БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси 2026 йил 22 сентябрда Нью-Йоркда бошланди. 22–26 сентябрь ва 28 сентябр кунларига белгиланган умумсиёсий муҳокамаларда давлат раҳбарлари ва юқори лавозимли вакиллар Украина, Яқин Шарқ, иқлим, халқаро хавфсизлик, сунъий интеллект ва БМТ ислоҳотлари каби масалаларни муҳокама қилмоқда. Сессия «Ишончни тиклаш, ўзгаришларни бошқариш: барча учун натижа берадиган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти» шиори остида ўтмоқда.
2026 йилги йиғилиш БМТ учун раҳбарият алмашинуви ва молиявий босим билан ҳам ажралиб турибди. Амалдаги Бош котиб Антониу Гутерришнинг иккинчи муддати 31 декабрда тугайди, ташкилотнинг 2026 йил учун қабул қилинган мунтазам бюджети эса 3,45 миллиард доллар бўлиб, 2025 йилга нисбатан тахминан 7 фоизга кам. Шу билан бирга, аъзо давлатларнинг баҳоланган бадаллари бўйича қарздорлик 2022 йилдаги 3,4 миллиард доллардан 2026 йил апрелида 6,6 миллиард долларга ошган.
1945 йилда яратилган тизим қандай ишлайди?
БМТ Устави 1945 йил 26 июнда Сан-Францискода имзоланган ва 24 октябрда кучга кирган. Ташкилотнинг асосий мақсадлари қаторида халқаро тинчлик ва хавфсизликни сақлаш, давлатлар ўртасида ҳамкорликни ривожлантириш ва халқаро ҳуқуқ тамойилларини мустаҳкамлаш бор.
Бугун БМТга 193 давлат аъзо. Бош Ассамблеяда ҳар бир давлат битта овозга эга, шу боис бу ташкилот БМТ тизимида барча аъзолар тенг вакиллик қиладиган асосий сиёсий майдон ҳисобланади.
Бироқ Бош Ассамблея ва Хавфсизлик Кенгашининг ваколатлари бир хил эмас. Бош Ассамблеянинг аксарият қарорлари тавсиявий характерга эга, Хавфсизлик Кенгаши эса халқаро тинчлик ва хавфсизлик учун асосий жавобгар орган бўлиб, айрим ҳолатларда санкциялар жорий этиш ёки куч ишлатишга рухсат бериш ваколатига эга.
Хавфсизлик Кенгаши 15 аъзодан иборат: Хитой, Франция, Россия, Буюк Британия ва АҚШ — доимий аъзолар; яна 10 давлат икки йиллик муддатга сайланади. Доимий беш аъзонинг ҳар бири вето ҳуқуқига эга.
Айнан шу тузилма БМТнинг энг кўп муҳокама қилинадиган институционал муаммоларидан бирини белгилайди: Бош Ассамблеяда 193 давлат мавжуд бўлса-да, Хавфсизлик Кенгашидаги айрим қарорлар беш доимий аъзонинг позициясига боғлиқ бўлиб қолади. Туркия президенти Ражаб Таййиб Эрдоған 22 сентябрдаги нутқида шу масалани кўтариб, Кенгашни ислоҳ қилишга чақирди.
Украина: БМТ қаергача таъсир қила олади?
Украинадаги уруш 81-сессия кун тартибидаги асосий мавзулардан бири бўлди. 23 сентябр куни Хавфсизлик Кенгашида Украина бўйича йиғилиш ўтказилди. БМТ Бош котибининг сиёсий ва тинчликпарварлик масалалари бўйича ўринбосари Розмари ДиКарло уруш «хавфли янги босқич»га кирганини билдирди.
БМТ маълумотига кўра, 2026 йилнинг дастлабки 8 ойида Украинада ҳалок бўлган ёки яраланган тинч аҳоли сони 2025 йилнинг бутун давридаги кўрсаткичдан юқори бўлган. 2022 йил февралдан бери камида 17 257 нафар тинч аҳоли, жумладан 835 нафар бола ҳалок бўлгани ва яна 53 693 нафар киши яралангани айтилди. Россия ҳудудида Украина ҳужумлари оқибатида 2026 йил январь–август ойларида 443 нафар киши ҳалок бўлгани ва 2 932 нафар яралангани ҳақида Россия расмийлари маълумот берган.
ДиКарло Украина суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини таъкидлаб, дипломатик ҳаракатларни кучайтиришга чақирди. У қиш яқинлашаётган бир пайтда энергетика инфратузилмасига зарбалар миллионлаб одамларни иссиқлик ва электрсиз қолдириши мумкинлигидан огоҳлантирди.
Бу ерда БМТнинг имкониятлари билан чекловлари бир вақтда кўринади. Ташкилот тинч аҳолини ҳимоя қилиш, гуманитар ёрдам ва халқаро ҳуқуқ масалаларида фаол бўлиши мумкин, аммо урушни мажбуран тўхтатиш масаласида асосий тўсиқ давлатлар ўртасидаги сиёсий келишмовчиликлар бўлиб қолмоқда.
Ғазо ва Фаластин: ҳуқуқ, дипломатия ва сиёсий зиддият
Фаластин масаласи ҳам 81-сессияда энг кўп баҳс қилинган мавзулардан бири бўлди. 17 сентябрда Бош Ассамблея 152 овоз билан, 3 қарши ва 4 бетараф овоз эвазига Фаластин президенти Маҳмуд Аббосга умумий мунозарада видеомурожаат орқали иштирок этиш имконини берувчи қарорни қабул қилди. Қарши овоз берганлар АҚШ, Исроил ва Парагвай бўлди; Колумбия, Гондурас, Панама ва Перу бетараф қолди.
Аббоснинг АҚШга кириши учун виза берилмагани Вашингтон ва Фаластин маъмурияти ўртасидаги алоҳида низога айланди. АҚШ бу қарорни Фаластин томонининг халқаро суд ва дипломатик механизмлардан Исроилга қарши фойдаланиш ҳаракатлари ҳамда бошқа сиёсий сабаблар билан изоҳлаган; Фаластин ва уни қўллаб-қувватловчи давлатлар эса буни дипломатик иштирокка тўсқинлик деб баҳолаган.
Бу ерда ҳуқуқий институтларни ажратиш ҳам муҳим. Халқаро жиноят суди (ICC) 2024 йил 21 ноябрда Биньямин Нетаньяху ва Йоав Галлантни ҳибсга олиш ордерларини чиқарган. Халқаро суд (ICJ) эса Жанубий Африканинг Исроилга қарши геноцид конвенцияси бўйича даъвоси доирасида 2024 йилда вақтинчалик чоралар белгилаган. Бу икки суд бир хил институт эмас.
24 сентябрда Биньямин Нетаньяху БМТ Бош Ассамблеясида сўзлади. У Исроилнинг ҲАМАСга қарши ҳарбий амалиётини ҳимоя қилди ва Ғазода геноцид содир этилгани ҳақидаги айбловларни рад этди. Нутқи бошланишидан олдин ва нутқ вақтида ўнлаб делегациялар зални тарк этди; аниқ «75 давлат» рақами эса мустақил равишда БМТ томонидан тасдиқланган ҳисоб эмас.
Исроил ўз ҳарбий ҳаракатларини 2023 йил 7 октябрдаги ҲАМАС ҳужумига жавоб ва аҳолини ҳимоя қилиш чораси сифатида асослаб келади. Ғазодаги ҳарбий ҳаракатлар бўйича геноцид айбловларини Исроил рад этади. Шу билан бирга, ICJнинг вақтинчалик чоралари ва ICCнинг ордерлари халқаро ҳуқуқий баҳсни БМТ кун тартибида сақлаб турибди.
Эрон ва Яқин Шарқ: урушнинг кенгайиш хавфи
БМТ 81-сессияси Эрон атрофидаги можарони ҳам халқаро хавфсизликнинг марказий масалаларидан бирига айлантирди. 22 сентябрда АҚШ президенти Дональд Трамп Эрон билан келишувга эришилмаса, Вашингтон янада кучли ҳарбий чоралар қўллаши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди ва Теҳроннинг ядровий қуролга эга бўлишини олдини олишни АҚШ сиёсати билан боғлади.
Эрон президенти Масъуд Пезешкиан эса АҚШнинг ёндашувини босим сиёсати сифатида танқид қилди. У дипломатик ечим имкониятини инкор этмаган ҳолда, Теҳроннинг ташқи босим остида таслим бўлмаслигини билдирган.
Яқин Шарқдаги можароларнинг иқтисодий таъсири ҳам БМТ муҳокамаларидан ташқарида қолмади. Энергия ташиш йўллари ва денгиз коммуникацияларига таҳдидлар нефть, суғурта ва юк ташиш харажатларига таъсир қилиши мумкинлиги ҳақида давлатлар ва халқаро ташкилотлар мунтазам огоҳлантириб келмоқда. Бундай хавфлар бир ҳудуддаги можаронинг жаҳон иқтисодиётига таъсир каналларини кенгайтиради.
Сунъий интеллект Хавфсизлик Кенгашига кирди
23 сентябрда БМТ Хавфсизлик Кенгаши йиғилишини сунъий интеллект ва халқаро хавфсизлик масаласига бағишлади. Франция ташаббуси билан чақирилган йиғилишда OpenAI бош директори Сэм Альтман ва Anthropic раҳбари Дарио Амодеи, шунингдек бошқа экспертлар қатнашди. Бу муҳокама сунъий интеллект масаласининг энди фақат технология ёки иқтисод эмас, балки хавфсизлик мавзуси сифатида ҳам кўрилаётганини намоён қилди.
Сэм Альтман БМТ Хавфсизлик Кенгашида сунъий интеллект келажаги бўйича қарорлар фақат компаниялар қўлида қолмаслиги кераклигини айтди. Унинг сўзлари билан, «энг муҳим қарорлар лабораториялар томонидан ёлғиз қабул қилинмаслиги керак» ва улар демократик жараёнлар орқали шаклланиши лозим.
Дарио Амодеи эса сунъий интеллект назоратсиз ривожланса, хавф туғдириши мумкинлигини билдирди: «AI could be a risk to humanity as a whole». У халқаро стандартлар, моделларни тест қилиш ва хавфларни биргаликда бошқариш механизмларини кучайтириш зарурлигини таъкидлади.
Муҳокама ҳамма давлатларнинг бир хил фикрда эканини кўрсатмади. АҚШ маъмурияти халқаро даражада марказлашган AI бошқарувига эҳтиёткор муносабат билдирган, Хитой ва Россия вакиллари эса технология хавфлари билан бир қаторда рақамли суверенитет ва Глобал Жануб вакиллигини ҳам муҳокама марказига чиқарган.
Бу баҳснинг амалий аҳамияти сунъий интеллект учун ягона қонун қабул қилинишида эмас, балки давлатлар қандай умумий хавфсизлик стандартларига келишиши масаласида. Айниқса автоном қуроллар, киберҳужумлар, биологик таҳдидлар ва инсон назоратидан чиқиши мумкин бўлган тизимлар бўйича ёндашувлар халқаро хавфсизлик сиёсатига тобора кўпроқ таъсир қилмоқда.
БМТнинг молиявий босими
БМТдаги ишонч масаласи фақат сиёсий эмас, молиявий ҳамдир. БМТнинг UN80 ташаббуси доирасида тайёрланган 2026 йил июнь ҳисоботида ташкилот секретариатига баҳоланган бадаллар бўйича қарздорлик 2022 йилдаги 3,4 миллиард доллардан 2026 йил апрелида 6,6 миллиард долларга етгани кўрсатилган.
БМТ 2026 йил учун 3,45 миллиард долларлик мунтазам бюджет тасдиқланганини маълум қилган. Бу 2025 йилдаги тасдиқланган бюджетдан тахминан 7 фоизга кам. Ташкилот раҳбарияти бу шароитда бир вақтнинг ўзида харажатларни қисқартириш ва асосий дастурларни сақлаб қолишга ҳаракат қилмоқда.
Бош котиб Гутерриш аввалроқ аъзо давлатларни бадалларни тўлиқ ва ўз вақтида тўлашга чақирган. БМТ ҳужжатларида ликвидлик муаммоси фақат харажатлар билан эмас, аъзо давлатларнинг тўловларини кечиктириши билан ҳам боғлиқ экани кўрсатилган.
Бу ерда UN80 ислоҳоти муҳим контекстга айланади. Ташкилот штат ва маъмурий харажатларни қисқартириш орқали самарадорликни оширишга интилмоқда, аммо молиявий барқарорликнинг асосий қисми аъзо давлатларнинг мажбурий молиявий мажбуриятларига боғлиқ бўлиб қолмоқда.
Бош котиб сайлови: Гутерришдан кейин ким?
Антониу Гутерришнинг ваколати 2026 йил 31 декабрда якунланади. Янги Бош котибни танлаш жараёни 2025 йил ноябрида бошланган ва номзодлар Бош Ассамблеяда очиқ интерактив мулоқотларда иштирок этган. Якуний номзод Хавфсизлик Кенгаши тавсиясидан кейин Бош Ассамблея томонидан тайинланади.
Сентябрь ойида собиқ Чили президенти ва БМТ инсон ҳуқуқлари бўйича собиқ олий комиссари Мишель Бачелет ўз номзодини қайтариб олди. Reuters маълумотига кўра, бу қарордан кейин номзодлар сони 7 нафар бўлиб қолган, аммо сайлов жараёнига янги номзодлар кейинчалик ҳам қўшилиши мумкин.
Янги Бош котиб 2027 йил 1 январдан иш бошлайди. Шунинг учун 81-сессиядаги раҳбарлик масаласи шахс танлашдан ташқари, БМТ ислоҳоти, бюджет ва Хавфсизлик Кенгаши бўйича баҳсларнинг кейинги босқичи билан ҳам боғлиқ.
Ўзбекистон БМТда нимани илгари сурмоқда?
Ўзбекистон делегацияси 81-сессияда БМТнинг қарор қабул қилиш механизмларини кенгайтириш, Марказий Осиёда мулоқотни кучайтириш, Афғонистон, экологик муаммолар, болалар ҳуқуқлари, сунъий интеллект ва халқаро ҳуқуқ масалаларига эътибор қаратди. Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева 24 сентябрда сессияда нутқ сўзлади.
Тошкент Хавфсизлик Кенгашини кенгайтиришни қўллаб-қувватлашини билдирди ва 2035–2036 йиллар учун Кенгашнинг нодoимий аъзолигига номзодини илгари сурганини такрорлади. Ўзбекистон 2027 йилдан Қўшилмаслик ҳаракатига раислик қилишини ҳам билдирди.
Экология бўйича Ўзбекистон 2030 йилгача қайта тикланадиган энергия улушини 54 фоизга етказиш мақсадини билдирди. Шунингдек, Ўзбекистон ташаббуси билан 2027–2036 йиллар «Ўрмонзорлаштириш ва ўрмонларни қайта тиклаш бўйича ҳаракатлар ўн йиллиги» деб эълон қилинган.
Ўзбекистон учун БМТдаги фаолликнинг амалий қисми халқаро ташаббусларни минтақавий ҳамкорлик ва иқтисодий лойиҳалар билан боғлаш масаласида кўринади. Айниқса Марказий Осиёнинг транспорт, сув, иқлим ва Афғонистон бўйича умумий кун тартиби Тошкентнинг БМТ доирасида кўтариб келаётган мавзулари билан тўғридан-тўғри боғлиқ.
Экспертлар нима дейди?
Антониу Гутерриш 22 сентябрда ўзининг Бош Ассамблеядаги сўнгги йиллик нутқларидан бирида халқаро тизимдаги зиддиятлар чуқурлашаётганини, урушлар, иқлим, тенгсизлик ва сунъий интеллект бир-бири билан боғлиқ хавфларни кучайтираётганини айтди. У халқаро ҳуқуқ ва ҳамкорлик куч ишлатишдан устун туриши кераклигини таъкидлади.
Сэм Альтман сунъий интеллект бўйича миллий ва халқаро қарорлар давлатлар ва жамиятлар иштирокида қабул қилиниши кераклигини айтди. Бу ёндашув AI компаниялари ҳам технологияни бошқариш масаласида давлатлар иштирокини тан олаётганини кўрсатади, аммо АҚШ маъмуриятининг халқаро марказлашган бошқарувга эҳтиёткорлиги бу соҳада ҳам позициялар бир хил эмаслигини кўрсатмоқда.
Дарио Амодеи AI хавфини халқаро миқёсда бошқариш зарурлигини таъкидлади. Унинг фикрига кўра, бир компания ёки бир мамлакат бундай хавфларни ёлғиз бошқара олмайди. Бу қараш сунъий интеллектда хавфсизлик стандартларини миллий чегаралардан ташқарида мувофиқлаштириш зарурати ҳақидаги баҳсни кучайтиради.
Туркия президенти Эрдоған эса БМТ Хавфсизлик Кенгаши тузилмаси ўзгарган халқаро муносабатларга мос эмаслигини таъкидлади. Унинг баёноти бугунги ислоҳот баҳсининг асосий саволларидан бирини — доимий аъзолик ва вакиллик географияси қандай ўзгариши кераклигини — яна кун тартибига чиқарди.
Нега бу муҳим?
Ўзбекистон учун БМТдаги баҳслар биринчи навбатда ташқи сиёсий манёвр имкониятлари билан боғлиқ. 2027 йилдан Қўшилмаслик ҳаракатига раислик қилиш, 2035–2036 йиллар учун Хавфсизлик Кенгашига номзодлик ва Марказий Осиёнинг умумий масалаларини халқаро даражада илгари суриш Тошкентнинг кўп томонлама дипломатиядаги фаоллигини белгилаб беради.
Марказий Осиё учун БМТ кун тартибида сув, иқлим, транспорт, Афғонистон ва хавфсизлик масалаларининг бир вақтда муҳокама қилиниши минтақавий муаммоларни алоҳида-алоҳида эмас, ўзаро боғлиқ ҳолда кўриш имконини беради. Бу эса минтақавий давлатларнинг умумий позицияларни шакллантириш эҳтиёжини кучайтиради.
Халқаро муносабатларда асосий масала БМТнинг мавжудлиги эмас, унинг қарорлари ва механизмлари қанчалик ишлаши ҳақидаги баҳсга бориб тақалмоқда. Украина ва Ғазо бўйича келишмовчиликлар Хавфсизлик Кенгашининг сиёсий чекловларини, молиявий инқироз бюджет масаласидаги муаммоларни, сунъий интеллект эса БМТ кун тартибига янги хавф турлари кириб келаётганини кўрсатмоқда.
Иқтисодий нуқтаи назардан ҳам БМТнинг молиявий барқарорлиги глобал институтларнинг ишлаш қобилияти билан боғлиқ. 2026 йил бюджети 3,45 миллиард доллар, аъзо давлатлар бадаллари бўйича умумий қарздорлик эса апрель ойида 6,6 миллиард долларга етган.
Геосиёсий нуқтаи назардан эса Украина, Яқин Шарқ ва сунъий интеллект бўйича баҳслар бир тенденцияни кўрсатмоқда: давлатлар умумий қоидалар зарурлигини тан олса-да, бу қоидаларни ким белгилаши ва уларга ким қанчалик таъсир қилиши масаласида қарашлар бир-биридан фарқ қилмоқда.
Кейинги босқич нима?
81-сессиянинг умумий мунозаралари 28 сентябр куни якунланади. 29 сентябрда эса ядровий қуролларни тўлиқ йўқ қилишга бағишланган юқори даражадаги ялпи йиғилиш ўтказилиши режалаштирилган.
БМТнинг ички кун тартибида эса UN80 ислоҳоти, 2027 йилдан ишлайдиган янги Бош котибни танлаш, Хавфсизлик Кенгаши ислоҳоти ва молиявий барқарорлик масалалари сақланиб қолади. Гутерришнинг ваколати 31 декабрда тугаши муносабати билан янги Бош котиб 2027 йил бошида ташкилотнинг сиёсий ва молиявий муаммолари аллақачон шаклланган шароитда иш бошлайди.
Шу билан бирга, Украина, Ғазо ва Эрон бўйича дипломатик музокараларнинг қандай кечиши БМТнинг кейинги даврдаги роли ҳақидаги баҳсга бевосита таъсир қилади. Сунъий интеллект бўйича эса 23 сентябрдаги Хавфсизлик Кенгаши муҳокамасидан кейин давлатлар ва технология компаниялари ўртасида хавфсизлик стандартлари, инсон назорати ва халқаро ҳамкорлик бўйича музокаралар давом этиши кутилмоқда.
