Фарғона вилояти Данғара туманида «Аъзамжон Дилазиз» хусусий корхонаси раҳбарига нисбатан чиқарилган суд ҳукми Ўзбекистонда ер қаъридан фойдаланиш соҳасида назорат кучаяётганини кўрсатди. Корхона томонидан «Қақир-5» конининг белгиланган 4,6 гектар майдонидан ташқарида 20 520 куб метр қум-шағал аралашмаси ноқонуний қазиб олинган. Бунинг натижасида давлат манфаатларига 359,1 миллион сўм миқдорида моддий зарар етказилган. Жиноят кодексининг 192-1-моддаси билан айбланган тадбиркор зарарнинг бир қисмини қоплаган бўлса-да, мазкур ҳолат соҳадаги юридик ва маркшейдерлик хатоликларининг баҳоси нақадар юқори эканлигини тасдиқлади.
Чегарадан чиқишнинг ҳуқуқий оқибатлари: Данғара воқеаси таҳлили
Жиноят ишлари бўйича Данғара туман судида кўриб чиқилган иш тадбиркорлик субъектлари учун муҳим прецедент ҳисобланади. Суд материалларига кўра, Д. Эшматов раҳбарлигидаги корхона 2021–2024 йиллар давомида лицензия майдонидан ташқарида фаолият юритган.
Ўзбекистон Республикасининг «Ер қаъри тўғрисида»ги Қонуни (янги таҳрири, 2022 йил) 35-моддасига мувофиқ, ер қаъри участкаларидан фойдаланиш фақат берилган рухсатнома ва кон ажратмаси далолатномаси чегараларида амалга оширилиши шарт. Мазкур ҳолатда эса қуйидаги иқтисодий ва ҳуқуқий кўрсаткичлар қайд этилди:
Ноқонуний қазилма ҳажми: 20 520 куб метр.
Етказилган зарар суммаси: 359 100 000 сўм.
Қопланган маблағ: 77 560 000 сўм (депозит ҳисоб-рақамига).
Судланувчи ўз кўрсатмасида чегараларни аниқлашда техник хатога йўл қўйганини баён қилган. Бироқ, Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекциясининг замонавий маркшейдерлик ўлчовлари ва архив маълумотлари ноқонуний қазишма айнан корхона фаолият юритган даврга тўғри келишини исботлаб берди.
Мониторинг тизимининг трансформацияси: Космос ва рақамли назорат
Бугунги кунда Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекцияси ва «Ўзбеккосмос» агентлиги ҳамкорлигида амалга оширилаётган масофавий зондлаш тизими ер қаъридан фойдаланувчилар учун «кутилмаган текширув» омилини йўққа чиқармоқда. Эндиликда ҳар қандай ноқонуний кавланма ёки лицензия майдонидан четга чиқиш ҳолатлари сунъий йўлдош тасвирлари орқали реал вақт режимида аниқланади.
Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йилдаги тегишли қарорлари билан тасдиқланган тартибга кўра, ноқонуний қазиб олинган фойдали қазилмалар учун зарар миқдорини ҳисоблашда юқори коэффициентлар қўлланилади. Данғарадаги ҳолат шуни кўрсатдики, ҳатто зарарнинг бир қисми қопланган ва даъво муддати ўтган бўлса ҳам (Жиноят кодексининг 64-моддасига асосан), етказилган зарар барибир давлат фойдасига ундирилади.
Суд ҳукмига кўра, депозитдаги маблағларнинг 20 фоизи назорат қилувчи органнинг ривожлантириш жамғармасига, қолган 80 фоизи эса бевосита давлат бюджетига йўналтирилган. Бу тадбиркорлар учун фақатгина жарима эмас, балки бизнеснинг репутацион ва молиявий йўқотиши сифатида баҳоланиши керак.
Тадбиркорлар учун тавсиялар: Хавфни қандай камайтириш мумкин?
Мазкур суд иши таҳлили асосида соҳа вакиллари учун бир нечта муҳим жиҳатларни ажратиб кўрсатиш мумкин:
Маркшейдерлик хизматининг мустақиллиги: Кўп ҳолларда хатоликлар корхонанинг ўз мутахассислари томонидан йўл қўйилади. Мустақил маркшейдерлик ташкилотларини жалб қилиш орқали чегараларни йилига камида бир марта аудит қилиш зарур.
GPS-координаталарга қатъий риоя этиш: Замонавий экскаватор ва юклагичларни GPS-трекерлар билан жиҳозлаш операторнинг лицензия ҳудудидан чиқиб кетмаслигини кафолатлайди.
Ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини тиклаш: Агар техник хато туфайли майдондан ташқарига чиқилган бўлса, буни ўз вақтида назорат органига хабар бериш ва рекультивация ишларини амалга ошириш жавобгарликни енгиллаштирувчи ҳолат сифатида баҳоланади.
Данғара туман судининг қарори шуни англатадики, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари «ижтимоий хавфи катта бўлмаган» деб топилган жиноятларда ҳам иқтисодий санкцияларни қўллашда изчил бўлади. Икки йиллик жавобгарликка тортиш муддати ўтгани Д. Эшматовни қамоқ ёки ахлоқ тузатиш ишларидан халос қилган бўлса-да, 359 миллион сўмлик зарарни қоплаш мажбурияти корхона балансида сақланиб қолиши мумкин.
Тоғ-кон саноатида шаффофликни таъминлаш — давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланди. «Аъзамжон Дилазиз» ХК билан боғлиқ вазият тадбиркорлар учун жиддий сигналдир: соҳадаги назорат механизмлари «инсон омили»дан «рақамли мониторинг»га ўтмоқда. Қонунийликка риоя қилиш нафақат табиатни асраш, балки бизнеснинг иқтисодий яшовчанлигини таъминлашнинг ягона йўлидир. Ер қаъридан фойдаланувчилар ўз фаолиятларини техник ва ҳуқуқий жиҳатдан қайта кўриб чиқишлари, келажакдаги эҳтимолий суд жараёнларининг олдини олишнинг энг самарали чорасидир.
Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини
назорат қилиш инспекцияси Ахборот хизмати
