда биз Inouye телескопи тақдим этган маълумотларнинг илмий моҳияти, унинг Ердаги технологияларга таъсири ва астрономия соҳасидаги реал истиқболларини таҳлил қиламиз.

Масаланинг тарихи

Астрономияда "Коронал қизиш муаммоси" (Coronal Heating Problem) XX асрнинг ўрталарида, Қуёш тожининг ҳарорати спектрал таҳлил қилинганда юзага келган эди.

• Аввалги тушунча: Қуёш фотосфераси (юзаси) ҳарорати қарийб 5,500°C (6,000 Келвин) атрофида. Классик термодинамика қонунларига кўра, иссиқлик манбаидан узоқлашган сари ҳарорат тушиши керак.

• Парадокс: Бироқ, Қуёш юзасидан юқорига кўтарилган сари, унинг ташқи атмосфераси — тожида (corona) ҳарорат кескин кўтарилиб, 1,000,000°C дан 3,000,000°C гача етади.

• Илгaриги кузатувлар: 2020 йилгача бўлган энг илғор телескоплар Қуёш юзасида фақат Франция майдонига тенг келадиган (30 км ва ундан катта) донадор конвектив тузилмаларни (гранулаларни) кўра олар эди. Ушбу масштабда магнит майдонининг майда оқимлари ва турбулентликни батафсил тадқиқ этиш имкони йўқ эди.

Муаммонинг асл сабаби

Қуёш тожининг кутилмаган даражада қизиб кетиши ва фотосферада рўй берадиган чақнашлар икки асосий омилга таянади: Плазма динамикаси ва Магнит қайта туташуви (Magnetic Reconnection).

[Ички конвекция] ──> [Турбулент плазма ҳаракати] ──> [Келвин–Гелмголц нобарқарорлиги] │ ▼ [Микро-магнит ипларининг ўралиши ва узилиши] ◄── [Турбулент гирдоблар] │ ▼ [Энергиянинг иссиқликка айланиши ва Тож қизиши] 

1. Силжиш ва гирдоблар (KHI): Турли тезликда ҳаракатланаётган плазма қатламлари туташган жойда турбулент гирдоблар ҳосил бўлади.

2. Магнит чизиқларининг чигаллашиши: Электр ўтказувчи плазма магнит майдони чизиқларини ўзи билан судрайди. Гирдоблар магнит чизиқларини худди соч толасидек ўриб, кучли физик кучланиш ҳосил қилади.

3. Диссипация (Энергия тарқалиши): Магнит чизиқлари ҳаддан ташқари чигаллашиб узилганда, тўпланган магнит энергияси бир зумда иссиқлик ва кинетик энергияга айланиб, тожни миллионлаб даражагача қизитади.

Кимга ва нимага таъсир қилади?

Қуёшдаги ушбу фундаментал жараёнларни тушуниш фақат назарий фан учун эмас, балки Ердаги технологик инфратузилма хавфсизлиги учун ҳам муҳим.

• Энергетика ва электр тармоқлари: Қуёш чақнашлари ва коронал масса отилишлари (CME) Ернинг магнитосферасида геомагнит бўронларини келтириб чиқаради. Бу трансформаторларнинг куйишига ва оммавий токлар ўчишига сабаб бўлиши мумкин.

• Сунъий йўлдошлар ва алоқа: Юқори энергияли зарралар паст орбитадаги сунъий йўлдошлар (Starlink, GPS ва бошқалар) электроникасини ишдан чиқаради ва радиоалоқани тўсади.

• Космонавтлар ва авиация: Космик станциялардаги астронавтлар ва қутб минтақалари орқали учадиган самолёт экипажлари радиация хавфига дучор бўлади.

Фактчекинг бўлими

Ижтимоий тармоқлар ва айрим оммавий ахборот воситаларида ушбу кашфиёт юзасидан пайдо бўлган даъволарни фактлар асосида текширамиз.

• 1-даъво: "Олимлар Қуёш тожининг қизиш сирини тўлиқ ечишди."

  • Далил: Nature журналида эълон қилинган тадқиқотда ва доктор Дэвид Куридзенинг баёнотида KHI ҳодисаси тож қизишининг асосий ва эҳтимолий механизмларидан бири экани кўрсатилган (Манба: Nature). Бу назарий гипотезанинг илк кузатув тасдиғидир, аммо жараённинг тўлиқ математик-физик моделини якунлаш учун қўшимча кузатувлар талаб этилади.

  • Хулоса: Қисман ҳақиқат. Сир тўлиқ ечилди дейишга бироз барвақт, аммо энг муҳим калит топилди.

• 2-даъво: "Ушбу суратлар космик телескоп орқали олинган."

  • Далил: Тасвирлар Гавайидаги Мауи оролида, Ҳалеакала вулқони чўққисида (денгиз сатҳидан ~3000 м баландликда) жойлашган Ердаги Daniel K. Inouye Solar Telescope (DKIST) томонидан олинган (Манба: National Solar Observatory).

  • Хулоса: Ёлғон. Бу ерда жойлашган, 4 метрли кўзгуга эга дунёдаги энг катта қуёш телескопидир.

Манфаатлар ва яширин омиллар таҳлили

Манфаатлар харитаси

Яширин омиллар ва саволлар

Ушбу тадқиқотнинг молиявий ва институционал томони шуни кўрсатадики, АҚШ Миллий Фан Фонди (NSF) томонидан молиялаштирилган DKIST лойиҳаси ($344 миллиондан ортиқ) ўз самарадорлигини исботлаши керак эди.

Жавобсиз қолаётган саволлар:

1. Келвин–Гелмголц нобарқарорлиги Қуёш тожини қизитиш учун зарур бўлган энергиянинг қанча фоизини таъминлайди? (Қолган қисми макро-чақнашлар ёки Алфвен тўлқинлари ҳисобига тўғри келадими?)

2. Бундай микро-жараёнларни реал вақт режимида прогноз қилиш тизимларига интеграция қилиш қанчалик мумкин?

Космик об-ҳаво хавфини қандай камайтириш мумкин?

Қуёш физикасини чуқурроқ тушуниш — космик об-ҳаво хавфларига қарши курашнинг асосий ечимидир.

Моделлар ва амалиёт

• Хориж тажрибаси (NASA Parker Solar Probe & ESA Solar Orbiter): Космик аппаратлар Қуёшга максимал яқин бориб ўлчовлар ўтказмоқда. DKIST билан ҳамкорликда "Ер-Космос" ягона кузатув тармоғи яратилмоқда.

• Илмий ечимнинг кучли томонлари:

  • Эрта огоҳлантириш: Геомагнит бўронларини 24–48 соат олдин эмас, балки ҳосил бўлиш босқичидаёқ башорат қилиш имконияти.

  • Энергия тизимлари ҳимояси: Электр тармоқларини вақтинча хавфсиз режимга ўтказиш орқали триллионлаб долларлик зарарнинг олдини олиш.

• Чекловлар ва камчиликлар:

  • Телескоп кузатув майдони ўта кичик (Қуёш юзасининг жуда оз қисмини қамраб олади).

  • Ердаги атмосфера халақити (мослашувчан оптика қўлланилса-да, космик кузатувлардек узлуксиз эмас).

Sangzor.uz таҳлили: Келажак сценарийлари

Энг эҳтимолий сценарий (70%)

Яқин 3–5 йил ичида KHI модели гидродинамик симуляцияларга интеграция қилинади. Космик об-ҳавони прогноз қилиш аниқлиги 15–20% га ортади, аммо бошқа қўшимча қизиш механизмларини (масалан, наночақнашларни) ўрганиш давом этади.

Энг яхши сценарий (20%)

KHI ва магнит қайта туташувининг тўлиқ математик модели яратилади. Бу фақат астрономияни эмас, балки Ерда термоядровий энергетикани (Iter, Tokamak) бошқариш технологияларини ривожлантиради, чунки плазмани ушлаб туришдаги нобарқарорликлар муаммоси ҳам шу физикага таянади.

Энг хавфли сценарий (10%)

Моделлар ягона хулосага кела олмайди, микро-турбулентликни амалий вақтда кузатиш ҳаддан ташқари ресурсталаб бўлиб чиқади. Натижада глобал энергетика тизимлари кучли Қуёш бўрони (Каррингтон ҳодисаси даражасидаги) олдида барибир ҳимоясиз қолаверади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Тарихий рекорд: Inouye телескопи Қуёш юзасидаги 20 км дан кичик тузилмаларни суратга олди — бу ҳозиргача эришилган энг юқори аниқликдир (Манба: National Solar Observatory).

2. 50 йиллик сир: Кашфиёт Қуёш тожининг (1-3 млн °C) нега юзасидан (5,500 °C) иссиқроқ эканини физик жиҳатдан тушунтиришга хизмат қилади.

3. Келвин–Гелмголц нобарқарорлиги: Океан тўлқинлари ва булутларда учрайдиган бу гирдобсимон ҳодиса илк бор Қуёш плазмасида расман тасдиқланди (Манба: Nature).

4. Амалий аҳамияти: Қуёш плазмаси турбулентлигини тушуниш Ердаги электр тармоқлари ва сунъий йўлдошларни космик бўронлардан ҳимоя қилиш калитидир.

5. Илм-фан чегараси: Бу якуний нуқта эмас, балки Қуёш магнитогидродинамикасини янги босқичда тадқиқ этишнинг бошланишидир.
   
   Ҳакимжон Фозилов

Ўзбекистонда 2026 йилнинг 7 августидан эътиборан аҳоли ва юридик шахслар қарамоғидаги ҳамда кўпайтирилаётган барча уй ва чорва ҳайвонларини мажбурий идентификация қилиш, рўйхатга олиш ва кузатишнинг янги тизими кучга киради. Бу жараён шунчаки ҳайвонга бўйинбоғ ёки чип ўрнатиш эмас, балки аграр ва ветеринария соҳасини рақамлаштиришга қаратилган кенг кўламли давлат ташаббусидир.

Муҳокамаларнинг айнан ҳозир авж олишига сабаб — 2025 йил 6 август куни қабул қилинган «Ҳайвонларни идентификация қилиш, рўйхатга олиш ва кузатиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунида белгиланган бир йиллик ўтиш даври ниҳоясига етганидир.

Ушбу таҳлилий материал орқали ўқувчи янги тизим оддий фуқаролар, фермерлар ва жамият учун қандай амалий енгилликлар ва молиявий мажбуриятлар келтириб чиқаришини, паспортлаштириш жараёни қандай амалга оширилишини ҳамда соҳада юзага келиши мумкин бўлган хавф-хатарларни холисона баҳолаш имконига эга бўлади.

Масаланинг тарихи

Ўзбекистонда чорва ва уй ҳайвонларини ҳисобга олиш илгари асосан маҳаллий ветеринария бўлимлари ва маҳалла фуқаролар йиғинларининг тарқоқ ва қоғоздаги дафтарлари орқали юритилган. Ягона марказлашган рақамли базанинг мавжуд эмаслиги қуйидаги муаммоларни келтириб чиқарар эди:

• Чорва моллари ўғирланганда ёки йўқолганда эгалик ҳуқуқини исботлашнинг мураккаблиги;

• Юқумли касалликлар (қутуриш, оқсил, бруцеллез ва ҳ.к.) тарқалганда эпидемиологик манбани тезкор аниқлаш имконияти чеклангани;

• Сифациз ёки касалланган ҳайвон гўштининг бозорларга чиқиб кетиши ва озиқ-овқат хавфсизлигига таҳдид солиши;

• Қорамоллар ноқонуний чегарадан олиб ўтилиши ёки сунъий равишда статистиканинг бўрттирилиши.

Ҳуқуқий асос сифатида 2025 йил 6 августда қабул қилинган «Ҳайвонларни идентификация қилиш, рўйхатга олиш ва кузатиш тўғрисида»ги Қонун мазкур соҳадаги бўшлиқларни тўлдиришга қаратилди. Ваколатли орган сифатида Ўзбекистон Республикаси Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитаси белгиланди.

Муаммонинг асл сабаби

Ислоҳотнинг илдизи фақатгина маъмурий назорат ўрнатишда эмас, балки қуйидаги чуқур сабабларда ётибди:

1. Иқтисодий омиллар ва экспорт салоҳияти: Чорвачилик маҳсулотларини хорижга (жумладан, ЕОИИ, Яқин Шарқ ёки Европа бозорларига) экспорт қилиш учун маҳсулотнинг келиб чиқиши («from farm to table» — фермадан дастурхонгача) кузатилувчан бўлиши шарт. Идентификациясиз гўшт ва сут маҳсулотлари халқаро стандартларга жавоб бермайди.

2. Институционал ва бошқарув муаммолари: Дотация ва субсидиялар ажратишда, вакцинация тадбирларини режалаштиришда давлат аниқ статистик маълумотларга эҳтиёж сезади. Тарқоқ ҳисоб-китоб туфайли давлат бюджетидан ажратилган вакциналар ёки имтиёзлар реал чорва сонига мос келмай қолган ҳолатлар кузатилган.

3. Соғлиқни сақлаш ва озиқ-овқат хавфсизлиги: Антропозооноз (ҳайвонлардан одамга ўтувчи) касалликларнинг олдини олиш ягона кузатув тизимисиз имконсиз.

4. Инсон омили ва масъулият: Кўчалардаги қаровсиз ит ва мушуклар сонининг ортиши, эгасиз чорванинг экин майдонларига зарар етказиши ёки йўл-транспорт ҳодисаларига сабаб бўлиши каби ҳолатларда ҳайвон эгасини аниқлаш муаммо бўлиб келаётган эди.

Кимга таъсир қилади?

• Аҳоли (хонадон эгалари): Ит, мушук ёки рўзғордаги қорамолини белгиланган муддатда рўйхатдан ўтказиш, тиббий кўрик ва вақтида ҳисобга қўйиш мажбурияти юкланади.

• Чорвадорлар ва фермерлар (тадбиркорлар): Ҳайвонларни ўз вақтида чиплаш, биркалаш ва электрон базага киритиш орқали наслчилик ва ветеринария ҳисобини аниқ юритишга ўтади.

• Давлат ташкилотлари (Ветеринария қўмитаси, ИИВ): Назорат ва ягона маълумотлар базасини юритиш масъулияти ваколатли орган бўйнига тушади.

• Истеъмолчилар: Пештахталардаги гўшт ва сут маҳсулотларининг келиб чиқиши ва санитария хавфсизлиги кафолатланиши ортидан бевосита фойда кўрадилар.

• Солиқ тўловчилар: Базани яратиш ва дастлабки босқичларда харажатларни молиялаштириш Давлат бюджети ва эгаларининг маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.

Фактчекинг бўлими

Интернет ва ижтимоий тармоқларда тарқалаётган айрим даъволарни фактлар билан текширамиз.

1-даъво: «Паспорт олиш учун фуқаролар дарҳол катта миқдорда тўлов қилиши шарт».

• Далил: Қонунчиликда ва тарқатилган ахборотда қайд этилишича, ҳайвон эгаларидан тўлов ундирмасдан (бепул) идентификация қилиш ва рўйхатга олиш тартиби ҳамда унинг босқичлари Вазирлар Маҳкамаси томонидан алоҳида белгиланиши кўзда тутилган. Молиялаштириш манбалари сифатида Давлат бюджети, ҳайвон эгаларининг ўз маблағлари ҳамда ҳомийлик хайриялари кўрсатилган.

• Хулоса: Қисман нотўғри/Ноаниқ. Тўловлар ва уларнинг ставкалари ёки бепул тартиби бўйича Вазирлар Маҳкамасининг алоҳида низоми кутилмоқда. Ёппасига мажбурий ва қиммат тўлов ҳақидаги хабарлар асоссиз.

2-даъво: «Ҳайвон туғилганидан кейин бир неча кун ичида рўйхатга олинмаса, мусодара қилинади».

• Далил: Қонунга кўра, муддатлар аниқ белгиланган:

  • Қорамол, қўй, эчки, туя — туғилганидан 14 кундан кейин;

  • Чўчқалар — 1 ойdan кейин;

  • Ит ва мушуклар — 3 ойdan кейин;

  • Отлар — 4 ойdan кейин. Ушбу муддатлар тугагач, 1 ой ичида идентификация қилиниши ва давлат рўйхатидан ўтказилиши шарт. 2028 йил 1 январдан эса 12-модданинг иккинчи қисми кучга киради ва талабларни бажармаслик ҳуқуқий мажбурият сифатида қатъийлаштирилади. Қонунда «мусодара қилиш» ҳақида сўз бормайди, балки рўйхатдан ўтмаган ҳайвонларни сақлаш ва кўпайтиришга йўл қўйилмаслиги ва маъмурий масъулият назарда тутилган.

• Хулоса: Нотўғри. Жазо сифатида мусодара қилиш назарда тутилмаган, балки босқичма-босқич маъмурий тартибга солиш татбиқ этилади.

6. Манфаатлар харитаси

 ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐ │ МАНФААТДОРЛАР │ └┬───────────────────────────────────┬────────────────────┘ │ │ ▼ ▼ ┌─────────────────────────┐ ┌─────────────────────────┐ │ ЮТУВЧИЛАР │ │ ЙЎҚОТУВЧИЛАР │ ├─────────────────────────┤ ├─────────────────────────┤ │ • Йирик чорвачилик │ │ • Яширин гўшт ва чорва │ │ кластерлари │ │ савдоси билан │ │ • Хавфсиз гўшт олувчи │ │ шуғулланувчилар │ │ истеъмолчилар │ │ • Расмийлаштиришдан │ │ • Чиплаш/биркалаш │ │ қочувчи норасмий │ │ технологияларини │ │ савдогарлар │ │ етказувчилар │ │ • Бюрократик тўсиқларга │ │ • Давлат ветеринария │ │ дуч келувчи чекка │ │ хизмати │ │ қишлоқ аҳолиси │ └─────────────────────────┘ └─────────────────────────┘ 

• Ким ютади?

  • Йирик чорвачилик ва наслчилик хўжаликлари: Сертификатланган ва кузатиладиган чорванинг бозор қиймати ва экспорт имконияти ортади.

  • Истеъмолчилар: Сифати ва тиббий тарихи номаълум гўшт маҳсулотларини истеъмол қилиш хавфи камаяди.

  • IT ва ветеринария технологиялари етказиб берувчилар: Бирка, чип, сканер ва дастурий таъминот ишлаб чиқарувчи/импорт қилувчи субъектлар учун янги бозор очилади.

• Кимлар қийинчиликка дуч келади?

  • Норасмий кушхоналар: Ҳужжатсиз ва ветеринария кўригисиз сўйиладиган молларни сотиш имконияти чекланади.

  • Чекка ҳудудлардаги кам таъминланган ёки кекса аҳоли: Электрон базага мустақил мурожаат қилиш кўникмасининг йўқлиги ва ветеринарларни чақириш билан боғлиқ ортиқча оворагарчиликлар юзага келиши мумкин.

Яширин омиллар таҳлили

Ушбу қарор ортида нафақат тиббий ва статистик, балки чуқур иқтисодий ва инфратузилмавий мантиқ ётибди:

1. Ресурслар ва субсидияларни қайта тақсимлаш: Давлат чорвачиликни қўллаб-қувватлаш учун йилига катта миқдорда субсидия ва имтиёзли кредитлар ажратади. Бироқ «қоғоздаги чорва» (сохта статистика) сабабли ушбу маблағлар манзилли бўлмай қолар эди. Идентификация рақамлаштиришни таъминлайди.

2. Манфаатлар тўқнашуви ва молиявий омил: Мўлжалланган миллионлаб ҳайвонларни (қорамол, қўй, ит, мушук) чиплаш, биркалаш ёки татуировка қилиш воситаларини етказиб бериш кимнинг чекига тушади? Мазкур давлат харидларининг шаффофлиги ва монополияга айланиб кетмаслиги муҳим савол бўлиб қолмоқда.

3. Жавобсиз саволлар:

   • Чекка қишлоқларда интернет алоқаси ва рақамли инфратузилма етарлича таъминланганми?

   • Жарима ёки мажбурлаш механизмлари йўлга қўйилса, бу аҳоли ва маҳаллий ветеринарлар ўртасида коррупциявий омилни келтириб чиқармайдими?

Муаммога қандай ечимлар таклиф қилинмоқда?

• Ўзбекистон тажрибаси: Босқичма-босқич ўтиш ва ахборот тизимини интеграция қилиш. 2025–2026 йиллар тайёргарлик ва ихтиёрий-мажбурий ўтиш даври бўлса, 2028 йил 1 январдан қатъий электрон мурожаат ва жавобгарлик тизими тўлиқ ишга тушади.

• Хориж тажрибаси (Европа Иттифоқи ва Туркия):

  • ЕИ тажрибаси: TRACES (Trade Control and Expert System) тизими орқали ҳар бир ҳайвон туғилганидан сўйилгунигача туғилган жойи, вакцинациялари ва эгаси ҳақидаги маълумот ягона базада сақланади. Бу гўшт хавфсизлигини 100% таъминлаган.

  • Туркия тажрибаси: PETVET тизими орқали хонадон ит ва мушуклари микрочипланади. Микрочипсиз ҳайвонга ветеринария клиникаларида хизмат кўрсатиш тақиқланган, бу эса жараённи 80% дан ортиқ қамровга олиб чиққан.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐ │ ЕЧИМЛАРНИНГ ТАҲЛИЛИ │ ├───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┤ │ КУЧЛИ ТОМОНЛАРИ │ КАМЧИЛИКЛАРИ │ ├───────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┤ │ • Эпидемиологик назорат ўрнатилади│ • Базада техник узилишлар эҳтимоли │ │ • Чорва ўғрилиги кескин камаяди │ • Қишлоқ ҳудудларида бюрократия │ │ • Экспорт имкониятлари кенгаяди │ • Товар/бирка харидларида │ │ • Эгасиз ҳайвонлар сони камаяди │ коррупция хавфи │ └───────────────────────────────────┴────────────────────────────────────┘ 

Танқидий баҳолаш ва PR хавфи

Бу ташаббус шунчаки «PR ёки ҳисобот учун қилинган лойиҳа»га айланиб қолмаслиги учун қуйидаги чекловларни ҳисобга олиш зарур:

• Ижро назорати: Илгари ҳам дарахтларни ёки автоуловларни ягона реестрга олиш бўйича ташаббуслар бюрократия сабабли секинлашган.

• Қамров муаммоси: Агар маҳаллий ветеринарларга етарли даражада планшет, алоқа ва рағбат берилмаса, жараён фақат қоғозда берилган ҳисоботларга айланиб қолиши мумкин.

Sangzor.uz таҳлили

Мазкур ислоҳотнинг истиқболи бўйича Sangzor.uz таҳлилчилари томонидан учта асосий сценарий ва 3–5 йиллик прогноз ишлаб чиқилди:

1. Энг эҳтимолий сценарий (Базавий)

2026–2027 йилларда йирик чорвачилик хўжаликлари ва шаҳарлардаги уй ҳайвонлари (ит, мушук) 60-70% қамров билан рўйхатга олинади. Чекка қишлоқларда жараён суст кечади. 2028 йилга келиб тизим босқичма-босқич тўлиқ рақамлашади ва гўшт маҳсулотлари назорати анча кучаяди.

2. Энг яхши сценарий (Оптимал)

Давлат томонидан идентификация воситалари тўлиқ бепул ёки арзонлаштирилган нархда етказиб берилади. Электрон дастур (мобиль илова) соддалаштирилади. 2028 йилга бориб чорва ва уй ҳайвонларининг 90% дан ортиғи ягона базага тушади. Натижада чорвачилик маҳсулотлари экспорти 1.5–2 бараварга ортади, эгасиз ҳайвонлар муаммоси тизимли ечим топади.

3. Энг хавфли сценарий (Пессимистик)

Жараён ортиқча бюрократия, монопол чип етказиб берувчиларнинг пайдо бўлиши ва аҳолига молиявий юк тушиши сабабли эътирозларга сабаб бўлади. Аҳоли чорвани яширин сўйиш ва норасмий сотишга ўтади, бу эса "қора бозор"нинг кенгайишига ва касалликлар тарқалиш хавфи ортишига олиб келади.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз

Тўғри ёндашув қўлланилса, 2029–2030 йилларга келиб Ўзбекистон чорвачилик соҳаси Марказий Осиёда энг шаффоф ва кузатилувчан тизимга эга мамлакатга айланади. Бу гўшт нархининг барқарорлашувига ва озиқ-овқат хавфсизлигининг юқори даражага кўтарилишига хизмат қилади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

1. Сана ва муддат: Мажбурий идентификация тизими 2026 йил 7 августдан бошланади. Ҳайвон турига қараб (14 кундан 4 ойгача) рўйхатга олиш муддатлари белгиланган.

2. Асосий мақсад: Бу шунчаки назорат эмас, балки озиқ-овқат хавфсизлиги, касалликларнинг олдини олиш ва чорвачилик экспортини ривожлантиришга қаратилган ислоҳотдир.

3. Тўлов масаласи: Қонунчиликда бепул рўйхатга олиш тартиби ва манбалари кўзда тутилган бўлиб, Вазирлар Маҳкамаси томонидан алоҳида низом билан тартибга солинади.

4. Мажбурият ва жавобгарлик: 2028 йил 1 январдан эса ҳайвон эгалари ўз ҳайвонларини электрон ёки бевосита рўйхатдан ўтказиши ва ҳисобдан чиқариши қатъий мажбурий бўлади.

5. Муомала тартиби: Рўйхатдан ўтмаган ҳайвонларни сотиш, кўпайтириш ёки сўйишга йўл қўйилмайди; эгаси алмашганда ёки ҳайвон нобуд бўлганда 7 кун ичида базага ўзгартириш киритиш шарт.
   
   Ҳакимжон Фозилов

Ўзбекистонда алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган ва имконияти чекланган болаларни жамиятга интеграция қилиш, уларни сифатли таълим ва ижтимоий хизматлар билан таъминлаш масаласи узоқ йиллардан бери тизимли муаммо бўлиб келмоқда. 2026 йил 4 август куни қабул қилинган «Алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болаларни таълим ва ижтимоий хизматлар билан қамраб олиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Президент қарори

Ҳужжатга кўра, 2026 йил 1 сентябрдан эътиборан мамлакатда алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар билан «оилабай» ишлаш тизими жорий этилади. Шу билан бирга, 3 ёшдан 18 ёшгача бўлган болаларнинг эҳтиёжларини аниқлаш ва уларни таълим муассасаларига йўналтириш вазифаси «Инсон» ижтимоий хизматлар марказлари қошидаги Болани комплекс баҳолаш гуруҳларига юклатилмоқда.

Бу ислоҳот шунчаки қоғоздаги ташаббусми ёки алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар ва уларнинг оилалари ҳаётини тубдан ўзгартирувчи амалий механизмми? «Sangzor.uz» таҳририяти янги ҳужжатнинг мазмун-моҳияти, кутилаётган натижалар ва юзага келиши мумкин бўлган хавф-хатарларни атрофлича ўрганиб чиқди.

Муаммо нима? Масаланинг келиб чиқиши ва кўлами

Узоқ йиллар давомида алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болаларни аниқлаш ва уларга ёрдам кўрсатишда тиббий модель устунлик қилиб келди. Боланинг ижтимоий муҳитга мослашиши ва таълим олишига унинг саломатлик ҳолати эмас, балки жамият ва инфратузилмадаги тўсиқлар халақит бериши кўп ҳолларда эътибордан четда қолди.

Асосий сабаблар ва муаммо кўлами:

• Яширин контингент ва изоляция: Жамиятдаги стереотиплар, стигматизация ёки шунчаки маълумотсизлик сабабли кўплаб ота-оналар имконияти чекланган фарзандларини уйда «яшириб» сақлашга мажбур бўлган. Натижада, минглаб болалар умумий таълим ва ижтимоий ҳаётдан узилиб қолган.

• Психологик-тиббий-педагогик комиссиялар (ПТПК)нинг эскирган формати: Илгари боланинг имкониятларини баҳолаш бевосита психологик-тиббий-педагогик комиссиялар томонидан амалга оширилар эди. Бу жараёнда кўпинча боланинг индивидуал фаоллиги ва функционаллиги эмас, фақат тиббий диагнози асосий мезон қилиб олинарди.

• Статистика ва қамров: Расмий статистик маълумотларга кўра, Ўзбекистонда 100 мингдан ортиқ алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар мавжуд бўлиб, уларнинг сезиларли қисми ихтисослаштирилган мактаб-интернатларда ёки уйда таълим олади. Бироқ инклюзив таълим муҳити ва маҳалла даражасидаги манзилли кўмак тизими тўлиқ шаклланмаган эди.

Бу қарор ва жараён кимга таъсир қилади?

Янги тартибнинг амалиётга татбиқ этилиши қатор субъектлар фаолияти ва манфаатларига бевосита таъсир кўрсатади:

1. Аҳоли ва оилалар: Алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалари бор оилалар энди давлат идоралари эшигида сарсон бўлмайди. Ижтимоий ходим бевосита хонадонга бориб, амалий ёрдам ва консультация беради.

2. Жиззах вилояти ва ҳудудий жамиятлар: Жиззах каби ривожланаётган ҳудудлардаги чекка қишлоқ ва маҳаллаларда ижтимоий хизматларнинг манзиллилиги ортади. Чекка ҳудудлардаги болаларнинг таълимга жалб этилиши яхшиланади.

3. Давлат ташкилотлари ва «Инсон» марказлари: Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги, Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳамда Соғлиқни сақлаш вазирлиги зиммасига ўзаро интеграциялашган ҳолда ишлаш вазифаси юкланади.

4. Ёшлар ва педагогик жамоалар: Умумий таълим мактаблари инклюзив таълимга мослашиши, ўқитувчилар эса алоҳида эҳтиёжли болалар билан ишлаш кўникмаларини оширишлари талаб этилади.

Расмий позиция: Давлат органлари изоҳи

Норматив-ҳуқуқий ҳужжатга мувофиқ, расмий идоралар ушбу қарорни инклюзив жамиятни барпо этишдаги муҳим босқич сифатида баҳоламоқда.

Қабул қилинган қарорлар ва режалаштирилган чоралар:

• «Оилабай» тизим (2026 йил 1 сентябрдан): Ижтимоий ходим ота-онага фарзандни таълим ва ижтимоий хизматларга жалб этишда доимий ҳамроҳлик қилади ва жараённи мониторинг баҳолаб боради.

• Болани комплекс баҳолаш гуруҳи: 3–18 ёшдаги болаларнинг таълимга эҳтиёжи тиббий диагнозга эмас, балки психологик-педагогик диагностик мезонлар ҳамда ногиронликни баҳолаш шкаласи (Халқаро функционаллик таснифи - ICF) асосида амалга оширилади.

• Пилот лойиҳалар (2026 йил 1 октябрдан): Баҳолаш гуруҳлари фаолияти дастлаб Навоий ва Хоразм вилоятларида синовдан ўтказилади, сўнгра тўпланган тажриба асосида Жиззах вилояти ва бутун республикага татбиқ этилади.

Мутахассислар нима дейди?

Мавзу юзасидан экспертлар ва соҳа мутахассисларининг фикрлари турлича бўлиб, масалага комплекс ёндашишни талаб этади.

• Қўллаб-қувватловчи фикр (Ижтимоий соҳа эксперти):

  «Тиббий моделдан функционал моделга ўтиш — бу катта бурилиш. Боланинг нимага қодирлиги ва унинг фаоллигини ошириш учун қандай ёрдамчи воситалар (инфратузилма, дастурлар) кераклигини баҳолаш орқали биз уларни ихтисослашган муассасаларга "бекитиб" қўймасдан, оддий мактаб ва боғчаларга бемалол интеграция қила оламиз.»

• Танқидий фикр (Таълим соҳаси мутахассиси):

  «Қарор эзгу мақсадларни кўзда тутган, аммо мактаблар ва боғчалар бунга тайёрми? Ҳатто Жиззах шаҳридаги кўплаб мактабларда ҳам пандуслар, мослаштирилган санитария хоналари ва энг муҳими — тьюторлар (ёрдамчи педагоглар) штати мавжуд эмас. Агар инфратузилма ва кадрлар тайёрланмасдан болалар оммавий мактабларга юборилса, бу ўқитувчига ҳам, болага ҳам қўшимча стресс олиб келади.»

• Нейтрал эксперт баҳоси (Ижтимоий сиёсат таҳлилчиси):

  «Пилот лойиҳа сифатида Навоий ва Хоразм танлангани тўғри қадам. Аммо асосий муаммо ижтимоий ходимларнинг малакасида. Ҳар бир маҳалладаги ижтимоий ходим инклюзия, психология ва ҳуқуқий меъёрларни чуқур билмаса, "оилабай" ишлаш тизими шунчаки ҳисобот топшириш механизмига айланиб қолиши хавфи бор.»

Яширин омиллар, манфаатлар ва таваккалчиликлар

Ҳар қандай тизимли ислоҳот ортида институционал мақсадлар ва маълум рисклар мавжуд:

• Институционал ва иқтисодий омиллар: Ихтисослаштирилган мактаб-интернатларни сақлаш давлат бюджети учун жуда қимматга тушади. Болаларни инклюзив таълим орқали оила бағрида ушлаб туриш узоқ муддатли истиқболда бюджет харажатларини мақбуллаштириш ва ижтимоий капитални ошириш имконини беради.

• Ким ютади? Алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар ва уларнинг оилалари (жамиятга қўшилиш имконияти ортади), ижтимоий хизматлар тизими (манзиллилик таъминланади).

• Ким қийналиши мумкин? Моддий-техник базаси ва малакали педагоглари бўлмаган умумтаълим мактаблари ҳамда тайёргарликсиз юкламага дуч келадиган ижтимоий ходимлар.

• Таваккалчиликлар:

  1. Бюрократик тўсиқлар: Комплекс баҳолаш гуруҳлари томонидан ҳужжатлаштириш жараёнининг мураккаблашиб кетиши.

  2. Кадрлар танқислиги: Арботерапевт, сурдопедагог, олигофренопедагог ва инклюзив таълим тьюторларининг етишмаслиги.

Мавжуд ечимлар ва халқаро тажриба

Хавфсиз ва самарали инклюзияни таъминлаш бўйича дунё тажрибасида (масалан, Скандинавия мамлакатлари ёки Эстонияда) баҳолаш ва манзилли ёрдам тизими азалдан мавжуд. Бу давлатларда тиббий ташхис эмас, балки муҳитни болага мослаштириш тамойили ишлайди. Бола мактабга эмас, мактаб болага мослашади.

Ечимларнинг кучли томонлари:

• Ижтимоий таъсир: Болалар ёшлигидан тенгдошлари орасида ўсади, бу эса жамиятда бағрикенгликни оширади.

• Амалий натижа: Оилалардаги руҳий ва ижтимоий босим камаяди, ота-оналар (айниқса оналар) меҳнат бозорига қайтиш имконига эга бўлади.

Ечимларнинг камчиликлари ва хатолар хавфи:

• Харажатлар: Мактабларни физик жиҳатдан мослаштириш (адаптив мебеллар, пандуслар, лифтлар) катта сармоя талаб қилади.

• Нотўғри ижро ва формализм: Ижтимоий ходимнинг хонадонга шунчаки «галочка» учун бориб-келиши ёки баҳолаш гуруҳларининг сансалорликка йўл қўйиши.

PQ–292-сонли қарорни абсолют универсал ечим сифатида тақдим этиш нотўғри бўлур эди. Қарор фақат йўналишни белгилайди, унинг муваффақияти маҳаллий ҳокимликлар, таълим ва соғлиқни сақлаш бошқармаларининг амалий молиялаштириши ва инфратузилма яратишига боғлиқ.

Бизнинг таҳлил

Ўзбекистонда ва хусусан Жиззах вилоятида ушбу тизимнинг яқин 3–5 йилликдаги ривожланиш истиқболлари бўйича учта эҳтимолий сценарийни ажратиб кўрсатиш мумкин:

+-------------------------------------------------------------------------------+ | СЦЕНАРИЙЛАР ТАҲЛИЛИ | +-------------------------------------------------------------------------------+ | 1. ЭНГ ЯХШИ СЦЕНАРИЙ (Ижобий интеграция) | | • Навоий ва Хоразмдаги пилот лойиҳа хатолари аниқланиб, тўғриланади. | | • Жиззах ва бошқа вилоятларда мактаблар тўлиқ инклюзив муҳитга мослашади. | | • Ижтимоий ходимлар ва тьюторлар тизимли равишда қайта тайёрланади. | | | | 2. ЭНГ ЭҲТИМОЛИЙ СЦЕНАРИЙ (Босқичма-босқич ва нотекис ривожланиш) | | • Марказий шаҳарларда тизим нисбатан яхши ишлайди. | | • Чекка туман ва қишлоқларда инфратузилма етишмовчилиги сабабли «оилабай» | | ишлаш асосан консалтинг ва мониторинг даражасида қолиб кетади. | | | | 3. ЭНГ ХАВФЛИ СЦЕНАРИЙ (Формализм ва бюрократия) | | • Малакали кадрлар етишмаслиги сабабли баҳолаш гуруҳлари сансалорликка йўл | | қўяди. | | • Таълим муассасалари алоҳида эҳтиёжли болаларни қабул қилишни рад этади | | ёки расмиятчилик учун қабул қилиб, амалда эътиборсиз қолдиради. | +-------------------------------------------------------------------------------+ 

Хулоса

Ўқувчи нимани билиб олди? 2026 йил 1 сентябрдан алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар билан ишлашда янги «оилабай» ва комплекс баҳолаш тизими кучга киради. Эндиликда асосий эътибор боланинг касаллик ташхисига эмас, балки унинг фаоллиги ва таълим олиш имкониятларига қаратилади.

Нимага эътибор бериш керак?

• Ота-оналар ўз ҳудудларидаги «Инсон» марказларига мурожаат қилиш орқали янги баҳолаш ва ижтимоий кўмак тизимидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўладилар.

• 1 октябрдан бошланадиган Навоий ва Хоразмдаги пилот лойиҳа натижалари тизимнинг реал самарадорлигини кўрсатиб беради.

Ҳозирча очиқ қолган саволлар:

1. Оммавий мактабларда тьютор (ёрдамчи ўқитувчи) штатларини молиялаштириш манбалари ва тартиби қандай бўлади?

2. Чекка қишлоқлардаги мактабларни инклюзив таълимга мослаштириш (адаптация) учун давлат бюджетидан аниқ қанча маблағ ажратилади?

3. Ижтимоий ходимларнинг профессионал тайёргарлигини ошириш қандай амалга оширилади?

«Sangzor.uz» таҳририяти мазкур ислоҳотнинг ижросини ва амалий натижаларини кузатиб боради.

Ўзбекистонда давлат фуқаролик хизматчиларининг меҳнатига ҳақ тўлаш тизими тубдан қайта кўриб чиқилмоқда. Расмий маълумотларга кўра, амалдаги тизимда ходимлар иш ҳақида лавозим маошининг улуши 15 фоиздан ошмайди, маош фондининг қарийб 70 фоизи эса аниқ натижага боғланмаган устама ва мукофотлардан иборат. Президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган янги

Мавжуд номутаносиблик ва ислоҳот зарурати

Сўнгги йилларда давлат бошқарувини мақбуллаштириш доирасида муайян қадамлар қўйилди. Хусусан, "Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида"ги Қонун [Манба: Lex.uz, ЎРҚ-788-сон Қонун] қабул қилиниб, бошқарув ходимлари сони 2016 йилдаги 73 мингдан 54 мингтагача қисқартирилди. Шунга қарамай, меҳнатга ҳақ тўлашда ягона стандартнинг йўқлиги ва турли вазирликлар ўртасидаги иш ҳақи тафовути сақланиб қолаётган эди.

Амалдаги тизимда ўндан ортиқ турли устама ва қўшимча тўловлар мавжуд бўлиб, уларнинг аксарияти ходимнинг бевосита иш самарадорлигини эмас, балки иш стажи ёки идора ички имкониятларини акс эттирарди. Янги таклифга кўра, тарқоқ устамалар ўрнига учта асосий рағбатлантириш тўлови жорий этилади:

1. Базавий лавозим маоши (кафолатланган қисм).

2. KPI кўрсаткичларига асосланган устама (бажарилган топшириқлар сифати учун).

3. Йил ёки ҳисобот даври якуни бўйича бонус (инновация ва юқори натижалар учун).

Халқаро тажриба ва амалий таъсир

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ/OECD) тавсияларига кўра, давлат хизматида шаффофлик ва рақобатбардошликни таъминлаш учун базавий маош улуши юқори (камида 60-70%) ва рағбатлантириш тизими аниқ ўлчанадиган бўлиши лозим [Манба: OECD Public Governance Studies].

Амалиётда бу қандай ишлайди? Мисол учун, туман бўлимида ишловчи мутахассис илгари ўз вазифасини қандай бажаришидан қатъи назар, белгиланган стандарт устамани олиб келган бўлса, янги тизимда унинг ойлик даромади аниқ мезонларга боғланади. Сўровларни ўз вақтида кўриб чиқиш, рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини татбиқ этиш каби кўрсаткичлар (KPI) юқори бўлса, устама миқдори ортади. Натижа кўрсатмаган ходим эса фақат базавий маош билан чекланади.

Бундан ташқари, ҳудудий бошқармалар ходимларининг маоши тегишли ҳокимликлардаги ўхшаш лавозимлар маошидан юқори бўлмаслиги белгиланмоқда. Туман ва шаҳар даражасида эса штат ва маошлар аҳоли сони ҳамда ҳудуднинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқиб шакллантирилади.

Назорат ва шаффофлик масаласи

Давлат хизматини ривожлантириш агентлиги маълумотларига кўра, янги сетка ва KPI мезонлари сунъий интеллект ва рақамли тизимлар орқали инсон омилисиз баҳолаб борилади. Бу баҳолашдаги субъективлик ва таниш-билишчилик хавфини камайтиришга хизмат қилиши кўзда тутилган.

Тизимнинг муваффақияти вазифаларнинг қанчалик адолатли ва реал белгиланишига боғлиқ. Агар KPI кўрсаткичлари ҳаддан ташқари мураккаб ёки расмиятчилик учун белгиланса, кутилган натижага эришиш қийинлашади. Меҳнатга ҳақ тўлашда шаффофлик ва адолат мезонини тўлиқ таъминлаш давлат бошқарувининг самарадорлигини оширишдаги асосий омил бўлиб хизмат қилади.

5 август куни Хитойнинг Шандун провинцияси қирғоқлари яқинидаги денгиз старт платформасидан Samarkand-2028 ва Lampung-1 гиперспектрал сунъий йўлдошлари орбитага учирилиши режалаштирилган. Лойиҳанинг энг муҳим жиҳати шундаки, Samarkand-2028 бортида «Ўзбеккосмос» мутахассислари томонидан ишлаб чиқилган сунъий интеллект модули ўрнатилган бўлиб, у гиперспектрал маълумотларни тўғридан-тўғри орбитада қайта ишлаш имконини беради. Бу эса Ер юзасини масофадан кузатиш самарадорлигини ошириши мумкин.

Сўнгги йилларда дунёда космик маълумотлардан иқтисодиётнинг турли соҳаларида фойдаланиш тобора кенгаймоқда. БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (FAO), NASA ҳамда Европа космик агентлиги (ESA) маълумотларига кўра, сунъий йўлдош технологиялари сув ресурсларини бошқариш, қишлоқ хўжалиги маҳсулдорлигини ошириш ва экологик мониторингда муҳим воситага айланган.

Samarkand-2028 лойиҳаси ҳам айнан шу эҳтиёжларга жавоб беришга қаратилган. Гиперспектрал технология оддий космик тасвирларга нисбатан кўпроқ маълумот йиғиш имконини беради. У ўсимликлар ҳолати, тупроқ намлиги, сув объектлари ва атроф-муҳитдаги ўзгаришларни юқори аниқликда кузатиш имкониятини яратади.

Масалан, Жиззах вилояти каби қишлоқ хўжалиги ривожланган ҳудудларда гиперспектрал маълумотлар экин майдонларидаги муаммоларни эрта аниқлашга ёрдам бериши мумкин. Бу сув тақчиллиги ёки ўсимлик касалликларининг илк белгилари пайдо бўлган майдонларни тезроқ аниқлаш имконини яратади. Натижада ресурслардан самаралироқ фойдаланиш учун асос пайдо бўлади.

Лойиҳанинг яна бир ўзига хос жиҳати — сунъий интеллект технологияларининг космосда қўлланилаётганидир. Одатда сунъий йўлдош йиғган маълумотлар Ерга узатилиб, кейин қайта ишланади. Samarkand-2028 миссиясида эса маълумотларнинг бир қисми орбитада таҳлил қилинади. Бу ахборот узатиш ҳажмини камайтириши ва натижаларни тезроқ олиш имконини бериши мумкин.

Бироқ лойиҳанинг амалий самараси фақат йўлдошнинг учирилиши билан белгиланмайди. Мутахассислар фикрича, олинган маълумотларни қабул қилиш, сақлаш ва таҳлил қилиш учун етарли инфратузилма ҳам муҳим аҳамиятга эга. Космик маълумотлардан фойдаланиш учун малакали кадрлар, рақамли платформалар ва соҳавий таҳлил марказлари талаб этилади.

Фактларга мурожаат қилинса, ESAнинг Copernicus дастури ва NASAнинг Ерни кузатиш лойиҳалари космик мониторинг қишлоқ хўжалиги ва экология соҳаларида қарор қабул қилиш сифатини яхшилашга хизмат қилиши мумкинлигини кўрсатган. Шу билан бирга, халқаро тажриба космик маълумотларнинг ҳақиқий қиймати уларни амалиётга жорий этиш даражасига боғлиқ эканини ҳам тасдиқлайди.

Samarkand-2028 номи ҳам тасодифий танланмаган. У 2028 йилда Самарқанд шаҳрида ўтказилиши режалаштирилган Халқаро астронавтика конгресси (IAC) шарафига берилган. Бу қарор аввал Австралиянинг Сидней шаҳрида бўлиб ўтган конгресс доирасида қабул қилинган.

Хулоса қилиб айтганда, Samarkand-2028 лойиҳаси Ўзбекистоннинг космик технологиялар соҳасидаги иштирокини кенгайтиришга қаратилган муҳим ташаббус ҳисобланади. Унинг ҳақиқий аҳамияти орбитага чиқишнинг ўзида эмас, балки олинадиган маълумотларни қишлоқ хўжалиги, экология ва ресурслар бошқарувида қай даражада самарали қўллаш имкони яратилишида намоён бўлади. Лойиҳанинг натижалари эса келгуси йилларда амалиётда қандай фойдаланилиши орқали баҳоланади.

Ўзбекистонда йўл ҳаракати хавфсизлигини кучайтириш мақсадида Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга қатор ўзгартишлар киритиш таклиф қилинмоқда. Уларнинг энг муҳокама қилинаётган қисми — белгиланган тезликни 80 км/соатдан ортиқ оширган ҳайдовчиларни транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилиш, катта миқдорда жарима қўллаш ва айрим ҳолатларда автомобилни 6 ойдан 1 йилгача вақтинча олиб қўйиш чорасидир. Бу ташаббуснинг асосий мақсади жазони оғирлаштириш эмас, балки йўл-транспорт ҳодисаларининг олдини олиш орқали инсон ҳаётини муҳофаза қилиш ҳисобланади.

Йўл хавфсизлиги соҳасидаги халқаро тажриба шуни кўрсатадики, оғир оқибатларга олиб келувчи ЙТҲларнинг катта қисми юқори тезлик билан боғлиқ. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, тезликнинг ошиши нафақат авария эҳтимолини, балки ҳалокат оқибатларининг оғирлигини ҳам кескин кучайтиради. Шу боис кўплаб мамлакатлар юқори тезликни хавфли ҳуқуқбузарлик сифатида баҳолайди.

Муаммога қандай ечим таклиф қилинмоқда?

Қонун лойиҳаси бир нечта йўналишдаги чораларни ўз ичига олади:

• тезликни 80 км/соатдан ортиқ оширганлик учун ҳайдовчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш;
• 26,8 миллион сўмгача жарима қўллаш;
• айрим қўпол қоидабузарликларда транспорт воситасини вақтинча олиб қўйиш;
• ноқонуний пойгалар ва вояга етмаганларга транспорт бошқарувини бериш учун жавобгарликни кучайтириш.

Мазкур ёндашув жазонинг муқаррарлигини кучайтириш орқали хавфли ҳаракатларнинг олдини олишга қаратилган. Амалда бу фақат жарима йиғиш механизми эмас, балки юқори хавф туғдирувчи ҳайдовчиларни маълум муддат ҳаракатдан четлаштириш тизими сифатида кўрилмоқда.

Далиллар нима дейди?

Ўзбекистонда охирги йилларда йўл ҳаракати хавфсизлиги давлат сиёсатидаги муҳим йўналишлардан бирига айланди. Ичкі ишлар вазирлиги ва Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати маълумотларига кўра, ҳар йили минглаб ЙТҲлар қайд этилади ва уларнинг сезиларли қисми тезлик режимига риоя қилинмаслиги билан боғлиқ.

Халқаро транспорт форуми (ITF) ва Жаҳон банки тадқиқотлари ҳам юқори тезликни йўллардаги асосий хавф омилларидан бири сифатида кўрсатади. Масалан, автомобил тезлигининг ҳар бир қўшимча 1 фоизга ошиши ҳалокатли ЙТҲ хавфини ўртача 4 фоизга ошириши қайд этилган.

Буюк Британия, Австралия ва Германия каби мамлакатларда тезликни жиддий равишда ошириш нафақат катта жарима, балки ҳайдовчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш билан ҳам жазоланади. Айрим юрисдикцияларда транспорт воситасини мусодара қилиш ёки вақтинча олиб қўйиш амалиёти ҳам мавжуд.

Бу тажрибалар жазонинг оғирлиги эмас, балки жазонинг муқаррарлиги ва назорат тизимининг самарадорлиги ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

Фактчекинг: даъволар ва рақамлар

Даъво нима?

Қонун ташаббускорлари юқори тезлик билан ҳаракатланишга қарши қаттиқроқ чоралар йўлларда хавфсизликни оширишини таъкидламоқда.

Манбалар нима дейди?

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти, БМТнинг Йўл ҳаракати хавфсизлиги бўйича глобал дастури ва халқаро транспорт тадқиқотлари тезликни чеклаш инсон ҳаётини сақлаб қолишда энг самарали чоралардан бири эканини қайд этади.

Рақамлар мос келадими?

Тезлик ошиши билан ҳалокат хавфи ошиши ҳақидаги илмий хулосалар турли мамлакатларда ўтказилган тадқиқотларда такрор тасдиқланган. Бу жиҳатдан қонун лойиҳасининг асосий мантиғи халқаро ёндашувларга зид эмас.

Фактлар қандай хулосага олиб келади?

Мавжуд маълумотлар юқори тезликни чеклаш йўл-транспорт ҳодисаларини камайтиришга хизмат қилиши мумкинлигини кўрсатади. Бироқ натижа фақат жазонинг қаттиқлигига эмас, унинг амалда қандай қўлланишига ҳам боғлиқ бўлади.

Ечимнинг чекловлари нималардан иборат?

Йўл хавфсизлиги бўйича экспертлар жазо чоралари ягона ечим эмаслигини таъкидлайди.

Биринчидан, автоматлаштирилган назорат тизимлари, камералар ва тезлик мониторинги етарли даражада ишламаса, жазо чораларининг таъсири чекланиши мумкин.

Иккинчидан, ҳайдовчилар маданияти, йўл инфратузилмаси ва хавфсизлик муҳитини яхшилаш ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Учинчидан, автомобилни узоқ муддатга жарима майдончасига қўйиш механизмининг ҳуқуқий ва иқтисодий оқибатлари ҳам муҳокама талаб қилади. Масалан, транспорт воситаси оиланинг асосий даромад манбаи бўлган ҳолатларда бу қарор қандай қўлланиши масаласи очиқ қолмоқда.

Шунингдек, қонуннинг самарадорлигини баҳолаш учун қабул қилинганидан кейинги статистик кузатувлар зарур бўлади.

Бошқа соҳалар учун қандай сабоқлар бор?

Халқаро амалиёт шуни кўрсатадики, хавфли хулқ-атворни камайтириш учун бир нечта воситалар бир вақтда ишлаши керак:

• қатъий ва муқаррар жазо;
• рақамли назорат тизимлари;
• профилактика ва тарғибот;
• хавфсиз инфратузилма;
• маълумотларга асосланган мониторинг.

Ўзбекистонда муҳокама қилинаётган қонун лойиҳаси айнан шундай комплекс ёндашувнинг бир қисми сифатида қаралиши мумкин. Бироқ унинг ҳақиқий самараси қабул қилинганидан кейин ЙТҲлар сони, қурбонлар кўрсаткичи ва қоидабузарликлар динамикаси орқали баҳоланади.

Хулоса

Тезликни 80 км/соатдан ортиқ оширганлик учун ҳайдовчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ва транспорт воситасини вақтинча олиб қўйиш таклифи йўл ҳаракати хавфсизлигини оширишга қаратилган профилактик чора сифатида кўрилмоқда. Халқаро тажриба юқори тезликка қарши қатъий чоралар муайян натижа беришини кўрсатади. Бироқ узоқ муддатли самара фақат жазо чоралари билан эмас, балки назорат, инфратузилма ва ҳайдовчилик маданиятини ривожлантириш билан ҳам белгиланади.

Ўзбекистон аҳолисининг молиявий хулқ-атворида сезиларли таркибий ўзгаришлар юз бермоқда. 2024 йилга қадар миллий иқтисодиётда капитални сақлаш ва тезкор фойда олишнинг асосий воситаси бўлиб келган автореэкспорт ва қайта сотиш (спекуляция) модели Хитой электромобиллари импортининг кескин ортиши ва ички бозорда таклифнинг кўпайиши оқибатида ўз жозибадорлигини йўқотди. Натижада, эркин капиталнинг асосий қисми кўчмас мулк бозорига йўналтирилмоқда, бироқ ушбу соҳада ҳам даромадлилик даражаси пасайиб бормоқда. Бундай шароитда аҳоли ва кичик инвесторлар, хусусан Жиззах вилояти каби ривожланаётган ҳудудларда, муқобил ва барқарор пассив даромад манбаларини излашга мажбур бўлмоқда.

Муаммо: Ишламай қолган анъанавий молиявий моделлар

Узоқ йиллар давомида Ўзбекистонда автомобиль сотиб олиб, уни маълум муддатдан сўнг қимматроқ нархда сотиш энг оммабоп пассив даромад манбаи бўлиб келди. Бироқ бозорни либераллаштириш ва Хитой ишлаб чиқарувчиларининг кириб келиши нархларнинг барқарорлашувига ва спекулятив даромаднинг нолга тенглашишига олиб келди.

Шу билан бир вақтда, асосий капитал кўчмас мулк соҳасига оқиб кирди. Аммо, бозордаги таклифнинг ортиши ва ижара ставкаларининг капитал қийматига нисбатан секинроқ ўсиши сабабли кўчмас мулк ижарасидан олинадиган реал даромадлилик (Rental Yield) пасайди. Бу эса инвесторларни янги ечимларни излашга ва диверсификация қилишга ундамоқда.

Муқобил пассив даромад манбалари

Автомобиль бозоридаги даромадлилик тугагач ва кўчмас мулк соҳасида кириш бўсағаси (капитал миқдори) жуда юқори бўлиб қолгач, бозорда учта асосий муқобил ечим олдинга чиқди:

1. Банк депозитлари ва банклараро омонатлар: Миллий валютадаги юқори фоиз ставкалари эвазига капитални инфляциядан ҳимоя қилиш.

2. Вендинг ва автоматик хизмат кўрсатиш бизнес моделлари: Сув тозалаш (Аквабокс), кофе-автоматлар ва ўз-ўзига хизмат кўрсатилувчи автомойкалар.

3. Давлат ва корпоратив облигациялар: Тошкент Республика фонд биржаси (UZSE) орқали қимматли қоғозлар бозорига кириш.

Ечимлар амалда қандай ишламоқда?

• Молиявий депозитлар: Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра, қайта молиялаш ставкасининг мақбул даражада сақланиб қолиши миллий валютадаги омонатлар бўйича йиллик 19–22% атрофида даромадлиликни таъминламоқда. Мамлакатдаги йиллик инфляция даражаси 8–10% атрофида экани ҳисобга олинса, бу инвесторларга 9–12% атрофида реал пассив даромад беради.

• Автоматик хизматлар ва вендинг: Жиззах вилояти ва бошқа ҳудудлар марказларида урбанизация жараёни жадаллашиши ортидан маиший вендинг қурилмаларига талобот ортди. Масалан, ихчам сув тозалаш ёки кофе-агрегатлари 1 500 – 4 000 АҚШ доллари атрофидаги капитал билан бошланиб, ойлик 150 – 400 АҚШ доллари атрофида ярим пассив даромад келтирмоқда.

• Қимматли қоғозлар бозори: Давлат облигациялари ва йирик корпорацияларнинг қарз мажбуриятлари бўйича тўловлар йиллик 16–20% даромадлиликни кафолатламоқда.

Ечимларнинг заиф томонлари ва хавфлари

Ҳар бир молиявий инструмент муайян чекланишларга эга:

• Депозитлар: Сумнинг қадрсизланиши (девальвация) хавфи мавжуд. Агар миллий валютанинг хорижий валюталарга нисбатан қадрсизланиш суръати ортса, реал даромаддорлик пасаяди.

• Вендинг ва маиший хизматлар: Бу тўлиқ пассив бизнес эмас. Ускуналарни мунтазам техник назорат қилиш, хом ашё етказиш ва энг асосийси — тўғри локация (жой) танлаш талаб этилади. Локация хато танланса, капитал музлаб қолади.

• Кўчмас мулк: Кириш нархи жуда юқори ($30 000 дан бошланади) ва ликвидлилиги паст — зарурат туғилганда мулкни тез орада бозор нархида naqd pulga айлантириш қийин.

Сабоқлар: Ҳудудлар ва инвесторлар учун хулоса

Автомобиль спекуляцияси даврининг тугаши ва анъанавий бозорларнинг ўзгариши Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш зарурлигини кўрсатди.

1. Капитални бўлиш (Диверсификация): Барча маблағни фақат битта активга (масалан, фақат кўчмас мулк ёки фақат автомобилга) тикиш хавфли.

2. Кичик ва ўрта капитал учун янги йўналишлар: Жиззах каби ривожланаётган вилоятларда аҳоли зич жойлашган ҳудудларда автоматик хизмат кўрсатиш ва микро-инвестициялар юқори самара бермоқда.

Фактчекинг ва таҳлил блоки

• Даъво: Хитой электромобиллари импорти сабабли автомобилларни қайта сотиш бизнеси тугади.

  • Манбалар ва рақамлар: Статистика агентлиги ва Божхона қўмитаси маълумотларига кўра, 2023–2026 йилларда электромобиллар импорти кескин ортган. Ички бозорда таклифнинг кўпайиши иккиламчи бозордаги қайта сотиш маржасини нолга туширди. Факт ўз тасдиғини топди.

• Даъво: Банк омонатлари инфляцияни қоплаб, реал пассив даромад беради.

  • Манбалар ва рақамлар: Очиқ банк статистик маълумотларига кўра, тижорат банкларидаги сўмдаги омонатлар ставкаси (14-23.5%), Марказий банк томонидан қайд этилган расмий инфляция даражасидан (8-10%) юқори. Факт ва рақамлар мос келади.

Якуний хулоса

Ўзбекистонда тезкор ва меҳнатсиз бойиш имконини берувчи норасмий моделлар ўз ўрнини цивилизациялашган ва тизимли молиявий инструментларга бўшатиб бермоқда. Анъанавий активлар ўз жозибадорлигини йўқотаётган бир шароитда, инвесторлар учун асосий муваффақият омили бу — хавфларни тўғри баҳолаш ва капитални турли соҳаларга диверсификация қилишдан иборатдир.

Тошкент шаҳрининг Олмазор тумани, Беруний кўчасида жойлашган қурилиш майдонида ер ўпирилиши ва дарахт қулаши оқибатида инфратузилма зарар кўрди ҳамда инсон жароҳатланиши билан боғлиқ зиддиятли вазият юзага келди. Тошкент шаҳар ҳокимлиги ўз расмий баёнотида ҳодиса оқибатида жабрланганлар ва тиббий ёрдам сўраб мурожаат қилганлар йўқлигини маълум қилди. Бироқ воқеа жойидан олинган видеодалиллар ва гувоҳларнинг кўргазмалари камида бир нафар ишчи жароҳатлангани ва тез тиббий ёрдам машинасида олиб кетилганини кўрсатмоқда. Ушбу ҳолат шаҳарсозлик назорати ва жамоатчиликка ахборот бериш шаффофлиги масаласини яна бир бор кун тартибига олиб чиқди.

Вазият таҳлили ва фактчекинг

Ҳодиса атрофида пайдо бўлган зиддиятларни аниқлаштириш ва фактларни текшириш учун мавжуд маълумотлар ва манбалар солиштириб чиқилди.

1. Жабрланганлар мавжудлиги масаласи

• Даъво: Пойтахт ҳокимлиги ҳодиса оқибатида ҳеч ким жароҳат олмагани ва тиббий ёрдамга мурожаат қилмаганини таъкидлади.

• Манба ва видеодалиллар: QALAMPIR.UZ томонидан эълон қилинган видеолавҳада тез тиббий ёрдам ходимлари ерда ётган ишчига биринчи ёрдам кўрсатаётгани, сўнг уни замбилга солиб, махсус автомобилга ортгани аниқ акс этган.

• Манбалар мослиги: Расмий баёнот ва реал видеодалиллар ўртасида тўғридан-тўғри қарама-қаршилик мавжуд.

• Хулоса: Ҳокимлик томонидан берилган дастлабки маълумот воқеа жойидаги видеодалилларга мос келмайди. Жабрланганлар йўқлиги ҳақидаги баёнот шошма-шошарлик билан ёки ахборотни нотўғри қайта ишлаш оқибатида чиқарилган деган хулосага келиш мумкин.

Қонунчилик ва шаҳарсозлик нормаларининг бузилиши

Воқеа собиқ “Карвонбанк” биноси ўрнида (Беруний кўчаси, “Орзу” МФЙ, 43/1-уй) олиб борилаётган кўп қаватли турар жой биноси қурилишида содир бўлган. Маҳалла турғунларининг таъкидлашича, қурилиш ишлари бошланганидан бери ҳудуддаги яшил ҳудудлар пайхон қилинган ва хавфсизлик қоидаларига риоя этилмаган.

Ўзбекистон Республикаси Шаҳарсозлик кодексининг 26-моддасига мувофиқ, шаҳарсозлик фаолиятини амалга оширишда фуқароларнинг хавфсиз ҳаёт кечириш муҳитига бўлган ҳуқуқлари таъминланиши шарт. Шунингдек, "Экологик назорат тўғрисида"ги Қонун талабларига кўра, ҳудуддаги дарахтларнинг ноқонуний кесилиши ва атроф-муҳитга зарар етказилиши қонуний жавобгарликка сабаб бўлади.

Аҳоли вакилларининг билдиришича, ушбу муаммолар юзасидан деярли бир ярим йил давомида Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги ҳамда маҳаллий ҳокимликка мурожаат қилинган. Меъёрий ҳужжатлар ва мурожаатлар назоратининг сустлиги пировардида инфратузилмага (электр тармоқлари узилиши) ва инсон соғлиғига хавф туғдирди.

Механизм ва масъулият: Ким ва қандай жавоб беради?

Ҳодисадан сўнг Тошкент шаҳар ҳокимининг топшириғи билан тезкор махсус комиссия тузилди. Комиссия таркибига қуйидаги ташкилотлар киритилган:

• Фавқулодда вазиятлар бошқармаси (ФВБ);

• Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги соҳасини назорат қилиш инспекцияси;

• Прокуратура органлари;

• Олмазор тумани ҳокимлиги.

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс ва Жиноят кодексининг тегишли моддаларига (хусусан, қурилиш ишлари хавфсизлиги қоидаларини бузиш) мувофиқ, текширув натижалари бўйича пудратчи ва назоратчи органлар ходимларининг хатти-ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо берилиши кутилмоқда.

Инфратузилма ва хавфсизлик талабларининг бузилиши нафақат қурилиш соҳасидаги назорат сустлигини, балки давлат органлари ва жамоатчилик ўртасидаги қайта алоқа механизмида узилишлар борлигини кўрсатади. Маҳаллий ҳокимликларнинг инқирозли вазиятларда шошилинч ва тасдиқланмаган ахборот тарқатиши эса жамоатчиликнинг расмий манбаларга бўлган ишончига салбий таъсир кўрсатади.

Тунги соат ўн бир ярим.

Шаҳарнинг марказий вокзалидаги катта соат ҳамон ишлаб турарди. Унинг секунд мили айланар, ҳар бир ҳаракат залдаги бўшлиққа тушиб кетган майда тошдек эшитиларди.

Эртага соат саккизда вақт тўхтайди.

Бу ҳақда газеталар ёзмаганди.

Радио хабар бермаганди.

Ҳеч қандай расмий баёнот ҳам бўлмаганди.

Шунчаки, кеча кечаси бутун шаҳар бир хил туш кўрганди.

Балки бутун мамлакат.

Балки бутун дунё.

Тушда кимдир бу ҳақда хабар бермаган. Ҳеч қандай овоз эшитилмаган. Ҳеч қандай юз кўринмаган.

Одамлар шунчаки уйғониб, буни билиб қолишганди.

Худди болалигидан таниш ҳақиқатни эслаб қолгандек.

Эртага соат саккизда вақт тўхтайди.

Шунинг учун ҳам шаҳарда ажабтовур осойишталик ҳукм сурарди.

Дўконлар очиқ.

Трамвайлар ҳаракатда.

Кўчаларда одамлар бор.

Ҳатто баъзи кафеларда навбат ҳам учрарди.

Гўё ҳеч нарса бўлмаётгандек.

Вокзалда эса Собир ота навбатчилик қиларди.

Қирқ йилдан бери.

У бу ерда минглаб одамларга чипта сотган.

Кимдир уйига қайтган.

Кимдир муҳаббати олдига кетган.

Кимдир бутунлай бошқа ҳаёт бошлаш учун йўлга чиққан.

Аммо Собир ота ҳеч қаерга кетмаган.

У доимо шу ерда қолган.

Балки шунинг учун ҳам вокзални ҳаммадан яхши тушунарди.

Вокзал — кетиш жойи эмас.

Кутиш жойи.

Ҳаётнинг ўзи ҳам шундай.

У шу ҳақда ўйлаб турганида эшик очилди.

Ёш йигит кириб келди.

Унинг қўлида юк йўқ эди.

Фақат намланган пальто ва чарчаган кўзлар.

— Ассалому алайкум, ота.

— Ваалайкум ассалом.

— Битта чипта борми?

— Қаерга?

Йигит бир оз ўйлаб қолди.

— Билмадим.

Собир ота кулиб юборди.

— Мен қирқ йилдан бери шу ердаман. Энг қизиғи йўловчилар манзилини билмайдиганлар бўлади.

Йигит ҳам кулимсиради.

— Балки мен ҳам шулардандирман.

Собир ота унга чой қуйиб берди.

Термосдан чиққан буғ залнинг совуқ ҳавосида бир лаҳза яшаб, сўнг кўздан ғойиб бўлди.

Иккови жим ўтиришди.

Ташқарида майин ёмғир ёғарди.

Перрон чироқлари сув ичида титрарди.

— Қўрқяпсизми? — деб сўради йигит.

Собир ота соатга қаради.

— Ёшлигимда қўрқардим.

— Нимадан?

— Вақт ўтиб кетишидан.

— Энди-чи?

— Энди вақтнинг ўзи кетиб қоляпти.

Улар яна жим қолишди.

Вокзалларда сукут ҳам суҳбатнинг бир тури ҳисобланади.

Бироздан кейин йигит деди:

— Менинг режаларим бор эди.

— Ҳамманинг режаси бўлади.

— Мен денгизни кўрмоқчи эдим.

— Мен ҳам.

— Ростданми?

— Ҳа.

— Нега бормагансиз?

Собир ота елка қисди.

— Доим кейинроқ деганман.

Ёмғир ойнага урилди.

Ушбу икки сўз залда узоқ қолиб кетди.

Кейинроқ.

Одамлар ҳаётининг ярми шу сўз билан ўтади.

Кейинроқ қўнғироқ қиламан.

Кейинроқ кечирасан дейман.

Кейинроқ саёҳат қиламан.

Кейинроқ яшайман.

Аммо вақт баъзан эшикни тақиллатмасдан кетиб қолади.

— Сизнинг оилангиз борми? — деб сўради йигит.

— Бор эди.

Бу жавобда қайғу йўқ эди.

Фақат шамол уриб ўтган боғнинг сокинлиги бор эди.

— Рафиқам етти йил аввал кетган.

— Узр.

— Узр керак эмас.

Собир ота табассум қилди.

— Мен ҳали ҳам у билан гаплашаман.

— Қандай қилиб?

— Хотиралар орқали.

Йигит бош ирғади.

Бу гапни тушунди.

Чунки унинг ҳам хотиралари бор эди.

Кейин Собир ота ўрнидан турди.

Кассани очди.

Қалин дафтарни чиқарди.

Варақлади.

Ниманидир ёзди.

Сўнг сарғайган чиптани узатди.

— Мана.

— Қаерга?

— Тоғлар ортига.

— Мен у ерга ҳеч қачон бормаганман.

— Мен ҳам.

— У ер қандай жой?

Собир ота бир муддат ўйлади.

— Одам бормаган жойлар доим гўзал бўлади.

Тун секин ўтарди.

Соат бир.

Соат икки.

Соат уч.

Улар суҳбатлашишди.

Болалик ҳақида.

Қор ҳиди ҳақида.

Биринчи муҳаббат ҳақида.

Кузги барглар ҳақида.

Дунё нега тугаши ҳақида эса умуман гапиришмади.

Чунки баъзи саволларнинг жавоби бўлмайди.

Баъзиларига эса жавоб керак эмас.

Тонг яқинлашди.

Осмон кўкарди.

Шаҳар уйғона бошлади.

Вокзал атрофида одамлар пайдо бўлди.

Ҳеч ким шошилмасди.

Ҳеч ким йиғламасди.

Бир аёл қизчасининг шарфини тузатарди.

Бир эркак қўлидаги нонни ушлаб кетарди.

Бир бола кабутарларни қуварди.

Гўё бу ҳам оддий жума тонгидек.

Соат етти ярим.

Перрондаги поезд тайёр турарди.

Унинг деразаларида қуёшнинг илк нурлари акс этарди.

Собир ота ва йигит ташқарига ҳаво алмаштиришга чиқишди.

Шамол енгил эди.

Шаҳар эса ҳар қачонгидан ҳам чиройли кўринарди.

Балким охирги марта қаралаётган нарса доим чиройлироқ туюлар.

— Қаранг, — деди йигит.

У шаҳарга ишора қилди.

Одамлар.

Дарахтлар.

Томлар.

Тонг.

Ҳаммаси ўз жойида.

— Ҳа, — деди Собир ота. — Ҳаёт охиригача ўз вазифасини бажаради.

Соат 07:58.

Қушлар сайрай бошлади.

07:59.

Йигит чиптани қўлида маҳкам ушлади.

Унинг хаёлига қиз келди.

Балкон.

Юлдузлар.

Айтилмай қолган сўзлар.

Собир ота эса рафиқасини эслади.

Унинг кулгусини.

Овозини.

Қўлларини.

Соат саккизга яқинлашди.

Ва шу пайт вокзал соатида ажабтовур нарса юз берди.

Секунд мили тўхтаб қолди.

Ҳаракатсиз.

Мутлақо жим.

Йигит нафасини ичига ютди.

Аммо кейин...

Перроннинг нариги томонидаги кичик соат ҳамон юриб турарди.

Унинг секунд мили айланарди.

Тақ.

Тақ.

Тақ.

Собир ота ҳайрон бўлиб қаради.

Қушлар ҳамон учарди.

Шамол ҳамон эсарди.

Одамлар ҳамон юрарди.

Ҳеч нарса ўзгармагандек.

Ёки ҳамма нарса ўзгаргандек.