АҚШнинг CNN, MS NOW ва Politico нашрлари Президент Дональд Трамп маъмурияти устидан судга даъво аризаси киритди. ОАВ вакиллари Оқ уй ҳудудига кириш ҳуқуқидан маҳрум қилингани ортидан федерал суддан журналистлар аккредитациясини тиклашни сўрамоқда.
Даъво 21 сентябрь куни Вашингтондаги Колумбия округи федерал судига топширилди. Иш Трамп томонидан тайинланган судья Тимоти Ж. Келли кўриб чиқадиган суд жараёнига бириктирилган. ОАВ вакиллари суддан фавқулодда тартибда қарор чиқаришни талаб қилмоқда.
CNN, MS NOW ва Politico қўшма баёнотида Оқ уй уларнинг журналистлари аккредитациясини «олдиндан огоҳлантириш ва ҳуқуқий жараёнларсиз» бекор қилганини билдирган.
«Ҳукумат матбуот нималарни ёритиши ёки чоп этишини белгиламаслиги керак бўлган тамойилни ҳимоя қилиш учун судга мурожаат қиляпмиз», — дейилади уч ташкилотнинг қўшма баёнотида.
Даъвогарларга кўра, тақиқ АҚШ Конституциясининг Биринчи тузатмасида кафолатланган сўз ва матбуот эркинлиги ҳамда тегишли ҳуқуқий жараён тамойилларини бузади.
Нима содир бўлди?
Дональд Трамп 18 сентябрь куни CNN, MS NOW ва Politico’ни Оқ уйга киритмасликка қарор қилганини эълон қилган эди. Президент бу қарорини мазкур нашрларнинг фаолиятини «салбий ёритиши» билан изоҳлаган.
Трамп 21 сентябрь куни ижтимоий тармоқдаги саҳифасида Оқ уй «эркин матбуотга эмас, балки ёлғон хабарларга қарши курашаётганини» ёзди. У айрим ОАВларни «миллий хавфсизликка таҳдид» деб атаган.
Тақиқ эълон қилинганидан сўнг уч нашр журналистларининг Оқ уй ҳудудига кириш имконини берувчи пресс-карталари ўчириб қўйилган. 20 сентябрь куни CNN мухбири Betsy Klein, MS NOW мухбири Akayla Gardner ва Politico мухбири Cheyenne Haslett Оқ уйга киришга уринган, бироқ Махфий хизмат ходимлари уларни ҳудудга киритмаган ва аккредитацияларини олиб қўйган.
CNN журналистлари Оқ уй ичидаги иш жойларидан фойдалана олмаяпти. CNN ва MS NOW телеускуналарини жойлаштириш ҳамда тасвирга олиш нуқталаридан фойдаланиш ҳуқуқидан ҳам маҳрум қилинган.
Шунингдек, CNN 21 сентябрь куни президентнинг Нью-Йоркка сафари давомида «pool coverage» деб аталувчи умумий журналистик кузатув гуруҳидаги навбатчилик вазифасидан ҳам четлатилган.
Суд даъвосида нималар айтилмоқда?
Даъвода тақиқ нафақат уч медиа ташкилотига, балки бошқа ОАВларга ҳам таъсир қилиши мумкинлиги таъкидланган.
Судга тақдим этилган ҳужжатда:
«Агар бу қарор ўз кучида қолса, президентга ёқмайдиган мустақил ва фактларга асосланган материаллар тайёрлайдиган бошқа ОАВлар ҳам шундай оқибатларга дуч келиши мумкин», — дейилади.
Даъвогарлар суддан вақтинчалик тақиқ чораси қўллашни ва журналистларнинг Оқ уйга кириш ҳуқуқини тиклашни сўрамоқда.
Оқ уй даъво юзасидан расмий изоҳ бермаган.
Можаро матбуот эркинлиги атрофидаги баҳсларни кучайтирди
АҚШдаги бир қатор конституциявий ҳуқуқ ва матбуот эркинлиги бўйича мутахассислар Трамп қарорини танқид қилган. Уларнинг фикрича, журналистларни ёритаётган материаллари мазмуни сабаб жазолаш Биринчи тузатмага зид бўлиши мумкин.
Баҳс марказида АҚШ ҳуқуқ тизимидаги «viewpoint discrimination» — яъни маълум қараш ёки нуқтаи назар асосида камситиш тушунчаси турибди. АҚШ судлари аввалги қарорларида ҳукумат органлари журналистларни уларнинг материаллари мазмуни туфайли чекламаслиги кераклигини бир неча бор таъкидлаган.
Бироқ Трамп маъмурияти тарафдорлари президент Оқ уйга кириш қоидаларини белгилаш ваколатига эга эканини айтмоқда. Маъмуриятдаги камида бир амалдор якшанба кунги телесуҳбатда 1965 йилдаги Олий суд қарори президент позициясини қўллаб-қувватлаши мумкинлигини билдирган.
Контекст: Оқ уй ва журналистлар ўртасидаги аввалги суд ишлари
АҚШда Оқ уй аккредитацияси бўйича энг муҳим ҳуқуқий прецедентлардан бири 1977 йилда шаклланган. Ўша пайтда The Nation нашри мухбири Роберт Шерриллнинг пресс-картаси бекор қилинган эди.
Федерал апелляция суди журналист фойдасига қарор чиқарган ва Оқ уй матбуот аккредитацияси журналистнинг фикрлари ёки материаллари мазмуни сабаб бекор қилинмаслиги кераклигини қайд этган.
Суд қарорида:
«Оқ уй матбуот аккредитациясини рад этиш Биринчи тузатмани фақат журналист нутқининг мазмунига асосланган ёки ҳимояланган нутқ турига нисбатан камситиш мавжуд бўлганда бузади», — дейилган.
Дональд Трампнинг биринчи президентлик даврида ҳам CNN мухбири Жим Акоста ва журналист Брайан Каремнинг аккредитациялари вақтинча тўхтатилган эди. Ҳар икки ҳолатда судлар журналистлар фойдасига қарор чиқарган.
Иккинчи президентлик муддатида эса Associated Press агентлигининг Oval Office ва Air Force One самолётига кириши чеклангани юзасидан ҳам судлашувлар бошланган.
Амалдаги даъво айнан шу прецедентларга таянмоқда.
Экспертлар нима дейди?
CNN, MS NOW ва Politico манфаатларини ҳимоя қилаётган адвокат Тед Бутрус бу қарорни конституциявий ҳуқуқларга зид деб ҳисоблайди.
«Президентнинг CNN, MS NOW ва Politico’ни Оқ уйдан четлатиши Биринчи тузатмага тўғридан-тўғри зарба ва тегишли ҳуқуқий жараён тамойилларининг бузилишидир», — деди у.
Бутруснинг фикрича, президент қарори ўзига ёқмаган материаллар учун журналистларни жазолаш ва бошқа ОАВларни огоҳлантириш мақсадига хизмат қилмоқда.
Ҳуқуқшуносларнинг қайд этишича, суднинг асосий эътибори тақиқнинг сабабларига ва аккредитация бекор қилинишида ҳуқуқий тартиб-қоидалар бажарилган-бажарилмаганига қаратилиши мумкин.
Бошқа томондан, Трамп маъмурияти президентнинг Оқ уйга кириш қоидаларини белгилаш ваколати мавжудлигини илгари суриши кутилмоқда.
Нега бу муҳим?
Мазкур суд иши АҚШдаги матбуот эркинлиги ва ҳукумат билан ОАВ ўртасидаги муносабатлар учун синов сифатида кўрилмоқда.
АҚШ оммавий ахборот воситалари кўпинча бошқа давлатлардаги матбуот эркинлиги масалаларини ҳам ёритади. Шу сабабли Вашингтондаги бундай баҳслар халқаро миқёсда ҳам кузатилмоқда.
Агар суд даъвогарлар фойдасига қарор чиқарса, бу Оқ уй аккредитациялари бўйича амалдаги прецедентларни яна бир бор мустаҳкамлаши мумкин. Аксинча қарор эса ижро ҳокимиятининг ОАВга кириш масаласидаги ваколатлари юзасидан янги ҳуқуқий мунозараларни келтириб чиқариши мумкин.
Масала фақат уч нашр тақдири билан чекланмаяпти. Суд ҳужжатларида қайд этилишича, иш натижаси келажакда бошқа медиа ташкилотларининг ҳукумат фаолиятини ёритиш имкониятларига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин.
Кейинги босқич
Федерал суд яқин кунларда фавқулодда илтимоснома юзасидан дастлабки эшитувларни ўтказиши мумкин. Суднинг вақтинчалик қарори журналистларнинг Оқ уйга қайта кириш-кирмаслигини белгилаб беради.
CNN, MS NOW ва Politico эса суд жараёнидан қатъи назар, Трамп маъмурияти фаолиятини ёритишда давом этишини маълум қилган.
