Тошкент шаҳрида кўчмас мулк объектларини бозор нархига яқинлаштириб баҳолаш бўйича тажриба лойиҳаси якунланди. Эндиликда пойтахт аҳолиси my.gov.uz портали ёки MyGov мобил иловасидаги «Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш натижаларини кўриш ва қайта кўриб чиқишга ариза бериш» хизмати орқали ўз хонадонининг баҳоланган қийматини кўриши мумкин. Ушбу жараён жамиятда катта шов-шувга сабаб бўлди, чунки айрим объектларнинг баҳоси 7–15 бараваргача юқори кўрсатилгани аниқланди. Аҳоли орасида "энди мол-мулк солиғи ҳам шунчага ошадими" деган хавотир пайдо бўлди. Ушбу таҳлилий материал орқали янги тизимнинг асл моҳияти, ҳуқуқий асослари ва келажакдаги оқибатларини тушунтириб берамиз.
Илгари кўчмас мулкнинг кадастр қиймати шартли рақамлар ва эскирган методология асосида белгиланар эди. Бу кўрсаткич бозордаги реал нархлардан баъзан 10 баравар арзон бўлиб, давлат учун солиқ базасини сунъий равишда кичрайтирар, мулк эгалари учун эса бозор қийматини холис аниқлашда мураккаблик туғдирар эди. Жорий ислоҳотлар доирасида кўчмас мулк бозорини шаффофлаштириш, кредит ва суғурта тизими учун аниқ баҳолаш базасини яратиш мақсадида оммавий баҳолаш моделига ўтилди.
Муаммонинг илдиз сабаби — йиллар давомида кадастр ва бозор нархлари ўртасида шаклланган катта узилишдир. Иқтисодий жиҳатдан давлат ижара, олди-сотди ва мол-мулк бўйича солиқ солишни ягона реал базага келтиришни мақсад қилган. Институционал томондан эса аҳолининг янги баҳолаш методологиясидан бехабарлиги ва тушунтириш ишларининг кечикиб олиб борилгани ижтимоий хавотирга сабаб бўлди.
Ушбу жараён бевосита Тошкент шаҳрининг барча уй-жой эгаларига, кўчмас мулк инвесторларига, риэлторларга ҳамда маҳаллий ҳокимликлар (бюджет тушумлари нуқтаи назаридан) ва солиқ органларига таъсир қилади.
Фактчекинг бўлими:
Даъво: Уй баҳоси 10 баравар ошди, демак, мол-мулк солиғи ҳам автоматик равишда 10 бараварга ошади. Далил: Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш миллий маркази директор ўринбосари Феруз Султоновнинг таъкидлашича, оммавий баҳолаш қиймати амалдаги солиқ базаси ҳисобланмайди. Амалдаги қонунчиликка кўра, мол-мулк солиғи базаси ҳали ҳам кадастр қиймати бўлиб қолмоқда. Хулоса: Даъво нотўғри. Оммавий баҳолаш натижаси солиқ суммасига автоматик таъсир қилмайди.
Даъво: Агар белгиланган нархдан норози бўлсангиз, уни ўзгартириб бўлмайди. Далил: my.gov.uz порталида баҳолаш натижасини ошириб ёки камайтириб ҳисобланган деб ҳисоблаган фуқаролар учун қайта кўриб чиқиш бўйича онлайн ариза бериш функцияси ишга туширилган. Хулоса: Даъво нотўғри. Даъво ва эътирозларни билдириш механизмлари мавжуд.
Манфаатлар харитасини таҳлил қилсак, ушбу тизимдан асосан давлат ва банк-молия сектори ютади. Шаффоф баҳолаш гаров эвазига кредит ажратиш ва суғурталашда хавфларни камайтиради. Қисқа муддатда эса аҳоли ва солиқ тўловчилар ноаниқлик туфайли руҳий ва бюрократик босимга дуч келади. Яширин омил шундаки, бу қарор келажакда солиқ кодексига ўзгартириш киритиш ва солиқ базасини бозор нархларига боғлаш учун пойдевор ва тайёргарлик босқичи ҳисобланади.
Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, Халқаро тажрибада (масалан, Эстония ва АҚШ) оммавий баҳолаш тизими кенг қўлланилади, аммо у ерда солиқ ставкалари кескин пасайтирилади (масалан, 0.1-0.2% атрофида) ва одамларда ўз мулкининг реал қийматини эътирозсиз қабул қилиш имкони яратилади. Натижада солиқ юки бирданига ошиб кетмайди. Мутахассислар Ўзбекистонда ҳам келажакда баҳолаш базаси ошганда солиқ ставкаларини пропорционал равишда камайтириш механизмини қонунан мустаҳкамлашни таклиф қилмоқда.
Sangzor.uz Таҳлили бўйича келажак сценарийлари:
Энг эҳтимолий сценарий: Оммавий баҳолаш натижалари бўйича минглаб аризалар тушади ва алгоритмлар қайта ишланади. Солиқ базаси эса яқин 1-2 йилда кескин ўзгаришсиз қолади.
Энг яхши сценарий: Эътирозлар холис кўриб чиқилиб, оммавий баҳолаш модели мукаммаллаштирилади. Солиқ ставкалари пасайтирилиб, бозор нархига асосланган адолатли тизимга аста-секин ўтилади.
Энг хавфли сценарий: Аҳоли норозилигига қарамай, келгусида оммавий баҳолаш қиймати тўғридан-тўғри солиқ базаси сифатида қабул қилиниб, аҳолининг солиқ юки бирданига кескин ортади.
Кейинги 3–5 йиллик прогноз шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда кўчмас мулк бозори тўлиқ рақамлаштирилиб, олди-сотди ва ижара шартномалари реал оммавий баҳолаш қийматларига боғланади.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса:
Тошкент аҳолиси ўз уйининг янги баҳосини my.gov.uz портали ёки MyGov иловасида кўриши мумкин.
Баҳоланган янги қиймат ҳозирда мол-мулк солиғини автоматик равишда оширмайди, чунки солиқ базаси сифатида кадастр қиймати сақланиб қолмоқда.
Агар уйингиз баҳоси нотўғри белгиланган деб ҳисобласангиз, портал орқали онлайн ариза бериб, қайта кўриб чиқишни талаб қилиш ҳуқуқингиз бор.
Оммавий баҳолаш — бу келажакдаги иқтисодий ва солиқ ислоҳотлари учун мулкнинг реал бозор қийматини аниқлашга қаратилган тажриба лойиҳасидир.
Келажакда солиқ тизими ушбу қийматга ўтган тақдирда ҳам, солиқ ставкалари аҳоли юкини оширмаслик учун қайта кўриб чиқилиши кутилмоқда.
