«Ўзбеккўмир» АЖ журналист ва блогерлар учун Ангрен кўмир конида пресс-тур ўтказди. Тадбирда аҳолига кўмир етказиб беришнинг янги тартиби, биржа савдолари, хусусий тадбиркорларнинг иштироки ҳамда жамиятнинг 2026 йилги ишлаб чиқариш режалари ҳақида маълумот берилди. Жамият йил якунига қадар 5,8 миллион тонна кўмир қазиб олишни, аҳоли эҳтиёжлари учун эса 1 миллион 530 минг тонна маҳаллий кўмир етказиб беришни режалаштирган.

Йилнинг дастлабки саккиз ойида 3,7 миллион тонна кўмир қазиб олиниб, истеъмолчиларга шунча миқдорда маҳсулот етказиб берилган. Корхоналарда бир суткада ўртача 25 минг тонна қаттиқ ёқилғи қазиб олинмоқда. Аҳоли учун биржага чиқарилган дастлабки партияларни Андижон, Фарғона ва Наманган вилоятларидаги хусусий тадбиркорлар сотиб олган, айни пайтда шартномаларни расмийлаштириш ва маҳсулотни ҳудудларга етказиш жараёни давом этмоқда.

Кўмир сотувида нима ўзгармоқда?

Пресс-тур доирасидаги матбуот анжуманида «Ўзбеккўмир» АЖ масъули Ш. Турғунов соҳадаги янги тартиб ҳақида маълумот берди.

Янги тизим 2026 йил 30 июлда қабул қилинган Вазирлар Маҳкамасининг 418-сон қарори билан боғлиқ. Қарорга кўра, маҳаллий кўмир нархларини давлат томонидан белгилаш амалиётидан воз кечилиб, маҳсулотни қазиб олиш ва етказиб беришни бозор тамойиллари асосида ташкил этиш кўзда тутилган. Ҳужжат 31 июлдан кучга кирган.

Аҳоли ва бюджет ташкилотларини кўмир билан таъминлаш учун қазиб олувчилар маҳсулоти биржа савдоларида алоҳида савдо майдончаси орқали етказиб берувчи корхоналарга сотилади. Аҳоли эса интерактив портал орқали рўйхатдан ўтиб, мавжуд таклифлар орасидан кўмирнинг нархи ва сифати бўйича танлов қилади. Порталда етказиб бериш манзили, муддати ва буюртмани олиш усули ҳақида маълумот берилиши белгиланган.

Бунда фақат бозор механизмига таяниб қолиш билан чекланилмаган. Қарорда рақобатни назорат қилиш, устун мавқедаги корхоналар томонидан асоссиз юқори нарх белгилашнинг олдини олиш, етказиб берувчиларнинг ортиқча устама қўлламаслигини назорат қилиш ва бозордаги иқтисодий концентрацияни кузатиб бориш вазифалари ҳам белгиланган.

Ангрен конида ишлаб чиқариш кўлами

«Ўзбеккўмир» тизимида 8 та филиал мавжуд бўлиб, улардан 3 таси бевосита кўмир қазиб чиқариш билан шуғулланади. Қолганлари транспорт, энергия, техника ва бошқа ишлаб чиқариш жараёнларини таъминлайди. Жамият тизимида 6 минг нафарга яқин ходим меҳнат қилади.

2026 йил учун 5,8 миллион тонна кўмир қазиб олиш режаси белгиланган. Ҳозирги суръат суткасига ўртача 25 минг тонна бўлгани сабабли йилнинг қолган қисмида ишлаб чиқариш ҳажми мавсумий талаб ва корхоналарнинг иш режимига боғлиқ бўлади. Жамият билан боғлиқ расмий ахборотларда аввалги йилларда 2026 йил учун 7,1 миллион тонна кўмир қазиб олиш режаси ҳам эълон қилинган эди. Демак, ҳозирги 5,8 миллион тоннали кўрсаткич аввалги режалардан фарқ қилади.

2026 йилнинг январь–март ойларида жамият истеъмолчиларга 1 миллион 782,6 минг тонна маҳаллий кўмир етказиб бергани ҳақида апрель ойида маълум қилган. Шундан 1 миллион 86,1 минг тоннаси иссиқлик электр станцияларига, 7,1 минг тоннаси бюджет ташкилотларига, 131,1 минг тоннаси аҳоли эҳтиёжларига йўналтирилган. Яна 557,7 минг тонна кўмир биржа савдолари ва тўғридан-тўғри шартномалар орқали сотилган.

Контекст: нархдан таъминотгача бўлган ислоҳот

Кўмир нархларини бозор асосида шакллантириш жараёни 30 июлдаги қарор билан бошланган эмас. 2026 йил 26 майдаги қарор асосида 1 июндан кўмир нархларини давлат томонидан тартибга солиш амалиёти бекор қилинган. Ҳукумат маълумотларида бу ўзгариш талаб ва таклиф асосида нарх шаклланиши ҳамда кўмирни биржа савдолари орқали сотишга ўтиш билан боғланган.

30 июлдаги 418-сон қарор эса янги моделнинг аҳоли учун қандай ишлашини батафсил белгилади. Хусусан, етказиб берувчи тадбиркорлар рўйхати Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ва вилоят ҳокимликлари томонидан шакллантирилади. Интерактив портал асосидаги рейтинг уларнинг биржа савдоларида иштирок этиши учун мезонлардан бири бўлади.

Аҳолининг ижтимоий ҳимояси ҳам янги механизмнинг бир қисми сифатида кўзда тутилган. 2026–2027 йилларда Ижтимоий реестрга киритилган оилаларга интерактив портал орқали харид қилинган ҳар бир тонна кўмир учун 300 минг сўмдан, бироқ бир календарь йилда 600 минг сўмдан ошмаган миқдорда компенсация тўланади.

Ангрен кони: 1948 йилдан буён

Ангрен кўмир конининг тарихи 1948 йилга бориб тақалади. «Ўзбеккўмир»нинг маълумотига кўра, кон шу йили фойдаланишга топширилган ва дастлаб унинг йиллик қуввати 1,5 миллион тоннани ташкил этган.

Кейинги йилларда реконструкция ва модернизация ишлари натижасида ишлаб чиқариш имкониятлари кенгайтирилган. Корхона маълумотида кон қуввати дастлабки кўрсаткичга нисбатан қарийб тўрт баравар ошгани қайд этилган. Бугунги кунда бу ерда фақат кўмир қазиб олиш эмас, балки устки қатламларни очиш, маҳсулотни саралаш ва юклаш, технологик жараёнларни такомиллаштириш ишлари ҳам олиб борилмоқда.

2026 йилги пресс-тур пайтида журналист ва блогерларга очиқ кон ҳудудида кўмирни қазиб олиш, саралаш ва юклаш жараёнлари кўрсатилди. Оғир кон техникасининг ишлаши, маҳсулотни тайёрлаш ва ишлаб чиқариш жараёнлари жойида намойиш этилди.

Экспертлар нима дейди?

Тақдим этилган материалларда мустақил иқтисодчи, энергетика таҳлилчиси ёки бозор экспертининг алоҳида фикри келтирилмаган. Шунинг учун янги тизимнинг иқтисодий самараси ҳақида ташқи эксперт номидан хулоса қилишга асос йўқ.

Расмий ҳужжатлардан кўринадики, давлат янги моделда икки вазифани бир вақтда ҳал қилишга уринаётган: бир томондан, кўмир нархини бозор механизмларига ўтказиш, иккинчи томондан, аҳоли таъминоти ва эҳтиёжманд оилаларни қўллаб-қувватлаш механизмларини сақлаб қолиш. Бунда нархлар, етказиб бериш муддатлари, тадбиркорлар рейтинги ва истеъмолчилар шикоятлари рақамли платформа орқали кузатилиши назарда тутилган.

Бу ёндашувнинг амалий натижаси биржа котировкалари ёки ишлаб чиқариш ҳажмидан ташқари, аҳоли учун кўмирнинг якуний нархи ва унинг ўз вақтида етказиб берилиши билан ҳам ўлчанади. Қарорда буюртма муддати ўзгарса, истеъмолчига буюртмани бекор қилиш ҳуқуқи берилиши ҳам белгиланган.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун

Кўмир нархининг бозор асосида шаклланиши ишлаб чиқарувчи, биржа, хусусий етказиб берувчи ва истеъмолчи ўртасидаги муносабатларни ўзгартиради. Аҳоли учун эса асосий масала кўмирнинг қанчага сотилиши, қайси етказиб берувчи орқали олиниши ва маҳсулотнинг қанча вақтда етиб боришидир.

Қарорда эҳтиёжманд оилаларга компенсация ажратилиши янги нарх шакллантириш тизими ижтимоий механизмлар билан бирга жорий этилаётганини кўрсатади.

Минтақа учун

Андижон, Фарғона ва Наманган вилоятларида хусусий тадбиркорлар томонидан дастлабки партияларни сотиб олиниши янги таъминот занжирининг амалда шаклланаётганини кўрсатади. Кейинги босқичда тизимнинг бошқа ҳудудларда қандай ишлаши, етказиб бериш харажатлари ва ҳудудлар ўртасидаги нарх фарқи асосий масалалардан бўлади.

Иқтисодиёт учун

Бозор нархига ўтиш ишлаб чиқарувчи учун нарх ва сотув шартларини ўзгартиради. Шу билан бирга, давлат рақобат органига ҳар чоракда кўмир нархлари, ҳудудлар кесимидаги кўрсаткичлар, устун мавқедан фойдаланиш ва иқтисодий концентрация бўйича таҳлилий маълумот тайёрлаш вазифаси юклатилган.

Халқаро ва энергетик контекст

Кўмир ички энергетика тизимида ҳам қўлланади. Қарорда иссиқлик электр станциялари ва ойига 50 минг тонна ва ундан ортиқ истеъмол қиладиган йирик харидорлар учун биржа нархлари асосида харид қилиш тартиби белгиланган. Импорт қилинадиган кўмир учун эса экологик ва сифат талабларини ишлаб чиқиш кўзда тутилган.

Шу сабабли янги механизмнинг таъсири фақат кўмир савдоси билан чекланмайди. Ишлаб чиқариш ҳажми, электр станцияларига етказиб бериш, аҳоли таъминоти ва импорт маҳсулотларига қўйиладиган талаблар бир тизимда ҳаракат қилади.

Кейинги босқичда нималар кузатилади?

2026 йил охирига қадар импорт қилинадиган кўмир бўйича экологик ва сифат талабларини белгилаш, рақамли таъминот тизимини ишлатиш, етказиб берувчилар рейтингини юритиш ва бозордаги нархлар ҳаракатини кузатиш назарда тутилган.

Аҳоли учун эса янги моделнинг асосий кўрсаткичлари — кўмирнинг якуний нархи, етказиб бериш муддати, маҳсулот сифати ва таъминот барқарорлиги бўлади. 2026 йилнинг қолган қисмида Андижон, Фарғона ва Наманганга етказиб бериш бўйича бошланган жараёнлар тизимнинг амалда қандай ишлашини кўрсатиб беради.

Ҳакимжон Фозилов