Ўзбекистонда йирик электр энергияси истеъмолчилари учун сутканинг турли вақтларида қўлланадиган тариф тартиби ўзгарди. Президентнинг 2026 йил 22 сентябрдаги ПФ–202-сон фармони билан электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларига киритилган ўзгартиришлар 24 сентябрдан кучга кирди.
Янги тартибга кўра, табақалаштирилган тариф бўйича ҳисоб-китоб қиладиган ва асосий ҳамда захира электр таъминоти учун уланган қуввати 750 кВА ва ундан юқори бўлган истеъмолчилар кундузги вақтда электр энергияси учун камайтирувчи коэффициент асосида, тунги вақтда эса умумий тариф бўйича тўлайди. Талаб юқори бўлган эрталабки ва кечки соатларда 1,5 баравар оширувчи коэффициент сақланиб қолади.
Тарифларда нима ўзгарди?
Амалдаги тартибда электр энергияси учун сутка вақтига қараб уч хил ҳисоб-китоб қўлланар эди. 06:00–09:00 ва 17:00–22:00 оралиғида, яъни талаб юқори бўлган даврларда умумий тарифга нисбатан 1,5 коэффициент қўлланган.
09:00–17:00 оралиғида электр энергияси умумий тариф бўйича ҳисобланган. 22:00–06:00 оралиғида эса 1,5 пасайтирувчи коэффициент амал қилган. Электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларида 750 кВА ва ундан юқори қувватга эга тегишли истеъмолчилар учун табақалаштирилган тариф тизими назарда тутилган.
Янги тартибда эса бу схема ўзгарди:
06:00–09:00 ва 17:00–22:00 — 1,5 оширувчи коэффициент;
09:00–17:00 — 1,5 пасайтирувчи коэффициент;
22:00–06:00 — умумий тариф.
Яъни тунги даврдаги имтиёз кундузги даврга кўчирилди. Бу электр энергиясини истеъмол қилиш вақтига қараб корхоналарнинг харажатларини қайта ҳисоблашга олиб келади.
1 кВт/соат электр қанча туради?
2026 йил 1 июндан I тариф гуруҳи истеъмолчилари учун электр энергиясининг умумий тарифи ҚҚС билан 1 кВт/соат учун 1 100 сўм этиб белгиланган. Бу тарифлар Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 15 майдаги 243-сон қарори билан тасдиқланган.
Шундан келиб чиқиб, юқори талаб даврида 1 кВт/соат электр энергияси:
1 100 × 1,5 = 1 650 сўм.
Янги пасайтирувчи коэффициент қўлланадиган 09:00–17:00 оралиғида эса:
1 100 ÷ 1,5 = тахминан 733,3 сўм.
Демак, кундузги вақтда 1 кВт/соатнинг ҳисоб-китоб қиймати умумий тарифдан тахминан 366,7 сўмга паст бўлади.
Шу билан бирга, тунда аввалги 1,5 пасайтирувчи коэффициент бекор қилингани учун 22:00–06:00 оралиғида электр энергияси энди тахминан 733,3 сўм эмас, 1 100 сўмдан ҳисобланади.
Бу тартиб кимларга тааллуқли?
Ўзгартишлар асосий ва захира электр таъминоти учун уланган қуввати йиғиндиси 750 кВА ва ундан юқори бўлган ҳамда электр энергияси учун табақалаштирилган тариф бўйича ҳисоб-китоб қиладиган истеъмолчиларга тааллуқли.
Бу мезон, аввало, катта қувватда электр истеъмол қиладиган корхона ва ташкилотларни қамраб олади. Шунинг учун ўзгариш аҳоли учун қўлланадиган маиший электр тарифларига тааллуқли эмас. Аҳоли тарифлари алоҳида тартибда белгиланган.
Контекст: табақалаштирилган тариф қандай ишлаган?
Сутка вақтига қараб тариф белгилаш амалиёти Ўзбекистонда бир неча йилдан бери қўлланади. Аввалги тартибда электр тизимида юклама энг юқори бўладиган эрталабки ва кечки соатларга оширувчи, тунги кам юклама даврига эса пасайтирувчи коэффициент белгиланган эди.
2024 йил 31 майда қабул қилинган 319-сон қарор билан электр энергияси ва табиий газдан фойдаланиш қоидалари тасдиқланган. Унда ҳам 750 кВА ва ундан юқори уланган қувватга эга тегишли истеъмолчилар учун сутка вақтлари бўйича табақалаштирилган тариф қўлланиши белгиланган.
2026 йил сентябридаги ўзгартириш эса тарифнинг ўзига эмас, аввало, сутканинг қайси қисмида пасайтирувчи коэффициент қўлланишига дахл қилди. Тунги имтиёз бекор қилиниб, худди шу коэффициент 09:00–17:00 оралиғига ўтказилди.
Экспертлар нима дейди?
Мазкур ўзгариш бўйича берилган расмий маълумотларда мустақил энергетика экспертларининг шарҳлари келтирилмаган. Шу сабабли уларга тегишли бўлмаган фикрни эксперт номи билан бериш ўринли эмас.
Шу билан бирга, тариф формуласи иқтисодий жиҳатдан аниқ сигнал беради: электр энергиясини 09:00–17:00 оралиғида кўпроқ истеъмол қилиш аввалги тартибга нисбатан арзонлашади, 22:00–06:00 оралиғида истеъмол қилиш эса аввалги имтиёздан маҳрум бўлади.
Масалан, 1 000 кВт/соат электр энергиясини олсак, унинг 09:00–17:00 оралиғидаги қиймати янги коэффициент билан тахминан 733 300 сўм, умумий тарифда эса 1 100 000 сўм бўлади. Тунда эса янги тартиб бўйича 1 000 кВт/соат учун 1 100 000 сўм тўланади.
Нега бу муҳим?
Ўзбекистонда бу ўзгариш биринчи навбатда электр энергиясини кўп истеъмол қиладиган корхона ва ташкилотларнинг харажатларига таъсир қилади. Кундузги электр истеъмолини режалаштириш имконига эга корхоналар учун 09:00–17:00 оралиғидаги тарифдан фойдаланиш харажатни камайтириши мумкин.
Аксинча, электр энергиясининг асосий қисмини тунги сменада ишлатадиган корхоналар учун аввалги 1,5 пасайтирувчи коэффициентнинг бекор қилиниши харажатларни ошириши мумкин. Бу таъсирнинг аниқ миқдори ҳар бир истеъмолчининг суткалик юклама графиги ва умумий истеъмол ҳажмига боғлиқ.
Электр тизими нуқтаи назаридан эса тариф сигналининг ўзгариши истеъмол вақтини қайта тақсимлаш учун иқтисодий шароит яратади. Аммо янги тартиб электр тармоғидаги юклама, ишлаб чиқариш ҳажми ёки электр экспорти-импортига қандай таъсир кўрсатишини баҳолаш учун қўшимча статистика керак бўлади. ПФ–202-сон фармоннинг мазкур қисмида бундай прогноз кўрсаткичлари келтирилмаган.
Минтақавий ва халқаро таъсир бўйича ҳам ҳозирча аниқ хулоса қилиш учун маълумот етарли эмас. Бунинг учун Ўзбекистон электр тизимидаги юклама динамикаси, йирик истеъмолчиларнинг тармоқлар кесимидаги улуши ва қўшни давлатлар билан электр энергияси алмашинуви каби кўрсаткичлар керак бўлади.
Янги тартиб 2026 йил 24 сентябрдан кучга кирган. Шунинг учун унинг корхоналар тўловларига таъсири кейинги ҳисоб-китоб даврларида намоён бўлади.
