Тошкентда автобус ва метро учун йўлкира ҳақини 1700 сўмдан 2500 сўмга ошириш ҳақидаги хабар кенг муҳокамага сабаб бўлди. Бироқ Транспорт вазирлиги таъкидлаганидек, ҳозирча якуний қарор қабул қилинмаган. Масала жамоатчилик муҳокамасида турибди.
Бу мавзу муҳим, чунки гап фақат 800 сўмлик қимматлашув ҳақида эмас. Аслида муҳокама марказида жамоат транспортини ким молиялаштириши кераклиги ҳақидаги савол турибди: давлат бюджети ёки йўловчи.
Ўзбекистонда жамоат транспорти узоқ йиллар давомида ижтимоий хизмат сифатида қаралиб келди. Тарифлар кўп ҳолларда иқтисодий ҳисоб-китоблардан кўра аҳолининг тўлов қобилиятидан келиб чиққан ҳолда белгиланган.
Бироқ сўнгги йилларда вазият ўзгарди. Тошкентда метро тармоғи кенгайди, янги автобуслар олиб келинди, брутто-шартнома тизими жорий этилди. Бу эса харажатларни ҳам оширди.
Транспорт вазирлиги маълумотларига кўра, бугунги кунда пойтахтда ҳар куни қарийб 2,5 миллион йўловчи ташилмоқда. Автобуслар сони 1900 тага яқинлашган. Ҳайдовчилар маоши, ёқилғи, электр энергияси, эҳтиёт қисмлар, таъмирлаш ва рақамли инфратузилма харажатлари мунтазам ўсиб бормоқда.
Муаммонинг илдизи айнан шу ерда. Амалдаги 1700 сўмлик тариф транспорт харажатларининг тўлиқ қопланишини таъминламаяпти. Қолган қисми давлат бюджети ҳисобидан субсидия қилинади.
Бу ерда иқтисодий омиллар ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Инфляция, энергия ресурслари нархининг ўсиши ва транспорт паркларини янгилаш харажатлари тариф босимини кучайтирмоқда.
Институционал жиҳатдан қараганда эса давлат жамоат транспортини бозор тамойилларига яқинлаштиришга ҳаракат қилмоқда. Президентнинг 2024 йилдаги ПҚ-139-сон қарори ҳам жамоат транспортини молиялаштириш тизимини ислоҳ қилишга қаратилган.
Жиззах тажрибаси бу жараённинг бошқа кўринишини намоён этмоқда. Вилоят ҳокими қарорига мувофиқ шаҳар автобусларида нақд пулдан воз кечиш ва фақат электрон тўлов тизимига ўтиш режалаштирилган. Бунда нақд тариф 3000 сўм, АТТО орқали эса 2100 сўм қилиб белгиланган. Асосий мақсад — нақд айланмани қисқартириш ва тушумларни шаффофлаштириш.
Фактчекинг нуқтаи назаридан айрим кенг тарқалган фикрларни текшириб кўрамиз.
Даъво: Йўлкира албатта 2500 сўм бўлади.
Далил: Транспорт вазирлиги маълум қилишича, қарор ҳали қабул қилинмаган ва муҳокама давом этмоқда.
Хулоса: Бу ҳозирча таклиф, тасдиқланган қарор эмас.
Даъво: Нарх ошиши транспорт сифатини автоматик равишда яхшилайди.
Далил: Вазирлик тариф ўзгариши хизмат сифати бўйича талаблар билан бирга кўриб чиқилишини билдирган.
Хулоса: Сифат яхшиланиши кафолат эмас, балки қўйиладиган талабларга ва назоратга боғлиқ.
Даъво: Давлат субсидияларни тўлиқ бекор қилмоқчи.
Далил: Расмий баёнотларда бундай мақсад очиқ айтилмаган.
Хулоса: Ҳозирча гап харажатларнинг маълум қисмини йўловчи зиммасига ўтказиш ҳақида кетмоқда.
Манфаатлар харитасига назар ташласак, транспорт операторлари ва маҳаллий бюджетлар муайян даражада ютади. Чунки субсидия босими камаяди. Йўловчилар эса қисқа муддатда кўпроқ харажат қилади.
Яширин омиллардан бири рақамлаштиришдир. Жиззах мисолида кўринганидек, давлат нақд пулсиз ҳисоб-китобларни рағбатлантирмоқда. Бу нафақат қулайлик, балки яширин иқтисодиётни қисқартириш воситаси ҳам ҳисобланади.
Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан қараганда, тарифни ошириш ягона ечим эмас. Сингапур, Лондон ва Сеул каби шаҳарларда транспорт харажатларининг бир қисми давлат томонидан қопланади, бир қисми эса йўловчилар ҳиссасига тўғри келади. Шу билан бирга қатнов сифати бўйича қаттиқ KPI тизимлари жорий қилинган.
Энг самарали ёндашув тариф ошиши билан бир вақтда аниқ мажбуриятларни белгилаш бўлиши мумкин: интервалларни қисқартириш, кечикишларни камайтириш, кондиционерлар ишлашини таъминлаш ва маршрутларни кенгайтириш.
PR хавфи ҳам мавжуд. Агар тариф оширилиб, хизмат сифати сезиларли яхшиланмаса, жамоатчилик буни навбатдаги қимматлашув сифатида қабул қилиши мумкин.
Sangzor таҳлили
Энг эҳтимолий сценарий: Йўлкира босқичма-босқич ёки бир йўла 2500 сўмга яқинлаштирилади, бироқ электрон тўловлар учун имтиёзлар сақланиб қолади.
Энг яхши сценарий: Тариф ошиши билан бирга транспорт сифати ҳам яхшиланади ва йўловчилар кўпроқ жамоат транспортига ўтади.
Энг хавфли сценарий: Нарх ошади, аммо қатнов сифати кутилган даражада ўзгармайди.
Кейинги 3–5 йиллик прогноз: Ўзбекистон шаҳарларида нақд пулсиз тўловлар устувор тизимга айланади, тарифлар эса иқтисодий асосланган моделга босқичма-босқич ўтади.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса
- Тошкентда 2500 сўмлик тариф ҳали тасдиқланган қарор эмас.
- Нарх оширишнинг асосий сабаби транспорт харажатларининг ўсишидир.
- Давлат субсидиялари ҳозирча тизимнинг муҳим қисми бўлиб қолмоқда.
- Жиззах тажрибаси электрон тўловларга ўтиш сиёсати кучаяётганини кўрсатмоқда.
- Тариф ошиши ҳақиқий ислоҳот бўлиши учун хизмат сифати бўйича аниқ натижалар талаб этилади.
