2026 йилнинг дастлабки тўққиз ойида Ўзбекистонда 5,3 миллион куб метр фойдали қазилма ноқонуний қазиб олингани аниқланган. Давлат ва жамият манфаатларига етказилган зарар 106 миллиард сўмга баҳоланмоқда. Бу ҳақда 29 октябрь куни Тошкентда ўтказилган матбуот анжуманида маълум қилинди.
Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекциясининг ҳисоботида ноқонуний қазиб олиш, солиқдан яширилган ҳажмлар, саноат хавфсизлиги ва давлат назоратини рақамлаштиришга оид натижалар тақдим этилди.
Маълумотлар табиий бойликлардан фойдаланиш соҳасида нафақат иқтисодий қонунбузилишлар, балки ишлаб чиқариш хавфсизлиги билан боғлиқ муаммолар ҳам сақланиб қолаётганини кўрсатмоқда.
576 та назорат тадбири, 106 миллиард сўмлик зарар
Инспекция маълумотига кўра, 2026 йилнинг январь–сентябрь ойларида ер қаъридан фойдаланиш соҳасида 576 та назорат тадбири ўтказилган.
Шундан 235 та текширув натижасида жами 5,3 миллион куб метр фойдали қазилма ноқонуний қазиб олингани аниқланган. Давлат ва жамият манфаатларига етказилган зарар 106 миллиард сўм миқдорида ҳисобланган.
Қонунбузилишлар юзасидан тўпланган материаллар ҳуқуқий баҳо бериш учун ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга юборилган. Бироқ пресс-релизда ушбу ишлар бўйича қанча жиноят иши қўзғатилгани ёки қанча зарар амалда қоплангани кўрсатилмаган.
Назорат давомида фойдали қазилмаларнинг ҳақиқий ҳажмини яшириш, ҳисоботларда нотўғри маълумот бериш ва рухсатнома шартларини бузиш ҳолатларига алоҳида эътибор қаратилган.
Солиқ қўмитаси билан ҳамкорликда қазиб олинган фойдали қазилмалар ҳажми солиқ ҳисоботлари билан солиштирилган. Натижада давлат бюджетига қўшимча 10,2 миллиард сўм солиқ тушумлари ундирилган.
Бу рақам 106 миллиард сўмлик ҳисобланган зарардан алоҳида кўрсаткичдир. Уларни қўшиб, давлат бюджетига ундирилган умумий маблағ сифатида талқин қилиш тўғри бўлмайди.
Қазиб олиш шартларини бузган тадбиркорлик субъектларига тегишли 117 та рухсатнома юзасидан судларга даъво аризалари киритилган. Натижада 43 та рухсатнома муддатидан олдин бекор қилинган, яна 55 та рухсатнома бўйича тегишли тақдимномалар киритилган.
Қонунбузилишлар энди космосдан ҳам кузатилмоқда
Тоғ-кон соҳасидаги назоратнинг яна бир йўналиши — сунъий йўлдош тасвирлари ёрдамида ер юзасидаги ўзгаришларни кузатиш.
«Ўзбеккосмос» агентлиги билан ҳамкорликда фойдали қазилмалар қазиб олинаётган ҳудудлар, янги қазилган майдонлар ва эҳтимолий ноқонуний фаолият белгилари масофадан ўрганилмоқда.
Инспекция келтирган 2025 йилги маълумотларга кўра, космик мониторинг орқали тақдим этилган 2 261 та ҳолатдан 1 444 таси ўрганилган. Натижада 195 та юридик шахс томонидан 4,5 миллион куб метр норуда фойдали қазилма қазиб олингани аниқланган.
Бу ерда муҳим жиҳат бор: космик мониторинг қайд этган ҳар қандай ўзгариш автоматик равишда қонунбузилишни англатмайди. Бундай маълумотлар кейинчалик тегишли ҳужжатлар ва текширув натижалари билан солиштирилиши лозим.
Шу билан бирга, «Геомониторинг» ахборот тизими Солиқ қўмитасининг ахборот ресурслари билан интеграция қилинган. Бу қазиб олиш ҳақидаги маълумотлар ва солиқ ҳисоботлари ўртасидаги тафовутларни масофадан аниқлаш имконини беради.
Қорақалпоғистон Республикаси, Фарғона ва Бухоро вилоятларида конларга олиб борувчи йўлларга 94 та кузатув камераси ўрнатилган. Яна 115 та тадбиркорлик субъекти махсус дастурга уланган.
Бундай назорат воситалари қазиб олинган хомашё ҳаракати ва ҳисоботлар ўртасидаги номувофиқликларни аниқлашда қўшимча маълумот манбаи бўлиши мумкин.
Саноат хавфсизлиги: 18 та бахтсиз ҳодиса
Матбуот анжуманидаги жиддий масалалардан бири кончилик ва портлатиш ишларида хавфсизлик талабларига риоя этилиши бўлди.
Инспекция маълумотига кўра, 2026 йилнинг тўққиз ойида саноат хавфсизлиги йўналишида 295 та назорат тадбири ўтказилган. Уларда норматив ҳужжатлар талабларининг 3 675 та бузилиши аниқланган.
Камчиликларни бартараф этиш учун 331 та ёзма кўрсатма берилган. Шунингдек, 12 та хавфли ишлаб чиқариш объектида ишлар вақтинча тўхтатилган.
Ҳисобот даврида хавфли ишлаб чиқариш объектларида 18 та бахтсиз ҳодиса қайд этилган. Уларнинг 7 таси ўлим билан якунланган, 8 тасида оғир тан жароҳати олинган, 3 таси гуруҳий бахтсиз ҳодиса сифатида қайд қилинган.
Ушбу рақамлар хавфсизлик қоидаларига риоя қилиш масаласи фақат корхоналарнинг ҳуқуқий мажбурияти эмас, балки инсон ҳаёти билан бевосита боғлиқ эканини кўрсатади.
Пресс-релизда бахтсиз ҳодисаларнинг аниқ сабаблари, жабрланганлар сони ва масъулларга нисбатан қўлланган чоралар батафсил очиқланмаган.
Ер ости сувларидан фойдаланишда ҳам қоидабузарликлар бор
Ҳисобот даврида ер ости сувларидан фойдаланиш билан боғлиқ 683 та қудуқ фаолияти ўрганилган.
Текширувлар натижасида тегишли ҳужжатларсиз қудуқ қазиш бўйича 17 та, рухсатномасиз ер ости сувидан фойдаланиш бўйича 46 та ҳолат аниқланган.
Инспекция томонидан 230 та огоҳлантириш берилган ва 68 та маъмурий баённома расмийлаштирилган.
Ер ости сувлари чекланган табиий ресурс ҳисобланади. Уларни ҳисобсиз қазиб олиш ёки рухсатсиз ишлатиш сув захираларини бошқариш, ҳисобга олиш ва экологик назорат билан боғлиқ муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.
Давлат назорати учун 11 модулли электрон платформа
Инспекция назорат жараёнларини рақамлаштириш бўйича янги ахборот тизимини ишлаб чиқмоқда.
2026 йил 1 май куни «Ягона интегратор UZINFOCOM» МЧЖ билан имзоланган ҳамкорлик меморандуми асосида «E-Yer Qa’ri Nazorati» ягона ахборот тизимини яратиш ишлари бошланган.
Ҳозирга қадар тизимнинг концептуал архитектураси ҳамда дастлабки тўртта модулдан иборат функционал версияси ишлаб чиқилган.
Жами 11 та асосий модулдан иборат платформани икки босқичда жорий этиш режалаштирилган. Тизимни 21 та давлат идорасининг ахборот ресурслари билан интеграция қилиш кўзда тутилган.
Лойиҳа орқали аризаларни қабул қилиш, текширувларни рўйхатга олиш, далолатномалар тузиш, кўрсатмалар бериш ва уларнинг ижросини кузатиш электрон шаклга ўтказилиши керак.
Бу текширув жараёнида маълумотларнинг йўқолиши ёки асоссиз ўзгартирилиши хавфини камайтириш, идоралараро ахборот алмашинувини тезлаштириш имконини бериши мумкин.
