Ер тезроқ айланяпти деган хабар биринчи қарашда сенсациядек туюлиши мумкин. Аммо муҳокама марказида сайёранинг ўзи эмас, балки бутун дунё фойдаланадиган вақт тизими турибди. Октябрь ойида Версаль шаҳрида бўлиб ўтадиган халқаро конференцияда инсоният вақтни ҳисоблаш тартибини ўзгартириш масаласини кўриб чиқиши мумкин.
Бу қарор оддий одам учун сезилмаслиги мумкин. Бироқ интернет, банк тизимлари, мобил алоқа, спутник навигацияси ва молиявий операциялар учун унинг аҳамияти жуда катта.
Вақтни Қуёш ҳаракати билан боғлаш анъанаси минг йиллар давомида сақланиб келган. Бир сутка Ернинг ўз ўқи атрофида бир марта айланишига асосланган. Аммо XX асрнинг иккинчи ярмида атом соатлари пайдо бўлгач, вақтни ўлчаш аниқлиги кескин ошди.
1967 йилдан бошлаб бир сония цезий-133 атомининг 9 192 631 770 та тебраниши орқали белгиланди. Кейинчалик 1972 йилда UTC — мувофиқлаштирилган универсал вақт тизими жорий этилди. У атом соатлари асосида ишлайди, аммо Ернинг ҳақиқий айланиши билан ҳам мувофиқлаштириб турилади.
Муаммо шундаки, Ер доим бир хил тезликда айланмайди. Океанлар ҳаракати, атмосфера жараёнлари, ойнинг тортиш кучи ва сайёра ядросидаги ўзгаришлар айланиш тезлигига таъсир қилади. Шу сабабли 1972 йилдан бери UTC тизимига 27 марта “кабиса сонияси” қўшилган.
Бугунги вазият аввалгилардан фарқ қилади. Олимлар кузатувларига кўра, сўнгги йилларда Ер айланиши айрим даврларда кутилганидан тезроқ кечмоқда. Натижада биринчи марта мусбат эмас, балки манфий кабиса сонияси — яъни бир сонияни олиб ташлаш эҳтимоли пайдо бўлди.
Асл муаммо ҳам шу ерда бошланади. Кўплаб компьютер тизимлари вақтга сония қўшилишини ҳисобга олган. Аммо сония олиб ташланиши амалда ҳеч қачон қўлланмаган. Шунинг учун телекоммуникация тармоқлари, маълумотлар марказлари ва спутник навигациясида техник носозликлар юзага келиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар бор.
Фактчекинг нуқтаи назаридан қараганда, ижтимоий тармоқларда тарқалаётган “кунлар қисқариб кетяпти” деган даъво қисман ҳақиқат.
Даъво: Ер тезроқ айланяпти.
Далил: Айрим кунларда Ер айланиши ўртача қийматдан бир неча миллисекунд тезроқ бўлгани халқаро кузатувлар томонидан қайд этилган.
Хулоса: Айланишда тезлашиш ҳолатлари мавжуд, аммо бу инсон сезадиган даражада эмас.
Даъво: Соатлар тез орада ўзгариб кетади.
Далил: Таклиф қилинган ўзгариш кундалик ҳаётда эмас, халқаро вақт стандартларида амалга оширилади.
Хулоса: Одатий соатлар ишлаш тартиби ўзгармайди.
Бу қарор кимга таъсир қилади? Энг аввало GPS ва навигация хизматларига. Кейин банк тизимлари, фонд бозорлари, интернет провайдерлар, булутли технологиялар ва илмий марказларга. Оддий аҳоли учун эса ўзгариш деярли сезилмайди.
Манфаатлар харитасига назар ташласак, технологик компаниялар учун атом вақтини Қуёш вақтидан ажратиш тизим барқарорлигини ошириши мумкин. Бироқ астрономлар ва вақт стандартлари билан ишловчи мутахассислар учун Қуёш вақтидан узоқлашиш муайян ноқулайликларни келтириб чиқаради.
Яширин омиллардан бири рақамли иқтисодиётнинг ўсишидир. Бугунги кунда бир миллисекундлик фарқ ҳам молиявий операциялар ёки навигация аниқлигига таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун қарор ортида илмий эмас, балки иқтисодий ва технологик мантиқ ҳам мавжуд.
Ечим сифатида олимлар атом вақти ва Қуёш вақтини ажратишни таклиф қилмоқда. Бу ҳолда икки тизим аста-секин бир-биридан узоқлашади. Кейинчалик юзлаб йиллардан сўнг уларни “кабиса соати” орқали мувофиқлаштириш мумкин бўлади.
Бу ғоянинг кучли томони — замонавий технологиялар учун хавфларни камайтириш. Камчилиги эса вақтнинг астрономик асосларидан аста-секин узоқлашишидир. Ҳозирча бу ўзгаришнинг узоқ муддатли оқибатлари тўлиқ баҳоланмаган.
PR ёки реал ислоҳотми? Мазкур ташаббус кўпроқ амалий муаммони ҳал қилишга қаратилган техник қарорга ўхшайди. Бу ерда сиёсий дивиденддан кўра глобал рақамли инфратузилмани ҳимоя қилиш муҳимроқ кўринади.
Sangzor таҳлили
Энг эҳтимолий сценарий: 2027 йилдан кабиса сониялари бекор қилиниб, UTC атом вақтига таяниб ишлайди.
Энг яхши сценарий: Глобал технологик тизимлар янада барқарор ишлайди ва вақт билан боғлиқ носозликлар камаяди.
Энг хавфли сценарий: Янги стандартга ўтиш даврида айрим эски дастурлар ва инфратузилмаларда хатолар юзага келади.
Кейинги 3–5 йиллик прогноз: Вақт стандартлари ҳақидаги баҳслар кучаяди, аммо оддий фуқаролар ҳаётида сезиларли ўзгариш кузатилмайди. Асосий ўзгаришлар технология соҳасида намоён бўлади.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса
- Ернинг айланиш тезлиги ҳақиқатдан ҳам доимий эмас.
- 1972 йилдан бери UTC тизимига 27 марта кабиса сонияси қўшилган.
- Илк бор манфий кабиса сонияси эҳтимоли муҳокама қилинмоқда.
- Асосий хавф одамлар учун эмас, рақамли ва спутник тизимлари учун ҳисобланади.
- Вақтни Қуёшдан ажратиш ғояси инсониятнинг технологияларга тобора кўпроқ боғланиб бораётганини кўрсатади.
