2026 йил 1 сентябрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев “ШҲТ плюс” форматидаги мажлисда нутқ сўзлаб, кўплаб давлатлар ўхшаш ижтимоий-иқтисодий ва экологик муаммоларга дуч келаётганини, аммо минтақалараро муваффақиятли ечимлар номаълумлигича қолаётганини таъкидлади. Мазкур чиқиш халқаро майдонда катта муҳокамаларга сабаб бўлди, чунки унда шунчаки сиёсий декларация эмас, балки аниқ амалий механизмлар таклиф этилди. Материалимизда ушбу ташаббуснинг асл моҳияти, келиб чиқиш сабаблари, хавф ва имкониятлари ҳамда унинг бизнес ва аҳоли ҳаётига кўрсатадиган таъсирини атрофлича таҳлил қиламиз.
Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) дастлаб хавфсизлик ва чегара муаммоларини ҳал этиш учун тузилган бўлса-да, охирги йилларда минтақавий иқтисодий ва технологик ҳамкорлик платформасига айланиб бормоқда. "ШҲТ плюс" формати эса Ташкилотга аъзо бўлмаган давлатлар ва БМТ каби глобал институтларни ягона мулоқот майдонига йиғиш мақсадида жорий этилган эди. Бугунги кунда дунёдаги геосиёсий бўлиниш ва тизимли инқирозлар шароитида БМТ каби глобал ташкилотлар ягона ва тезкор ечим беришда оқсамоқда. Шу билан бирга, иқлим ўзгариши, энергетика ва логистика тўсиқлари каби умумий муаммолар мавжуд бўлса-да, мамлакатлар ўртасида ахборот ва технология алмашинувининг ягона очиқ банки йўқлиги институционал бўшлиқни келтириб чиқармоқда.
Ушбу ташаббуслар ва қабул қилинадиган қарорлар жамиятнинг турли қатламларига бевосита таъсир кўрсатади. Хус усан, "ШҲТ Инвест" ва трансчегаравий йўлакларнинг ишга туширилиши тадбиркорлар ва инвесторлар учун савдо харажатларини камайтириш ҳамда янги бозорларга чиқиш имконини беради. Аҳоли учун эса "яшил" энергетика ва рақамли хизматлар интеграцияси орқали турмуш даражасини ошириш ва янги иш ўринларини яратиш кўзда тутилган. Ўз навбатида, давлат ташкилотлари зиммасига муаммоларни мустақил эмас, балки минтақавий кооперация ва тажриба алмашиш орқали ҳал этиш мажбурияти юкланади.
Ахборот майдонида "ШҲТ плюс" формати борасида турли қарашлар мавжуд. Айрим таҳлилчилар буни шунчаки ШҲТнинг кенгайтирилган мажлиси деб даъво қилса-да, расмий далиллар ушбу формат БМТ ва бошқа минтақавий тузилмалар котибиятларини ўзаро боғловчи “ҳамкорлик тармоғи” вазифасини бажаришини кўрсатмоқда. Шунингдек, ташаббуслар фақат декларатив хусусиятга эга деган фикрларга жавобан, нутқда “ШҲТ Инвест” платформаси ва Хива шаҳрида ўтказилиши режалаштирилган "Маданиятлар форуми" каби аниқ институционал ва географик таклифлар берилганини таъкидлаш жоиз. Бу эса таклифларнинг амалий мазмунга эга эканидан далолат беради.
Жараёндаги манфаатлар харитасига назар ташласак, Ўзбекистон ва Марказий Осиё мамлакатлари Геосиёсий гуруҳбозликдан ҳоли равишда кўп қутбли ташқи сиёсат юритиш ва транзит потенциалини ошириш орқали ютуққа эришади. Бироқ лойиҳалар ижросиз қолса, дипломатик харажатлар ва геосиёсий кучлар қарама-қаршилиги орасида қолиш хавфи мавжуд. ХХР, РФ ва Ҳиндистон каби йирик аъзолар учун бу бозор ва назорат маконини кенгайтириш имконини берса-да, кичик давлатларнинг мустақил позицияси сабаб тўлиқ таъсир ўтказа олмаслик эҳтимоли бор. Тўсиқлар сифатида эса иштирокчи мамлакатлар ўртасидаги ресурслар қайта тақсимоти ва манфаатлар тўқнашувини кўрсатиш мумкин.
Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, Президент томонидан таклиф этилган "Технологиялар ва лойиҳаларнинг Очиқ банки" ҳамда "ШҲТ Инвест" платформаси тайёр рақамли ва яшил ечимларни тезкор трансфер қилишга ёрдам беради. Бу муаммоларни мустақил равишда қайтадан ишлаб чиқмасдан, тайёр моделларни қўллаш имконини яратади. Аммо ушбу ечимларнинг кутилмаган камчиликлари ҳам йўқ эмас: юқори бюрократик тўсиқлар, интеллектуал мулк назорати ва берилган таклифларнинг "қоғозда" музлаб қолиш хавфи мавжуд. Ташаббус шунчаки PR лойиҳасига айланиб қолмаслиги учун реал инвестициявий шартномалар ва рақамли базанинг шаффоф ишлаши талаб этилади.
Sangzor.uz таҳлилчиларининг прогнозига кўра, воқеалар ривожининг энг эҳтимолий сценарийсида "ШҲТ Инвест" платформаси тузилади, аммо йирик лойиҳалар икки томонлама келишувлар асосида секинлик билан амалга ошади. Энг яхши сценарийда Хива форуми ва "Очиқ банк" орқали Марказий Осиё минтақалараро хабга айланиб, "яшил" инвестициялар оқими кескин ортади. Энг хавфли сценарийда эса глобал санкциялар ва геосиёсий зиддиятлар сабаб лойиҳалар музлатилади. Умуман олганда, кейинги 3–5 йил ичида Ўзбекистон дипломатияси минтақавий тузилмалар ва БМТ ўртасидаги асосий кўприклардан бири сифатидаги мавқеини мустаҳкамлайди.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса:
Ўзбекистон "ШҲТ плюс"ни Геосиёсий гуруҳбозликдан ҳоли равишда очиқ ва манфаатли минтақалараро мулоқот майдони деб билади.
"Очиқ банк" ташаббуси орқали "яшил" энергетика ва рақамли хизматлар бўйича муваффақиятли тажрибалар ва технологиялар ягона базага жамланади.
Бизнес субъектлари учун "ШҲТ Инвест" орқали бозорга кириш соддалаштирилади ва трансчегаравий йўлаклар кенгайтирилади.
Маданиятлар ва цивилизациялар доимий форумини БМТ билан биргаликда Хива шаҳрида ўтказиш таклиф этилди.
Ўзбекистон ташқи сиёсатида янги ажратувчи чизиқлар яратишга қарши чиқиб, стратегик мустақиллик ва кўп қутбли дунё тартиботини илгари суради.
