Ўзбекистонда 2010–2025 йиллар оралиғида ўғил болалар туғилиши қиз болаларга қараганда доим юқори бўлган. Расмий статистика маълумотлари асосида Kun.uz тайёрлаган 16 йиллик ҳисоб-китобга кўра, шу даврда мамлакатда жами 12 млн 486 минг 844 нафар чақалоқ туғилган: 6 млн 482 минг 375 нафари ўғил, 6 млн 4 минг 469 нафари қиз болалардир. Фарқ 477 минг 906 нафар, яъни қизлар сонига нисбатан 7,96 фоизни ташкил этган.
Бу ҳисоб-китоб ҳар 100 нафар қиз чақалоққа ўртача 108 нафар ўғил чақалоқ тўғри келишини кўрсатади. 2025 йилда тафовут 7 фоизгача тушган бўлса-да, ўғил болалар улуши ҳали ҳам қизлардан юқори бўлган.
Рақамлар нима кўрсатади?
Ўзбекистон Миллий статистика қўмитасининг SIAT тизимидаги маълумотлар 2010 йилдан 2025 йилгача ҳар бир йилда ўғил болалар сони қизлар сонидан юқори бўлганини кўрсатади. Масалан, 2010 йилда 328 908 нафар ўғил ва 305 902 нафар қиз, 2021 йилда эса 468 484 нафар ўғил ва 436 727 нафар қиз туғилган. 2025 йилда бу кўрсаткич мос равишда 454 705 ва 424 894 нафарни ташкил этган.
Kun.uz ҳисоб-китобига кўра, жинслар ўртасидаги нисбатдаги энг юқори тафовут 2018 йилда — 10,4 фоиз, энг паст кўрсаткич эса 2025 йилда — 7 фоиз қайд этилган. Демак, фарқ сўнгги йилларда қисқарган, аммо бутун даврда ўғил болалар устунлиги сақланган.
Ҳудудлар кесимида ҳам фарқ бир хил эмас. 2010–2025 йиллар бўйича ҳисоб-китобда Қашқадарё вилоятида тафовут 8,98 фоиз, Наманганда 8,64 фоиз, Жиззахда 8,33 фоиз бўлган. Қорақалпоғистонда 6,76 фоиз, Навоийда 7,27 фоиз, Фарғонада 7,40 фоиз, Тошкент шаҳрида 7,48 фоиз кўрсаткич қайд этилган. Жами туғилишлар сони ва ўғил-қизлар ўртасидаги мутлақ фарқ бўйича Самарқанд вилоятидаги кўрсаткич юқори бўлган.
Туман ва шаҳарлар даражасида энг катта тафовут Оҳангарон шаҳрида — 16,4 фоиз. Бекобод шаҳрида бу кўрсаткич 12,1 фоиз, Сўхда 11,4 фоиз, Кўкдалада 11,3 фоиз, Косонда 10,9 фоиз бўлган. Шу билан бирга, Томди туманида фарқ 1,3 фоиз, Ёзёвон туманида эса 4,2 фоизни ташкил этган.
Табиий нисбат қанча бўлади?
Туғилиш пайтида ўғил болалар қизлардан бироз кўпроқ бўлиши оддий биологик ҳолат ҳисобланади. UNFPA маълумотига кўра, табиий ҳолатда ҳар 100 қиз болага тахминан 102–106 нафар ўғил бола туғилади.
Ўзбекистоннинг 2010–2025 йиллардаги ўртача кўрсаткичи эса 108 ўғил / 100 қиз даражасида бўлган. Бу табиий диапазоннинг юқори чегараси — 106 нафардан юқори кўрсаткичдир. Бироқ туғилишдаги бундай нисбатнинг ўзи муайян сабабни, жумладан жинс танлаш амалиётини автоматик равишда исботламайди.
Контекст: бу нима билан боғлиқ бўлиши мумкин?
2026 йилда Review of Development Economics журналида эълон қилинган тадқиқот Ўзбекистонда ўғил фарзандга устуворлик беришнинг репродуктив қарорларга таъсирини ўрганди. Хилола Душамова, Рашид Жавед, Ғайрат Суюнов ва Мунира Закирова 2021–2022 йилларда ўтказилган Ўзбекистон Multiple Indicator Cluster Survey маълумотларидан фойдаланган.
Тадқиқот муаллифлари ўғил фарзанди бор аёлларнинг кейинги фарзанд кўриш эҳтимоли пастроқ эканини аниқлаган. Уларнинг ҳисоб-китобига кўра, муайян туғилиш тартибида камида битта ўғли бор аёлнинг яна фарзанд кўриш эҳтимоли 36 фоизгача камайган, таъсир айниқса қишлоқ жойларда ва юқори туғилиш тартибларида кучлироқ бўлган.
Муаллифлар шунингдек, ўғил фарзанди бор аёлларда кейинги туғилиш оралиғи узоқроқ бўлиши ва контрацепциядан фойдаланиш эҳтимоли юқорироқ эканини қайд этган. Тадқиқотнинг бир қисмида Ўзбекистонда туғилишдаги жинс нисбати 108 ўғил бола — 100 қиз бола даражасида экани ва бу ҳолат узоқ вақт давомида сақлангани таъкидланган.
Бу тадқиқот туғилишлар сонининг ўзига эмас, оилаларнинг кейинги фарзанд кўриш қарорларига эътибор қаратади. Шунинг учун ундаги натижалар 2010–2025 йиллардаги туғилиш нисбатининг барча сабабларини тўлиқ тушунтирмайди.
Экспертлар нима дейди?
Ўзбекистон бўйича 2026 йилги тадқиқот муаллифлари жинс нисбатининг юқорилигида ўғил фарзандга устуворлик феномени билан бир қаторда, пренатал жинсни аниқлаш имкониятлари кенгайиши каби омиллар бўлиши мумкинлигини муҳокама қилади. Айни пайтда улар Ўзбекистонда жинс танлаб ҳомиладорликни тўхтатиш бўйича ишончли статистик маълумотлар етарли эмаслигини ҳам таъкидлайди.
UNFPA ҳам табиий туғилиш нисбати одатда 102–106 ўғил болага 100 қиз атрофида бўлишини, анча юқори кўрсаткичлар айрим шароитларда жинсга асосланган танлов билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини қайд этади. Бироқ ташкилот таърифида бундай ҳолатни баҳолаш учун демографик ва ижтимоий омилларни биргаликда кўриш зарурлиги кўринади.
Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистондаги 108:100 нисбатни жинс танлашнинг аниқ далили деб эмас, қўшимча тадқиқот талаб қиладиган демографик кўрсаткич деб қараш мумкин. Бу ерда туғилиш қайди, она ёши, туғилиш тартиби, ҳудуд, тиббий технологиялардан фойдаланиш ва оиланинг репродуктив қарорлари каби омиллар алоҳида аҳамиятга эга.
Нега бу муҳим?
Жинслар ўртасидаги нисбат бир неча йил эмас, ўнлаб йиллар давомида юқори даражада қолса, бу аҳолининг келгусидаги ёш ва жинс таркибига таъсир қилиши мумкин. UNFPA бундай номутаносиблик узоқ муддатда аҳоли тузилмасига ва никоҳ бозоридаги нисбатларга таъсир қилиши мумкинлигини қайд этади.
Ўзбекистондаги мавжуд рақамлар эса ҳозирнинг ўзида «келинлар тақчиллиги» юзага келганини англатмайди. Бундай хулоса учун никоҳ ёшидаги эркаклар ва аёллар сони, ёш гуруҳлари бўйича жинс таркиби, ички ва ташқи миграция, никоҳлар статистикаси каби кўрсаткичларни биргаликда таҳлил қилиш талаб этилади.
Иқтисодий жиҳатдан ҳам таъсирни фақат туғилиш статистикаси асосида баҳолаб бўлмайди. Узоқ муддатда меҳнат бозори, оила тузилиши, ижтимоий хизматларга талаб ва демографик юкламада ўзгаришлар бўлиши мумкин, аммо уларнинг миқдори бўйича аниқ хулоса қилиш учун қўшимча моделлаштириш зарур.
Кейинги маълумотлар нимани кўрсатиши мумкин?
Расмий статистика базасида туғилишлар жинси бўйича йиллик маълумотлар 2025 йилгача, шунингдек 2026 йилнинг чораклари бўйича ҳам янгиланиб бормоқда. Масалан, SIAT маълумотида 2026 йил биринчи чорагида 98 466 нафар ўғил, иккинчи чораги якунига келиб эса 192 864 нафар ўғил бола қайд этилган.
Кейинги даврда асосий масала фақат ўғил ва қизлар сонидаги фарқ эмас, балки туғилишдаги жинс нисбатининг пасайиши ёки яна юқорилаши, ҳудудлар ўртасидаги фарқ ва бу кўрсаткичнинг никоҳ ҳамда аҳоли таркибига таъсири бўлади.
