2026 йилнинг 1 январидан Ўзбекистонда ижтимоий таъминот тизимида туб бурилиш юз берди: эндиликда касаллик варақалари («больничный») ва ҳомиладорлик нафақалари («декрет») тўлови учун масъулият тўлиқ Давлат ижтимоий суғурта жамғармаси зиммасига ўтди. Энг муҳим янгилик шундаки, ушбу нафақаларни олиш учун ходим ҳеч қандай суғурта компанияси билан алоҳида шартнома тузиши ёки қўшимча ҳужжатбозлик билан шуғулланиши шарт эмас. Суғурта мақоми иш берувчи томонидан иш ҳақи ҳисобланган лаҳзадан бошлаб автоматик равишда кучга киради.
Тизим қандай ишлайди ва кимлар қамраб олинади
Ҳукуматнинг 796-сонли қарори ва янги кучга кирган «Давлат ижтимоий суғуртаси тўғрисида»ги қонун ижтимоий ҳимоянинг янги механизмини белгилаб берди. Илгари хусусий секторда ёки кичик ташкилотларда ишловчи ходимлар учун касаллик варақаси бўйича тўлов олиш кўпинча муаммоли масала эди. Иш берувчининг ихтиёрига боғлиқ бўлиб қолган бу тизим эндиликда марказлаштирилган давлат кафолатига айланди.
Бугунги кунда ижтимоий суғурта икки хил асосда амалга оширилади:
Мажбурий суғурта: Меҳнат шартномаси ёки фуқаролик-ҳуқуқий шартнома асосида ишлаётган барча фуқаролар. Улар учун суғурта муносабатлари ташкилот томонидан илк иш ҳақи ва даромад ҳисобланган вақтдан бошлаб ўз-ўзидан юзага келади. Ходимнинг «мен суғурталанганманми?» деб хавотир олишига ҳожат йўқ — қонун унинг меҳнат фаолиятини автоматик равишда суғурта ҳодисаси деб тан олади.
Ихтиёрий суғурта: Ўзини ўзи банд қилган шахслар ёки мустақил равишда суғурта бадалларини тўловчи фуқаролар. Бу тоифа учун суғурта муносабатлари Жамғармага бадал тўланган кундан бошлаб кучга киради.
Иш берувчи масъулияти ва давлат кафолати
Янги тартибнинг таҳлилий жиҳати шундаки, давлат хусусий ва давлат сектори ўртасидаги ижтимоий тенгсизликни бартараф этмоқда. Илгари айрим тадбиркорлар «декрет» ёки узоқ муддатли «больничный» харажатларидан қочиш учун аёлларни ишга олишда ёки касалланган ходимни қўллаб-қувватлашда иккиланишган. Эндиликда бу тўловлар корхона бюджетидан эмас, балки Давлат ижтимоий суғурта жамғармасидан амалга оширилиши иш берувчининг зиммасидаги молиявий юкни енгиллаштиради.
Бу ерда ходимнинг вазифаси фақат расмий меҳнат муносабатларида бўлишдир. Агар сиз расман ишга жойлашган бўлсангиз ва сизга иш ҳақи ёзилаётган бўлса, сиз албатта суғурталанган ҳисобланасиз. Ҳеч қандай суғурта компаниясига бориш, полис сотиб олиш ёки алоҳида тижорий шартномалар тузиш талаб этилмайди.
Ижтимоий суғуртанинг манбаси ва шаффофлиги
Тўловларнинг манбаси — иш берувчилар томонидан тўланадиган ижтимоий солиқ ва фуқароларнинг суғурта бадаллари ҳисобидан шаклланадиган Жамғарма маблағларидир. Тизимнинг рақамлаштирилгани эса инсон омилини камайтиради. Касаллик варақаси электрон шаклда расмийлаштирилиши билан тизим автоматик равишда шахснинг суғурталанганлик ҳолатини текширади ва нафақа тайинлаш жараёнини бошлайди.
Бу ислоҳот Ўзбекистон меҳнат бозорида «соядаги» иқтисодиётга қарши курашишнинг ҳам бир воситасидир. Чунки фақат расмий даромадга эга шахсларгина давлатнинг бундай ижтимоий кафолатларидан тўлиқ фойдалана оладилар.
Хулоса қилиб айтганда, 2026 йилдан бошлаб «декрет пули» ёки «больничный» олиш учун қўшимча суғурта излаш — бу шунчаки ортиқча ва асоссиз ҳаракатдир. Қонунчиликдаги янгиликлар ижтимоий ҳимояни ҳар бир расмий банд бўлган фуқаро учун «сукут бўйича» амал қиладиган ҳуқуққа айлантирди. Эндиги асосий вазифа — иш берувчи билан меҳнат муносабатларини тўғри расмийлаштириш ва шаффоф иш ҳақи тизимида бўлишдир.
