Ўзбекистон Жиззах вилоятининг Фориш туманида амалга оширилаётган биринчи атом электр станцияси (АЭС) лойиҳасининг бошқарув ва назорат архитектурасини тубдан ўзгартирмоқда. Расмий тақдимотларда бош пудратчи — Россиянинг «Росатом» давлат корпорацияси номининг очиқ тилга олинмаслиги ҳамда мустақил халқаро инжиниринг компанияси билан қўшма корхона тузиш қарори шунчаки маъмурий янгиланиш эмас. Бу — миллий хавфсизлик, технологик мустақиллик ва геосиёсий рискларни диверсификация қилишга қаратилган стратегик қадамдир. Марказий Осиёдаги энг йирик энергетик инфратузилмалардан бири ҳисобланган 9,5 миллиард долларлик ушбу лойиҳанинг янги тузилмасини тушуниш аҳоли, бизнес ва солиқ тўловчилар учун келажакдаги тарифлар, энергетик барқарорлик ва суверенитетни баҳолашда муҳим аҳамиятга эга.
Атом энергетикаси бўйича Ўзбекистон ва Россия ўртасидаги дастлабки келишувлар 2018 йилга бориб тақалади. Дастлаб ВВЭР-1200 типидаги иккита йирик энергоблок қурилиши режалаштирилган эди. Бироқ халқаро санкциялар, глобал геосиёсий беқарорлик ва молиялаштириш тизимларидаги хавфлар туфайли лойиҳа концепцияси бир неча бор қайта кўриб чиқилди. Натижада интеграциялашган модел танланди: иккита ВВЭР-1000 йирик реактор (ҳар бири 1 ГВт) ва иккита РИТМ-200Н кичик модулли реактор (ҳар бири 55 МВт), умумий қуввати 2110 МВт. 2026 йилнинг июнь ойидан эътиборан фаол бетон қуйиш ва инфратузилма босқичи бошланди. Аммо ягона хорижий технологияга ва монопол пудратчига қарам бўлиб қолиш хавфи Тошкентни лойиҳага мустақил «ҳакамлар»ни олиб киришга мажбур қилди.
Муаммонинг асл сабаби учта асосий омилга бориб тақалади: геосиёсий хавфлар, бошқарув ва хавфсизлик суверенитети ҳамда кадрлар монополияси. Биринчидан, Россия энергетика ва ядро секторига нисбатан Ғарб томонидан киритилаётган глобал чекловлар технологик ва молиявий узилишлар хавфини туғдиради. Иккинчидан, бош пудратчи ва техник назоратчи ягона субъект бўлган тизимда сифат ва хавфсизлик устидан холис мониторинг олиб бориш қийинлашади. Учинчидан, ядровий инфратузилма фақат битта мамлакат томонидан назорат қилинса, бу узоқ муддатли технологик қарамликни келтириб чиқаради.
Ушбу масштабдаги лойиҳа жамиятнинг барча қатламларига бевосита таъсир кўрсатади. Аҳоли ва истеъмолчилар учун бу келажакдаги узлуксиз электр таъминоти ва кафолатланган хавфсизликни англатади. Тадбиркорлар ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар 200 гектарлик саноат зонасида яратиладиган 30 фоизлик локализация (кабель, металл, темир-бетон) орқали янги буюртмалар олади. Ёшлар ва мутахассислар учун хорижий таълим (Хитой, Жанубий Корея, Франция, Италия, Венгрия) ва 10 мингта янги иш ўрни яратилади. Солиқ тўловчилар учун эса «Ўзатом» ва Дирекция бюджетининг (2026 йилда 46,4 млрд сўм) қайта кўриб чиқилиши ва 9,5 млрд долларлик кредит мажбуриятларининг шаффофлиги учун муҳимдир.
Фактчекинг бўлими:
Даъво: Тошкент «Росатом» билан ҳамкорликдан бутунлай воз кечди ва шартномани бекор қилди.
Далил: «Атомстройэкспорт» АЖ (Росатом тузилмаси) технологик "ядровий орол" ва реакторларни етказиб берувчи бош пудратчи бўлиб қолмоқда. Расмий баёнотларда «Росатом» номининг эслатилмаслиги — лойиҳани сиёсийлаштиришдан қочиш ва назоратни Ўзбекистон фойдасига қайта тақсимлаш билан боғлиқ.
Хулоса: Ҳамкорлик тугатилмаган, балки «Росатом»нинг монопол назорати чекланиб, мустақил халқаро инжиниринг аудити жорий этилмоқда.
Даъво: Жиззахдаги АЭС шунчаки рамзий қурилиш ва вақтинчалик вахта шаҳарчасидан иборат бўлади.
Далил: Лойиҳа бўйича 525 гектар майдонда станция ва 100 гектарда 33 минг аҳолига мўлжалланган, 10 минг хонадон, илмий институтлар ва ижтимоий инфратузилмага эга доимий эко-шаҳар қурилмоқда.
Хулоса: Бу вақтинчалик объект эмас, балки узоқ муддатли илмий-саноат кластеридир.
Манфаатлар харитасини кўрадиган бўлсак, бу қарордан Ўзбекистон давлати ва маҳаллий бизнес ютади — мамлакат хавфсизлик бўйича мустақил назоратга ва технологик компетенциялар трансферига эга бўлади. Локализация орқали миллий корхоналар иқтисодий фойда олади. Йўқотувчи ёки мавқеи заифлашувчи тараф эса монопол пудратчи сифатида барча молиявий ва техник қарорларни бир томонлама қабул қилиш имкониятидан маҳрум бўлаётган ташқи субъектлардир.
Яширин омиллар таҳлили шуни кўрсатадики, бу қарор ортида энергетик суверенитетни сақлаб қолиш мантиғи ётибди. Мустақил халқаро қўшма корхона тузиш орқали Тошкент МАГАТЭ ва Ғарб молиявий институти стандартларига мослашмоқда. Бу келажакда АЭСга нисбатан эҳтимолий иккиламчи санкциялар хавфини камайтиради. Бироқ, савол очиқ қолмоқда: ташкил этиладиган халқаро қўшма корхонага қайси муайян хорижий компаниялар киради ва уларнинг «Росатом» қарорларига вето қўйиш ваколати қай даражада бўлади?
Муаммонинг ечими сифатида «кўп векторли ядровий дипломатия» ва мустақил аудит модели қўлланилмоқда. Жанубий Корея, Франция ва БАА каби мамлакатлар тажрибасида ҳам АЭС қурилишида ягона пудратчига таянмасдан, мустақил халқаро инжиниринг ва назорат компанияларини (жаҳон стандартларига мувофиқ) жалб этиш амалиёти мавжуд. Бу ечимнинг кучли томони — мутлақ хавфсизлик назорати, шаффофлик ва кадрларни диверсификацияланган ҳолда тайёрлашдир. Камчилиги эса — қўшимча бюрократик босқичлар, лойиҳа таннархининг вақтинчалик ошиши ва турли технологик мактаблар (Россия, Франция, Корея) стандартларини бир-бирига мослаштиришдаги мураккабликлардир (1000 га яқин стандартларни адаптация қилиш талаб этилади). Танқидий нуқтаи назардан, бу қарор PR эмас, балки геосиёсий заруратдир, аммо унинг муваффақияти янги қўшма корхонанинг ҳақиқий мустақиллигига боғлиқ.
SANGZOR.UZ ТАҲЛИЛИ:
Энг эҳтимолий сценарий: Лойиҳа халқаро инжиниринг аудити остида давом этади. 2029 йилда биринчи кичик модулли реактор ишга туширилади ва хавфсизлик бўйича халқаро сертификациядан ўтказилади.
Энг яхши сценарий: Мустақил назорат туфайли лойиҳа баҳоси 9,5 млрд доллар доирасида сақланиб қолади, маҳаллийлаштириш 35% дан ошади ва Ўзбекистон Марказий Осиёда ядровий хавфсизлик ва муҳандислик хабига айланади.
Энг хавфли сценарий: Геосиёсий босимлар сабабли ускуналар ва компонентларни етказиб беришда кечикишлар юзага келади, бу эса ВВЭР-1000 блокларини 2033 йилда ишга тушириш муддатларини орқага суради.
Кейинги 3–5 йиллик прогноз: 2026–2029 йилларда Жиззахда инфратузилма ва саноат зонаси тўлиқ шаклланади, ташқи назорат тизими мустаҳкамланади ва иккинчи АЭС лойиҳаси бўйича кўп томонлама халқаро консорциум тузилиши мумкин.
ЎҚУВЧИ БИЛИШИ КЕРАК БЎЛГАН 5 ХУЛОСА:
Ўзбекистон Жиззахдаги АЭС қурилишида ягона хорижий компания монополиясидан воз кечиб, мустақил халқаро назорат тизимини жорий этмоқда.
«Росатом» лойиҳадан чиқарилмаган, аммо унинг фаолияти халқаро инжиниринг қўшма корхонаси томонидан аудит ва назорат қилинади.
Соҳа учун кадрлар тайёрлаш геополитик мувозанатни сақлаш мақсадида фақат Россияда эмас, балки Хитой, Франция, Корея ва Италияда ҳам амалга оширилмоқда.
Фориш туманида 200 гектарлик саноат зонаси ва 33 минг аҳолига мўлжалланган замонавий эко-шаҳарча барпо этилади.
Мустақил назорат ва диверсификация қарори лойиҳа хавфсизлигини ошириш ва халқаро санкциялар хавфини камайтиришга қаратилган.
