Қишлоқ, сой ёки тепалик номи шунчаки манзил эмас. Баъзан у шу ҳудудда бир вақтлар қандай табиат бўлганини, қайси ҳайвон яшаганини ёки қандай ўсимлик ўсганини эслатиб туради. Жиззах вилоятидаги айрим жой номлари ҳам табиатнинг ўзгариб борган тарихини сақлаб қолган.
Жиззах вилоятидаги Янтоқзор номли қишлоқни олайлик. Номидан бу ҳудудда бир вақтлар янтоқ кўп ўсганини англаш мумкин. Аммо бугунги кунда қишлоқда ушбу ўсимликни топиш қийинлашган.
Бу фақат битта ном билан боғлиқ ҳолат эмас. Вилоятдаги айрим қишлоқ, маҳалла, тепалик ва сув объектлари номларида ҳам табиатнинг ўтмишдаги манзаралари яширинган. Географик номларни шу нуқтаи назардан ўрганиш экологик топонимика деб аталади.
Номлар табиат ўзгарганидан дарак бериши мумкин
Географик номларнинг асосий вазифаси — объектни аниқлаш, унинг жойлашувини билдириш. Лекин топонимлар бундан ташқари, ҳудуднинг табиий хусусиятлари, ўтмиши ва унда яшаган одамларнинг ҳаёти ҳақида ҳам маълумот сақлаши мумкин.
Географ олим С. Қораев бундан бир неча ўн йил аввал Ўрта Осиёда қулон, булон, сиртлон ва йўлбарс каби ҳайвонлар яшаганини, уларнинг айримлари йўқолиб кетган бўлса-да, номлари географик объектларда сақланиб қолганини қайд этган.
Жиззах вилоятидаги Пулонсой ва Палангтепа каби номлар ҳам тадқиқотда шу нуқтаи назардан тилга олинади.
Бу номлар ўша ҳудудларда илгари қандай ҳайвонлар яшаганини ўрганиш учун қизиқарли манба бўлиши мумкин. Бироқ номнинг ўзи ҳайвон айнан шу жойда яшаганини тўлиқ исботламайди — бунинг учун тарихий ва бошқа илмий маълумотлар ҳам керак.
Жиззахдаги 109 та «тепа»
Вилоятдаги жой номлари рельеф хусусиятларини ҳам акс эттиради. Тоғ, адир, қир, тепа, дара, жарлик, сой ва бошқа географик шакллар номларнинг шаклланишида муҳим ўрин тутади.
Тадқиқотда Жиззах вилоятидаги «тепа» сўзи иштирок этган жой номлари 109 марта учраши қайд этилган.
Нурлитепа, Баландтепа, Ёртепа, Зартепа, Саритепа, Галатепа, Қўрғонтепа, Хонтепа, Олтитепа, Қумтепа, Чоштепа, Палангтепа ва Шоштепа шулар жумласидан.
Бу номлар ҳудуднинг рельефи ҳақида тасаввур беради. Лекин вақт ўтиши, қурилиш, ерларни ўзлаштириш ва бошқа табиий ёки инсон фаолияти билан боғлиқ жараёнлар натижасида жойнинг дастлабки кўриниши ўзгариши мумкин. Шунда ном эски ландшафт ҳақида маълумот берувчи из бўлиб қолади.
Булоқнинг номи сув ҳақида нима дейди?
Жиззах вилоятидаги сув объектлари номлари ҳам ўзига хос маълумотлар сақлайди. Айрим гидронимлар сувнинг ранги, таъми, ҳарорати ёки бошқа хусусиятларига қараб шаклланган.
Масалан, Қорасув, Оқбулоқ, Қорадaрё, Оқдарё, Кўкбулоқ, Кўкчашма, Қизилбулоқ каби номлар сувнинг рангига ёки одамларнинг уни қандай тасаввур қилганига боғлиқ.
Ширинбулоқ, Шўрбулоқ, Шакарсой, Шўрсув ва Тозабулоқ каби номларда эса сувнинг таъми ёки сифати билан боғлиқ тасаввурлар акс этади.
Сув ҳароратини билдирувчи номлар ҳам бор: Совуқбулоқ, Қайнарбулоқ, Иссиқкўл ва Музбулоқ.
Шифобулоқ, Чақабулоқ ва Қашқабулоқ каби номлар эса сувнинг шифобахш хусусиятлари ҳақидаги қарашларни сақлаб қолган.
Бундай номлар бугунги кунда сувнинг айнан ўша хусусиятларга эга эканини англатмайди. Иқлим, сув манбаларининг камайиши, ерости сувлари сатҳи ва инсон фаолияти туфайли гидрологик хусусиятлар ўзгариши мумкин.
Шу сабабли олимлар гидронимларни сув объектларининг тарихий ва табиий хусусиятларини ўрганишда муҳим манбалардан бири деб ҳисоблайди.
Қишлоқ номида ўсимлик қолган, ўзи эса йўқ
Ўсимлик номлари билан боғлиқ географик номлар — фитонимлар ҳам ҳудуд экологиясини ўрганишда муҳим.
Жиззах вилоятида Янтоқзор, Садарайҳон, Чилонжийда ва Сада каби номлар учрайди.
Тадқиқотда қайд этилишича, айрим жойларда номига асос бўлган ўсимликлар бугунги кунда камайган ёки умуман учрамайди. Масалан, Шароф Рашидов туманидаги Янтоқзор қишлоғида янтоқни топиш қийинлашган.
Демак, географик ном ва бугунги табиат манзараси ўртасидаги фарқнинг ўзи ҳам экологик ўзгаришларни ўрганиш учун қизиқарли савол туғдиради: ҳудудда бир вақтлар кенг тарқалган ўсимликлар нега камайди?
Бунга жавоб топиш учун фақат номларни эмас, ўсимликларнинг тарқалиши, ерларнинг ўзлаштирилиши, яйловлар ҳолати ва бошқа омилларни ҳам ўрганиш керак.
Жайронлар, қушлар ва бошқа ҳайвонларнинг излари
Ҳайвонлар номлари билан аталган жойлар зоотопонимлар ҳисобланади.
Жиззах вилоятида Илонли, Балиқчи, Каптархона, Палангтепа, Ғазалкент, Сарлочин, Семурғ, Каптарли ва Қалдирғоч каби номлар учрайди.
Тадқиқотда Дўстлик туманидаги Ғазалкент номи ҳам ҳайвонот дунёси билан боғлиқ бўлиши мумкинлиги айтилади. Муаллиф бу номнинг илмий этимологияси аниқланмаганини қайд этиб, уни ғизол — жайрон номи билан боғлаш эҳтимолини кўриб чиқади.
XX аср бошларида жайронлар мамлакатимизнинг кўплаб ҳудудларида ёввойи ҳолда яшаган. Кейинчалик ов ва бошқа омиллар таъсирида уларнинг сони кескин камайган.
Сарлочин ва Семурғ каби номлар ҳам тадқиқотда қушлар билан боғлиқ топонимлар сифатида келтирилади.
Бу номларнинг барчаси бугунги кунда ҳудудда шу ҳайвон ёки қуш мавжудлигини англатмайди. Аммо улар табиат тарихини ўрганишда эътиборга олиш мумкин бўлган маълумотларни сақлайди.
Харита — табиатнинг хотираси ҳам
Жиззах вилоятидаги экологик топонимларни ўрганиш шуни кўрсатадики, географик номлар фақат манзилни белгилаш билан чекланмайди. Улар ҳудуднинг рельефи, сув хусусиятлари, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳақида тарихий тасаввур бериши мумкин.
Айрим номлар бугунги табиат билан мос келмаслиги ҳам мумкин. Бу эса ҳудуддаги ўзгаришларни ўрганиш учун қўшимча саволлар туғдиради.
Бир қарашда оддий кўринган қишлоқ, тепалик ёки булоқ номи ортида табиатнинг узоқ йиллик тарихи яширинган бўлиши мумкин. Уни ўқиш учун эса харитага шунчаки манзил сифатида эмас, ўтмишдан қолган маълумотлар манбаси сифатида қараш керак.
Материал Мадрахимов А.Е.нинг «Жиззах вилоятидаги экологик топонимлар таҳлили» илмий мақоласи асосида тайёрланди. Манба: «Экономика и социум», №4(107)-2, 2023, 182–185-бетлар.