2026 йил 29 сентябрь куни Ўзбекистон Олий Мажлиси Қонунчилик палатасида болаларга нисбатан зўравонликнинг барча турлари, жумладан, жинсий зўравонлик учун жавобгарликни кучайтиришга қаратилган қонун лойиҳаси муҳокамаси бошланди. Масала Наманган вилоятининг Учқўрғон туманидаги давлат боғчасида 5 ёшли тарбияланувчига нисбатан жинсий зўравонлик содир этилгани ҳақидаги иш ортидан кун тартибига чиқди.

Муҳокаманинг энг баҳсли нуқталаридан бири — болаларга қарши ўта оғир жиноятлар учун ўлим жазосини қайтариш таклифи бўлди. «Миллий тикланиш» демократик партияси раиси Алишер Қодиров бундай жазони қўллаб-қувватлашини билдирган бўлса, ЎзЛиДеП депутати ва «Юксалиш» ҳаракати раҳбари Бобур Бекмуродов ўлим жазоси боланинг ўзи учун хавфни ошириши ва суд хатоси эҳтимолини ҳисобга олиш зарурлигини айтди.

Ўлим жазоси бўйича икки хил ёндашув

Алишер Қодиров 27 сентябрда педофилия ва қасддан одам ўлдириш, айниқса, болаларни ўлдирганлик учун ўлим жазосини қайтариш зарурлигини билдирган. У 2011 йилда Норвегияда 77 кишининг ўлими ва 300 дан ортиқ одамнинг жароҳатланишига сабаб бўлган теракт ташкилотчиси Андерс Брейвик мисолини келтириб, оғир жиноят содир этган шахсни умрбод қамоқда сақлаш ёндашувини танқид қилди.

Қодировнинг қарашича, ўлим жазоси оғир жиноятлар учун жазонинг қатъийлигини белгилайди. Бу позицияда асосий далил — жазо оғир бўлса, жиноят содир этишдан қайтарувчи таъсир ҳам кучлироқ бўлади, деган қараш.

Бобур Бекмуродов эса болаларга қарши жиноятлар учун жазони кучайтириш тарафдори эканини билдириб, бошқа механизмларни таклиф қилди. У умрбод қамоқ, авф этиш имкониятини чиқариб ташлаш ва муддатидан олдин озод қилишни тақиқлаш каби чораларни санади.

«Агар болани зўрлаш ўлим билан жазоланса, жиноятчини ягона гувоҳни, яъни боланинг ўзини йўқ қилишдан тўхтатиб турадиган ҳеч нарса қолмайди», — деди Бекмуродов.

Унинг таъкидлашича, ўлим жазоси Конституциядаги тақиқ ва Ўзбекистоннинг халқаро мажбуриятлари нуқтаи назаридан ҳам алоҳида ҳуқуқий масалаларни келтириб чиқаради. Ўзбекистон Конституциясининг 25-моддасида ўлим жазоси тақиқланган.

Учқўрғон иши қандай босқичда?

Наманган вилояти Учқўрғон туманидаги давлат мактабгача таълим ташкилотида 5 ёшли қизга нисбатан жинсий зўравонлик ҳолати бўйича 12 сентябрь куни жиноят иши қўзғатилган. Расмий маълумотга кўра, гумон қилинувчига нисбатан қамоқ эҳтиёт чораси қўлланган, кейин иш Наманган вилояти прокуратурасига ўтказилган. Тергов устидан назоратни Бош прокурор шахсан ўрнатган.

Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳолат юзасидан ишчи гуруҳ тузган. Воқеага дахлдор деб гумон қилинган ходимлар билан меҳнат шартномалари бекор қилингани, шунингдек, давлат мактабгача таълим ташкилотлари ходимларини текшириш бошлангани хабар қилинган.

Қизнинг онаси эса медиага берган интервьюсида боғчадаги камералар ишламагани, фарзанди билан суҳбат жараёнида воқеа ҳақида маълумот олгани ва гумон қилинувчининг яқинлари ундан аризани қайтариб олишни сўраб пул таклиф қилганини айтган. Бу ҳолатларнинг бир қисми ҳозирча тергов доирасида текширилаётган даъволар ҳисобланади.

Болаларга қарши жиноятлар бўйича қонунчиликда нима ўзгармоқда?

Ўзбекистонда 2026 йилги давлат дастурида вояга етмаганларга нисбатан жинсий жиноятлар учун жазони кучайтириш, айрим оғир ҳолатларда умрбод озодликдан маҳрум қилишгача бўлган чораларни белгилаш, шунингдек, бундай жиноятлар бўйича тергов ва суд жараёнларини ихтисослаштириш вазифалари белгиланган. Дастурда болаларга нисбатан зўравонлик ишларда махсус тайёргарликдан ўтган терговчи ва судьялардан фойдаланиш, болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам бериш ва «Барнахус» моделини тажриба-синов тариқасида жорий этиш каби чоралар ҳам кўрсатилган.

2026 йил март ойида эса такрорий жиноят содир этган педофиллар учун умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини назарда тутувчи қонун лойиҳасини тайёрлаш вазифаси белгилангани хабар қилинган. Ўша даврда муҳокамада умрбод қамоқ жазоси ўлим жазосига нисбатан муқобил чора сифатида тилга олинган.

Қонунчилик палатаси фракцияларида 28 сентябр куни ҳам вояга етмаганларни ҳимоя қилишга оид қонун лойиҳалари муҳокама қилинган. Расмий парламент ахборотида «Миллий тикланиш» фракцияси лойиҳани қўллаб-қувватлагани, «Адолат» фракциясида эса Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга ўзгартиш ва қўшимчалар муҳокама қилингани қайд этилган.

Суд хатоси ва халқаро мажбуриятлар масаласи

Ўлим жазоси ҳақидаги баҳсда асосий ҳуқуқий масалалардан бири — суд қарорининг хатосини қайтариб бўлмас оқибат билан боғлашдир. Бекмуродов айнан шу хавфни эслатиб, жазони оғирлаштириш билан бирга тергов ва суднинг ишончлилиги, далилларни текшириш ва процессуал кафолатларга ҳам эътибор қаратиш зарурлигини айтди.

Бу баҳс Ўзбекистоннинг халқаро мажбуриятлари билан ҳам боғлиқ. БМТ маълумотларига кўра, Ўзбекистон 2008 йил 23 декабрда Фуқаровий ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг ўлим жазосини бекор қилишга қаратилган Иккинчи факультатив протоколига қўшилган; протокол мамлакат учун 2009 йил 23 мартдан кучга кирган.

Шу билан бирга, мамлакат Конституциясида ўлим жазоси тўғридан-тўғри тақиқланган. Демак, бундай жазони қайтариш масаласи оддий Жиноят кодексига ўзгартиш киритишдан ташқари, конституциявий ва халқаро-ҳуқуқий жиҳатларни ҳам қамраб олади.

Мутахассислар нима дейди?

Болалар омбудсмани Сурайё Раҳмонова 2025 йилдаги интервьюсида вояга етмаганларга қарши жинсий жиноятлар учун умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини жорий этиш тарафдори эканини билдирган ва ўлим жазоси жиноятчилик даражасини камайтиришга таъсир қилмаслигини айтган.

Инсон ҳуқуқлари бўйича ҳуқуқшунос Гулжаҳон Аманова эса болаларни ҳимоя қилиш масаласини ўлим жазосидан кўра қонун устуворлиги ва боланинг энг яхши манфаатлари тамойили билан боғлаш зарурлигини таъкидлаган.

Бу нуқтаи назарлар жазонинг ўзи билан бирга ҳуқуқни қўллаш механизмига ҳам эътибор қаратади. Яъни гап фақат жазо муддатида эмас, жиноятнинг эрта аниқланиши, тергов сифати, судда далилларни баҳолаш ва боланинг хавфсизлигини таъминлаш тизимида ҳам бормоқда.

Нега бу муҳокама муҳим?

Ўзбекистон учун. Муҳокама болаларга қарши жинсий жиноятлар учун жазо чораларини қайта кўриб чиқиш билан бир қаторда тергов ва суд тизимининг ишлаш механизмини ҳам кун тартибига чиқармоқда. Давлат дастурида махсус тайёргарликка эга терговчи ва судьялар, болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам ҳамда махсус суд-тергов усулларини жорий этиш каби чоралар назарда тутилган.

Минтақа учун. Болаларга қарши жиноятлар бўйича қаттиқ жазо ва превенция чораларини қандай уйғунлаштириш масаласи Марказий Осиё давлатларида ҳам ҳуқуқий сиёсат мавзуси бўлиб қолмоқда. Ўзбекистондаги муҳокама эса жазони кучайтириш билан бирга болани ҳимоя қилиш ва терговни ихтисослаштириш чораларини бир пакетда кўриб чиқишга тўғри келмоқда.

Халқаро муносабатлар учун. Ўлим жазосини қайтариш ҳақидаги ҳар қандай қарор Ўзбекистоннинг Конституцияси ва 2009 йилдан кучда бўлган халқаро мажбуриятлари билан уйғунлаштирилиши масаласини келтириб чиқаради.

Иқтисодий жиҳатдан. Ҳозирги маълумотларда ўлим жазосини жорий қилиш ёки умрбод қамоқни кенгайтиришнинг аниқ бюджет таъсири бўйича ҳисоб-китоблар келтирилмаган. Бироқ махсус тергов, психологик ёрдам, ҳуқуқий ҳимоя ва болалар хавфсизлиги тизимларини кучайтириш қўшимча ташкилий ва молиявий ресурс талаб қилиши мумкин.

Геосиёсий жиҳатдан. Бу масала ташқи сиёсатдан кўра мамлакатнинг ички ҳуқуқий сиёсати билан бевосита боғлиқ. Шу билан бирга, халқаро инсон ҳуқуқлари мажбуриятлари сабабли ҳуқуқий ўзгаришлар ташқи ҳуқуқий муносабатлар контекстида ҳам кўриб чиқилиши мумкин.

Кейинги босқич

29 сентябрь куни бошланган парламент муҳокамаси доирасида болаларга нисбатан зўравонлик учун жавобгарлик чоралари бўйича қонун лойиҳасининг кейинги муҳокамалари ва депутатлар таклифлари кўриб чиқилиши кутилмоқда. Ўлим жазоси бўйича алоҳида таклиф эса амалдаги Конституция ва халқаро мажбуриятлар билан боғлиқ ҳуқуқий масалаларни ҳам қамраб олади.

Учқўрғон туманидаги 5 ёшли қиз билан боғлиқ жиноят иши бўйича эса тергов давом этмоқда. Расмий маълумотга кўра, иш устидан назорат Бош прокурор томонидан олиб борилмоқда ва тергов натижалари қонунчиликда белгиланган тартибда маълум қилинади.