Ўзбекистоннинг Жиззах вилояти Фориш туманида умумий қиймати 9,5 миллиард долларгача баҳоланаётган, дунёда ягона бўлган интеграциялашган атом электр станцияси (АЭС) қурилишининг асосий босқичи бошланди. Лойиҳанинг базавий максимал қиймати ва молиялаштириш манбалари маълум қилинган бўлиб, маблағнинг 85-90 фоизи хорижий кредитлар ҳисобидан қопланиши кўзда тутилган. Умумий қуввати 2,1 гигаваттни ташкил этувчи ушбу объект кичик модулли РИТМ-200Н ва йирик анъанавий ВВЭР-1000 ядро реакторларини бир майдонда бирлаштиради. Биринчи энергоблокни фойдаланишга топшириш 2029 йилга, лойиҳанинг тўлиқ якунланиши эса 2035 йилга режа қилинган. Мазкур стратегик объект минтақа энергетика хавфсизлигини таъминлашга қаратилган бўлса-да, молиявий мажбуриятлар ва ҳали тўлиқ синовдан ўтмаган технологиялар сабабли экспертлар диққат марказида турибди.

Ноёб конфигурация ва технологик жиҳатлар

Жиззах АЭС лойиҳасининг асосий хусусияти унинг дунё ядро энергетикасида муқобили йўқлигидадир. "Ўзатом" агентлиги ва Россиянинг "Росатом" давлат корпорацияси ўртасидаги келишувга кўра, станция икки турдаги реактор тизимини ўз ичига олади. Биринчиси – ҳар бири 55 мегаватт (MW) қувватга эга иккита РИТМ-200Н кичик модулли реактори, иккинчиси – ҳар бири 1 гигаватт (GW) қувват берадиган иккита йирик ВВЭР-1000 реакторларидир.

РИТМ-200Н технологияси аслида Россиянинг ядровий музёрар кемаларида қўлланиб келинган тизимнинг қуруқлик учун мослаштирилган версияси ҳисобланади. Халқаро атом энергияси агентлиги (АЕҲА — IAEA) бош директори Рафаэл Гросси ушбу ноёб комбинацияни юқори баҳолаган. Бироқ экспертлар ушбу технологиянинг тўлақонли референт (амалиётда тўлиқ синаб кўрилган) эмаслигига эътибор қаратмоқда. Масалан, "Росатом" ушбу тизимни биринчи бўлиб Ёқутистонда қўллашни режалаштирган, аммо у ердаги станцияни ишга тушириш муддати 2031 йилгача сурилган. Жиззахдаги илк блок эса ундан олдинроқ, яъни 2029 йилда иш бошлаши кутилмоқда. Бу ҳолат Ўзбекистонни мазкур янги технология синовдан ўтказиладиган биринчи глобал майдонга айлантиради.

Лойиҳанинг молиявий юки ва кредит тизими

"Ўзатом" бош директори Азим Аҳмедхўжаевнинг маълум қилишича, лойиҳанинг максимал қиймати 9,5 миллиард доллар этиб белгиланган. Бу маблағнинг катта қисми (85-90 фоизи) ташқи қарз ва имтиёзли кредитлар ҳисобига шакллантирилади. Ҳозирги кунда БРИКС Янги тараққиёт банки ва Россия молиявий институтлари билан музокаралар олиб борилмоқда.

Иқтисодий таҳлилчиларнинг қайд этишича, бундай йирик ҳажмдаги ташқи қарз давлат бюджети ва узоқ муддатли макроиқтисодий барқарорликка таъсир кўрсатмай қолмайди. Лойиҳа қийматини маҳаллийлаштириш, яъни қурилиш материаллари ва ишчи кучини ички бозордан жалб қилиш ҳисобига пасайтириш кўзда тутилган. Бу эса ўз навбатида маҳаллий пудратчи корхоналар учун катта иқтисодий имкониятдир.

Хавфсизлик ва назорат механизми

Ядровий объектлар қурилишида хавфсизлик масаласи энг олий устувор вазифа ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси Жиззахдаги майдонда РИТМ-200Н реакторини ўрнатиш учун расмий лицензия тақдим этди.

Станция қурилиши ва кейинчалик ундан фойдаланиш жараёнлари АЕҲАнинг халқаро стандартлари асосида доимий мониторинг қилиб борилади. Россия томони реактор ёқилғисини узлуксиз етказиб бериш ва ишлатиб бўлинган ядро материалларини утилизация қилиш мажбуриятини ўз зиммасига олган. Бу Жиззах вилояти ва атроф-муҳит экологик хавфсизлигини таъминлашда муҳим кафолат ҳисобланади.

Жиззах иқтисодиёти ва инфратузилмасига таъсири

Реал ҳолат таҳлили шуни кўрсатадики, АЭС нафақат энергетика, балки Жиззах вилояти саноати ривожига ҳам кучли туртки беради. Станция қурилиши даврида минглаб янги иш ўринлари яратилади. Келажакда ишлаб чиқариладиган арзон ва барқарор электр энергияси ҳудуддаги тўқимачилик, автомобилсозлик ва кимё саноати корхоналарининг энергияга бўлган тақчиллигини тўлиқ қоплайди. Бундан ташқари, ядровий технологиялар тиббиёт ва қишлоқ хўжалигида маҳсулотларни стерилизация қилиш ҳамда зараркунандаларга қарши курашишда янги босқични бошлаб беради.