Олий Мажлис Қонунчилик палатаси Инновацион ривожланиш ва ахборот технологиялари масалалари қўмитаси раиси Илҳом Абдуллаев давлат хизматлари рўйхатини қайта кўриб чиқиш зарурлигини айтди. Унинг таъкидлашича, фуқаронинг ўзи сўрамаган жараёнга жалб этиб, кейин бунинг учун тўлов ундиришни давлат хизмати деб баҳолаш мумкин эмас.
Абдуллаев бу фикрни ICT Week Uzbekistan доирасидаги «Рақамли давлат: ягона ёндашув, замонавий бошқарув ва фуқаролар учун янги имкониятлар» форумида билдирган. У давлат хизматларини рақамлаштиришда асосий мезон технологиянинг ўзи эмас, фуқаро учун яратилган қулайлик бўлиши кераклигини таъкидлаган.
![]()
«Хизмат» ва мажбурий жараён ўртасидаги фарқ
«Хизмат» ва мажбурий жараён ўртасидаги фарқАбдуллаев давлат хизмати тушунчасини Фуқаролик кодексидаги хизмат кўрсатиш муносабатлари билан боғлади. Кодекснинг 703-моддасига кўра, ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасида ижрочи буюртмачининг топшириғи билан муайян ҳаракат ёки фаолиятни амалга оширади, буюртмачи эса хизмат учун ҳақ тўлайди.
Депутатнинг талқинига кўра, давлат томонидан фуқарога қонун ёки бошқа меъёрий ҳужжат асосида бажарилиши шарт бўлган жараён билан фуқаронинг шахсий эҳтиёжидан келиб чиқадиган хизматни бир хил тушунча сифатида қарамаслик керак.
«Фуқаролик кодексида хизмат тушунчаси мавжуд: хизмат — бу аниқ битта ариза берувчининг сўровига биноан амалга ошириладиган иш. Сиз келиб: “Менга мана бу ишни қилиб беришингизни хоҳлайман”, десангиз, бу хизмат бўлади. Лекин биз фуқароларни қандайдир меъёрий ҳужжат ёки қонун билан ўзлари хоҳламаган жараёнларга жалб қилиб, охирида ундан пул олиб, “Мана, сизга қандай ажойиб хизмат кўрсатдик” десак, бу хизмат эмас», — деди у.
У давлат сервислари ва бевосита хизматларни ажратишни таклиф қилди. Абдуллаевнинг фикрича, барча фуқароларга зарур бўлган ва давлатнинг вазифасига кирувчи жараёнлар бюджет маблағлари ҳисобидан таъминланиши, алоҳида фуқарога керак бўладиган хизматлар эса унинг сўрови асосида кўрсатилиши лозим.
«1000 дан ортиқ хизмат» масаласи
Депутат бугунги кунда рақамли форматга ўтказилган давлат хизматлари сони 1000 дан ортиқ эканини айтди. Шу билан бирга, у ушбу рўйхатдаги ҳар бир позиция қай даражада ҳақиқий хизмат эканини, улар ўртасида қандай фарқ борлигини қайта кўриб чиқиш кераклигини таъкидлади.
Бу рақам давлат дастурларида ҳам қайд этилган. 2026 йилги давлат дастурида 1000 дан зиёд давлат хизматлари, 5000 дан ортиқ функция ва вазифалар, 200 та маълумотлар базаси ва ахборот тизимини ягона рақамли платформага интеграция қилиш вазифаси белгиланган.
Шунингдек, давлат дастурида айрим давлат хизматларини фойдаланувчи учун мослаштириш, ортиқча расмий тартибларни бекор қилиш ва давлат идораларида мавжуд маълумотларни фуқародан қайта талаб қилмаслик бўйича чоралар белгиланган.
Контекст: «сервис давлат» модели
Ўзбекистонда давлат хизматларини рақамлаштириш масаласи сўнгги йилларда давлат бошқарувини қайта ташкил этишнинг бир қисми сифатида кўрилмоқда. 2026 йилги давлат дастурида давлат хизматларини рақамлаштириш орқали аҳоли учун «Сервис давлат» тизимини жорий этиш, фуқаро ва давлат муносабатларида бюрократик тартиботларни қисқартириш мақсад қилиб қўйилган.
Шу дастурда Ягона интерактив давлат хизматлари порталида жамланма ва проактив хизматларни кенгайтириш ҳам назарда тутилган. Жумладан, 2026 йилда бундай хизматлар сонини 100 тага етказиш режаси белгиланган.
Адлия вазирлигининг ICT WEEK Uzbekistan 2026 доирасидаги расмий ахборотида ҳам рақамли трансформациядан мақсад технологияларни жорий қилиш эмас, балки фуқаролар учун қулай, тезкор, очиқ ва самарали давлат хизматларини шакллантириш экани қайд этилган. Тадбирда давлат ахборот тизимларини интеграция қилиш, проактив хизматларни жорий этиш, сунъий интеллектдан фойдаланиш ва рақамли идентификация масалалари муҳокама қилинган.
Экспертлар нима дейди?
Берилган материалда мустақил экспертлар ёки фуқаролик жамияти вакилларининг фикрлари келтирилмаган. Шу сабабли депутатнинг баёнотидан ташқари қўшимча позицияни факт сифатида тақдим этиш мумкин эмас.
Абдуллаевнинг баёнотидан келиб чиқадиган асосий масала — давлат хизматларининг миқдоридан кўра, уларнинг мазмуни ва фуқаро учун ҳақиқий қиймати қандай аниқланишидир. Бу ёндашув рақамлаштириш жараёнида «кўпроқ электрон хизмат» билан «кўпроқ қулайлик» тушунчалари бир-бирига тенг эмаслигини кўрсатади.
Нега бу муҳим?
Масала, аввало, фуқаронинг давлат билан муносабатига дахл қилади. Агар муайян жараён фақат қонун талаби билан амалга оширилса, у учун тўлов ундириш асослари хизматнинг ўзи эмас, тегишли ҳуқуқий норма ва унинг молиявий механизми билан белгиланиши керак.
Иқтисодий жиҳатдан эса депутат давлат идоралари вазифалари учун бюджетдан маблағ ажратилишини асос сифатида келтирмоқда. Унинг фикрича, давлат органининг фаолияти учун аллақачон бюджетдан маблағ ажратилган бўлса, рақамлаштириш жараёнини жарима ёки фуқароларнинг мажбурий тўловлари ҳисобига молиялаштириш масаласи алоҳида кўриб чиқилиши лозим.
Масала рақамли давлатнинг ишлаш моделига ҳам бориб тақалади. Рақамли платформа, электрон ариза ёки автоматлаштирилган жараённинг ўзи уни автоматик равишда «фуқарога қулай хизмат»га айлантирмайди. Давлат дастурларида ҳам проактив хизматлар, ортиқча ҳужжатларни бекор қилиш ва идоралар ўртасида маълумот алмашинувини кучайтириш вазифалари белгиланган.
Абдуллаев шу нуқтаи назардан давлат хизматлари рўйхатини қайта кўриб чиқишни таклиф қилди. Унинг фикрича, Рақамлаштириш вазирлиги ва Адлия вазирлиги ушбу рўйхатда ҳақиқий давлат хизмати мезонларига жавоб берадиган позицияларни қолдириши керак.
«Рақамлаштиришни қаерда қулай бўлса, қаерда осон амалга ошса, қаерда жарималар ёки фуқаролар бадаллари ҳисобига харажатлар қопланса, ўша ерда амалга ошириш керак эмас. Йўлларни рақамлаштириш, радарлар ўрнатиш, жарималар йиғиш ва бюджетни тўлдириш жуда осон, лекин бу нотўғри. Рақамлаштириш фуқароларга хизмат қилиши керак», — деди депутат.
Кейинги босқичда масала давлат хизматлари рўйхатининг қайта кўриб чиқилиши, рақамлаштирилган жараёнларнинг мазмунан таҳлил қилиниши ва қайси функциялар фуқарога бепул сервис сифатида кўрсатилиши кераклигини белгилаш билан боғлиқ бўлади. Амалдаги давлат дастурида ҳам хизматларни фуқаро учун соддалаштириш ва уларни ягона рақамли муҳитга интеграция қилиш вазифалари белгиланган.
