Сурхондарё вилояти Денов туманида фуқаронинг уй-жойи бузилгани ҳақида ижтимоий тармоқларда тарқалган хабар жамоатчиликда муҳим саволни пайдо қилди: давлат ижрочилари уйни огоҳлантиришсиз бузишга ҳақлими?

Мажбурий ижро бюроси бу даъвони рад этди. Бюро маълумотига кўра, бузиш 2025 йил 29 декабрда чиқарилган суд ҳужжати асосида амалга оширилган, қарздорлар эса олдиндан огоҳлантирилган. Бироқ кейинчалик вилоят ҳокими масалани шахсий назоратига олиб, фуқарога янги турар жой қуриб беришини билдиргани воқеанинг фақат ҳуқуқий эмас, балки ижтимоий томони ҳам борлигини кўрсатади.

Ўқувчи учун асосий масала — «уй бузилиши қонунийми ёки ноқонунийми?» деган иккиланишдан ташқари, суд қарори қандай ижро этилгани, фуқаронинг кадастр ҳужжатлари нимани тасдиқлаши ва янги уй ваъдаси қандай кафолатланишини тушунишдир.

Воқеа қандай ривожланган?

Расмий маълумотларга кўра, воқеа Денов тумани Ғалаба массиви, «Чуқурқишлоқ» маҳалласи ҳудудида содир бўлган. Суд қарорида қишлоқ хўжалигига мўлжалланган суғориладиган ернинг 0,20 гектар қисми ўзбошимчалик билан эгаллангани, унда қурилган уй-жой ва бошқа иншоотларни бузиш ҳамда ерни аввалги ҳолатига келтириш белгиланган.

Ижро ҳужжати 2026 йил 24 январда Мажбурий ижро бюросининг Денов туман бўлимига келиб тушган. МИБ билдиришича, қарздорларга ҳужжат талабларини бажариш зарурлиги ҳақида хабар берилган. Ижро ҳаракатлари суд ажрими билан маълум муддатга тўхтатилган, кейин эса суд кўрсатмаси асосида қайта давом эттирилган.

Қарздорлар талабни ихтиёрий бажармагани сабабли 7 август куни мажбурий ижро белгиланган ва тегишли ташкилотлар хабардор қилинган. Натижада суд ҳужжатида кўрсатилган қурилмалар бузилган. Бу хронология МИБнинг расмий баёнотида ҳам, оммавий ахборот воситаларидаги хабарларда ҳам келтирилган.

Ҳуқуқий масаланинг моҳияти

Ўзбекистон қонунчилиги бўйича ўзбошимчалик билан қурилган иморатга мулк ҳуқуқи автоматик берилмайди. Фуқаролик кодексининг 212-моддасига кўра, манфаатдор шахс ёки давлат органининг даъвосига асосан суд бундай иморатни буздириши мумкин. 

Шу билан бирга, уйнинг бир қисми қонуний ерга туташ бўлиши уни автоматик равишда қонуний қилиб қўймайди. Асосий савол — бино қайси кадастр чегарасида жойлашгани, ердан фойдаланиш мақсади қандай белгилангани ва қурилиш учун тегишли рухсатлар мавжуд ёки мавжуд эмаслигидир.

Амалдаги тартиб ўзбошимчалик билан эгалланган ерни қайтариш ва ноқонуний иморатни бартараф этиш жараёнини белгилайди. Бундай қурилишларни аниқлаш ва бузиш тартиби Шаҳарсозлик, Ер ва Фуқаролик кодекслари асосида шакллантирилган.

Шу нуқтаи назардан, «уй огоҳлантиришсиз бузилди» деган даъво билан «суд қарори бор» деган расмий позиция бир-бирини тўлиқ инкор қилмаслиги ҳам мумкин. Масалан, суд қарори ҳақида умумий огоҳлантириш берилган бўлиши, аммо бузиш санаси ёки амалий тартиби ҳақида фуқаро етарлича хабардор қилинмаган бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Буни аниқлаш учун ҳужжатлар керак.

Фактчекинг: даъво, далил, хулоса

Даъво 1: «Уй огоҳлантиришсиз бузилган».
Далил: Ижтимоий тармоқларда шундай мазмунда хабар тарқалган. МИБ эса қарздорлар тегишли тартибда огоҳлантирилганини билдирди.
Хулоса: Огоҳлантиришсиз бузилгани ҳозирча мустақил тасдиқланмаган. Расмий версияга кўра, огоҳлантириш берилган, аммо унинг нусхаси очиқланмаган. 

Даъво 2: «Бузиш суд қарорисиз амалга оширилган».
Далил: МИБ 2025 йил 29 декабрдаги суд ҳужжатига таянган.
Хулоса: Бу даъво расмий маълумотларга зид. Бироқ суд қарорининг қонуний кучга киргани ва айнан бузилган уйга тааллуқли экани тўлиқ матн билан очиқланиши керак.

Даъво 3: «Фуқаронинг бутун уйи ноқонуний бўлган».
Далил: Расмий муносабатда қурилма фермер хўжалигининг дала майдонида, фуқаронинг кадастр ҳужжатлари мавжуд қонуний ерига туташ ҳудудда қурилгани айтилган.
Хулоса: Уйнинг ҳуқуқий мақоми аралаш хусусиятга эга бўлиши мумкин: бир қисми қонуний ерда, бошқа қисми эса қишлоқ хўжалиги ерида жойлашган. Шунинг учун «бутун уй ноқонуний» деган умумий хулоса учун аниқ кадастр маълумотлари зарур.

Даъво 4: «Муаммо тўлиқ ҳал қилинди».
Далил: Вилоят ҳокими фуқарога янги турар жой қуриб беришини маълум қилган.
Хулоса: Бу ҳозирча мажбурий кучга эга ижтимоий кафолат эмас, балки расмий билдирилган ваъда. Унинг бажарилиши учун манзил, муддат, майдон, молиялаштириш манбаси ва масъул ташкилотлар очиқ кўрсатилиши лозим.

Ким ютади, ким йўқотади?

Ерни қишлоқ хўжалиги мақсадига қайтариш фермер хўжалиги ва ердан қонуний фойдаланиш тизими учун ижобий натижа бўлиши мумкин. Давлат ҳам суд қарорлари ижроси таъминланганини кўрсатади.

Бироқ фуқаро учун уй-жойдан ажраш — ҳатто қурилиш ҳуқуқий жиҳатдан баҳсли бўлса ҳам — катта ижтимоий ва молиявий зарар. Қурилишга сарфланган маблағ, кўчиш харажатлари, оила аъзоларининг яшаш шароити ва ҳужжатларни расмийлаштириш масаласи очиқ қолади.

МИБ учун энг катта хавф — қонуний ижрони жамоатчиликка тушунтиришдаги узилиш. Агар огоҳлантиришлар, суд ҳужжати ва ижро санаси олдиндан очиқ айтилса, «тунги босқин» ёки «огоҳлантиришсиз бузиш» каби тасаввурлар камаяди.

Яширин омиллар ва жавобсиз саволлар

Бу ҳолатда асосий яширин омил — қонуний ер билан қонунбузарлик содир этилган ер чегарасининг фуқарога ва жамоатчиликка аниқ кўрсатилмаганидир. Кадастр харитаси, қурилишнинг қайси қисми суд қарорига киритилгани ва уйда яшовчиларнинг ижтимоий ҳолати очиқланмаган.

Қуйидаги саволларга жавоб бериш муҳим:

• Фуқарога суд қарори ва бузиш санаси ҳақида қайси санада, қайси шаклда хабар берилган?

• Бузилган қурилманинг аниқ майдони қанча бўлган?

• Уйда доимий яшовчилар, вояга етмаганлар ёки ижтимоий ҳимояга муҳтож шахслар борми?

• Янги уй қачон, қайси маблағ ҳисобидан ва кимнинг балансида қурилади?

• Фуқаро қурилишга сарфлаган маблағ ёки бошқа зарар бўйича компенсация талаб қила оладими?

• Бузиш жараёнида мустақил кузатув, фото-видео қайд ва далолатнома тузилганми?

Ечимлар: жазодан олдин профилактика

Ўзбекистондаги ҳуқуқий ечим — рухсатсиз қурилишни эрта аниқлаш, ер чегараларини белгилаш ва суд қарорини ижро этиш. Бу ёндашув ерларни асоссиз эгаллашнинг олдини олади, аммо кечиккан назорат фуқаронинг катта маблағ сарфлаб бўлганидан кейин муаммони кескинлаштиради.

Энг самарали чора — қурилиш бошланишидан олдин кадастр ва ҳокимликнинг электрон огоҳлантириш тизимини ишлатиш. Фуқаро ернинг мақсади, қурилиш имконияти ва тақиқларини ягона рақамли харитадан текшира олса, кейинги бузишлар камаяди.

Халқаро амалиётда мажбурий кўчиришдан олдин барча муқобил вариантларни кўриб чиқиш, аҳоли билан мазмунли маслаҳатлашиш, оқилона муддатда огоҳлантириш ва зарур ҳолларда муносиб уй-жой ёки компенсация бериш тавсия этилади. Бу ёндашув Ўзбекистон қонунларини алмаштирмайди, аммо ижрони инсон манфаатлари билан уйғунлаштириш учун амалий мезон бўла олади.

Янги уй қуриб бериш ташаббусининг кучли томони — ҳуқуқий низони ижтимоий инқирозга айлантирмаслик. Камчилиги эса ваъда аниқ мажбуриятлар билан мустаҳкамланмаса, у PR тадбири бўлиб қолиши мумкин.

PR ёки реал ечимми?

МИБнинг расмий баёноти ҳуқуқий асосни тушунтиради, аммо фуқаронинг яшаш шароити ва ижтимоий зарари ҳақида кам маълумот беради. Ҳокимликнинг янги уй қуриш ҳақидаги позицияси эса ижтимоий жиҳатни тўлдиради, лекин ҳозирча натижа эмас.

Шунинг учун ташаббусни реал ечим деб баҳолаш учун қурилиш лойиҳаси, манзил, муддат, масъуллар ва фуқаро билан тузилган ёзма келишув эълон қилиниши керак. Мустақил мониторинг ва жамоатчиликка ҳисобот берилмаса, ишонч тикланиши қийин.

Sagzor.uz таҳлили: эҳтимолий сценарийлар

Энг эҳтимолий сценарий: янги уй қуриш масаласи маҳаллий бюджет ёки ҳомийлик маблағлари ҳисобидан ҳал қилинади, аммо жараённинг муддати ва сифати бўйича жамоатчилик назорати талаб этилади. Бу сценарий расмий идоралар масалани назоратга олгани билан боғлиқ.

Энг яхши сценарий: фуқарога ҳужжатлари расмий, муҳандислик тармоқлари мавжуд, яшашга яроқли уй берилади; кадастр ва қурилиш назорати бўйича профилактик тизим жорий этилади.

Энг хавфли сценарий: суд қарори ижроси қонуний бўлса ҳам, фуқаро уйсиз ёки ноаниқ ваъда билан қолади. Бу ҳолат бошқа ҳудудларда ҳам қонунбузар қурилишлар ва давлат органларига ишончсизликни кучайтириши мумкин.

Кейинги 3–5 йиллик прогноз: ердан мақсадсиз фойдаланиш ва рухсатсиз қурилишлар бўйича назорат кучайиши эҳтимол. Бироқ рақамли кадастр, олдиндан огоҳлантириш ва ижтимоий компенсация механизмлари бир вақтда ишламаса, низолар сони камаймаслиги мумкин.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса

• Деновдаги бузиш МИБ маълумотига кўра, суд қарори асосида амалга оширилган.

• «Огоҳлантиришсиз» деган даъво расмий орган томонидан рад этилган, аммо огоҳлантириш ҳужжатлари очиқланмаган.

• Фуқаронинг қонуний кадастр ерига туташ жойда қурилма бўлгани уйнинг барча қисми қонуний дегани эмас.

• Янги уй қуриб бериш ваъдаси ижтимоий ечим, аммо унинг аниқ кафолатлари жамоатчиликка тақдим этилиши керак.

• Асосий сабоқ — қурилишдан олдин ер мақсади, кадастр чегараси ва рухсатномаларни расмий текширмаслик кейинчалик катта молиявий ва ижтимоий хавф туғдиради.