Сўнгги кунларда ижтимоий тармоқлар ва янгиликлар лентасини қамраб олган воқеалар — Тошкентнинг Чилонзор туманидаги меҳмонхона томонидан 1,3 миллиард сўмлик электр энергиясининг талон-торож қилиниши ҳамда такси ҳайдовчисига нисбатан блогерлар томонидан уюштирилган «самосуд» ва туҳмат можароси — алоҳида криминал ҳодисалар эмас. Бу икки воқеа жамиятдаги икки йирик тўлқинни намоён этмоқда: бизнесдаги яширин иқтисодиёт ва ижтимоий тармоқлардаги ҳуқуқий анархия.

Энергетика инқирози ва ижтимоий тармоқлардаги рақамли зўравонлик кун тартибининг марказида турибди. Бир томондан, ҳалол тадбиркор ва аҳоли электр чекловларига дуч келаётган бир пайтда, йирик тижорат объектларининг миллиардлаб сўмлик ресурсни ўғирлаши энерготопилмани мураккаблаштирмоқда. Бундан ташқари, ўзига «судья ва жазоловчи» мақомини берган блогерларнинг видео чиқариб, фуқарони калтаклаши ва ахборот хуружи уюштириши жамиятда ҳуқуқий хавфсизлик таҳдид остида эканини кўрсатди.

Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий фони

Ўзбекистонда электр ва газ тармоқларига ноқонуний уланиш йиллар давомида тизимли муаммо бўлиб келмоқда. Жазолар оғирлаштирилганига (Жиноят кодексига тегишли ўзгартиришлар киритилганига) қарамай, ноқонуний уланиш ҳолатлари камаймаяпти.

Иккинчи томондан, ижтимоий тармоқларда аудитория йиғиш ва «хайп» ортидан қувиш блогерлик соҳасида ҳуқуқий маданиятнинг шаклланмаганини очиб берди. «Шаҳвоний шилқимлик» ёки бошқа айбловларни пеш қилиб, далилсиз инсонларни жамоатчилик олдида айблаш ва куч ишлатиш ҳолатлари илгари маъмурий ҳуқуқбузарлик сифатида қаралган бўлса, эндиликда жиноий жавобгарлик (ЖКнинг 277 ва 139-моддалари) даражасида баҳоланмоқда.

Муаммоларнинг асл сабаблари

Юзага келаётган ҳуқуқбузарликлар замирида бир нечта омиллар ётибди:

• Иқтисодий ва коррупцион омиллар: Меҳмонхона каби катта қувват истеъмол қилувчи объектларнинг ҳисоблагичсиз уланиши маҳаллий назоратчиларнинг хабардорлиги ёки лоқайдлигисиз амалга ошиши мураккаб.

• Рақамли маданиятсизлик ва «Хайп» омили: Блогерлар фактларни текширмасдан, ягона манба ёки ҳиссиётларга таяниб видео чиқаради ва жамоатчилик фикрини манипуляция қилади.

• Ҳуқуқий саводхонликнинг пастлиги: Фуқаролар ва ижодкорлар ахборот тарқатиш учун ҳуқуқий жавобгарлик, туҳмат ва безорилик чегараларини англаб етмаяпти.

• Институционал бўшлиқ: Низоли вазиятларда полицияга (102) мурожаат қилиш ўрнига, шахсий ҳисоб-китоб қилишга уриниш «самосуд» психологиясини келтириб чиқармоқда.

Кимга ва қандай таъсир қилади?

Фактчекинг бўлими

• Даъво: Такси ҳайдовчиси йўловчи аёлга шаҳвоний шилқимлик қилгани учун калтакланган ва бу ҳақда видео чиқарилган.

  • Далил: Тезкор суриштирув ва ИИББ хабарига кўра, жанжал аёлнинг фарзанди машина ўриндиғини тепиши ортидан келиб чиққан. Ҳайдовчи 102 га мурожаат қилган. Блогер шошилинч, нотўғри ва текширилмаган маълумот тарқатганини ва видеони ўчирганини тан олган.

  • Хулоса: Нотўғри (туҳмат). Блогер ва аёлга нисбатан ЖКнинг 277 ва 139-моддалари билан жиноят иши қўзғатилган.

• Даъво: Меҳмонхонадаги электр уланиши шунчаки техник хатолик бўлган.

  • Далил: Бош прокуратура ва Энергоинспекция назорат тадбирида ҳисоблагичдан ташқари қасддан уланиш аниқланган, етказилган зарар 1,377 млрд сўмни ташкил этган.

  • Хулоса: Нотўғри. Гап қасддан содир этилган йирик миқдордаги талон-торожлик ҳақида бормоқда.

Манфаатлар харитаси ва яширин омиллар

Электр ўғрилиги ортида ноқонуний йўл билан таннархни арзонлаштириш ва ноҳалол фойда олиш иқтисодий мантиғи ётибди. Бунда ютадиган тараф — вақтинчалик ноқонуний фойда олаётган бизнес, йўқотадиган тараф эса давлат бюджети ва тармоқдаги зўриқишлар оқибатида чироқсиз қолаётган аҳолидир.

Блогерлар можаросида эса ютувчи омил — вақтинчалик «лайк» ва кўришлар сони (просмотр) бўлган бўлса, йўқотувчи тараф — беайб айбланган ҳайдовчи ва охир-оқибат ўз эркинлигидан маҳрум бўлиш хавфи остида қолган блогерларнинг ўзи бўлди.

Ечимлар журналистикаси: Муаммони қандай ҳал қилиш мумкин?

Жамиятдаги ушбу икки йирик иллатни камайтириш учун комплекс ечимлар зарур:

1. Энергия назоратини рақамлаштириш ва АСКУЭ тизимини тўлиқ интеграция қилиш: Инсон омилини камайтириш орқали ноқонуний уланишларни автоматик аниқлаш.

2. Ахборот майдонида ҳуқуқий жавобгарликни муқаррар қилиш: Шахсни далилсиз айблаганлик ва «самосуд» уюштирганлик учун жазо муқаррарлигини таъминлаш.

3. Медиасаводхонликни ошириш: Ижтимоий тармоқ фойдаланувчиларига сохта хайпларга алданмаслик ва фактларни текшириш кўникмаларини сингдириш.

Ечимларнинг кучли ва ожиз томонлари

• Кучли томонлари: Қонун устуворлиги таъминланади; энергетика тизимидаги йўқотишлар камаяди; инсон шаъни ва қадри дахлсизлиги мустаҳкамланади.

• Камчиликлари ва хавфлар: Фақат маъмурий жазоларни оғирлаштириш билан илдиз сабабларни йўқотиб бўлмайди. Коррупция хавфи ва назорат қилувчи органлар ходимларининг ҳалоллиги масаласи очиқ қолмоқда.

Sangzor.uz Аналитикаси: Келажак сценарийлари

• Энг эҳтимолий сценарий: ИИББ ва Прокуратура томонидан ўтказилаётган қатъий чоралар фонида блогерлар ва ижтимоий тармоқ фаоллари орасида ўзини ўзи цензура қилиш ва ҳуқуқий эҳтиёткорлик ортади. Энергетика соҳасида рейдлар давом этади.

• Энг яхши сценарий: «Самосуд» ва туҳмат учун суд ҳукмлари жамоатчиликка очиқ кўрсатилиб, медиада ҳуқуқий чегаралар тушунтирилади. Электр тармоқлари тўлиқ рақамлаштирилиб, ўғриликларга чек қўйилади.

• Энг хавфли сценарий: Жазо чоралари фақат шов-шувли ҳолатлар билан чекланиб қолса, тизимли ўғриликлар ва ижтимоий тармоқлардаги рақамли зўравонлик янги шаклларда давом этаверади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та асосий хулоса

1. Чилонзордаги меҳмонхона 1,377 млрд сўмлик электрни ўғирлаб, давлат ва жамият манфаатларига йирик зарар етказган.

2. Текширилмаган ахборот асосида видео чиқариб, такси ҳайдовчисини калтаклаган ва туҳмат қилган блогерларга нисбатан жиноят иши қўзғатилди.

3. «Шаҳвоний шилқимлик» даъвоси блогернинг ўзи томонидан сохта деб тан олинди ва шошма-шошарлик оқибати деб баҳоланди.

4. Қонунни четлаб ўтиб «самосуд» уюштириш оғир жиноий жавобгарликка (безорилик ва туҳмат) олиб келади.

5. Хар бир фуқаро ва тадбиркор ахборот тарқатишда ҳам, ресурс истеъмолида ҳам қонун олдида тенг мажбуриятга эга.