Ўзбекистонда тез ёрдам автомобилига йўл бермаган ҳайдовчилар ҳақидаги хабарлар деярли ҳар ҳафта учрайди. Одатда воқеа ижтимоий тармоқларда тарқалади, ҳайдовчи топилади, унга нисбатан чора кўрилади ва масала ёпилгандек туюлади. Аммо ҳар сафар бир хил ҳолат такрорланаётгани муаммо алоҳида ҳайдовчиларда эмас, балки тизимнинг ўзида бўлиши мумкинлигини кўрсатади.
Масаланинг долзарблиги шундаки, гап нафақат қоидабузарлик ёки жарима ҳақида кетмоқда. Тез ёрдамнинг кечикиши инсон ҳаётига бевосита таъсир қилиши мумкин. Ўт ўчириш ёки қутқарув хизматларининг вақт йўқотиши эса иқтисодий ва ижтимоий зарарни оширади.
Муаммо янги эмас. Ўзбекистон Йўл ҳаракати қоидаларида ҳайдовчилар махсус овозли сигнал ва ёритгичлари ёқилган оператив хизмат транспортига йўл бериши шартлиги белгиланган. Бироқ қоида айнан қандай ҳаракат қилиш кераклигини тушунтирмайди. Натижада «йўл бериш» тушунчаси ҳар ким томонидан ҳар хил талқин қилинади.
Бугунги вазиятга бир нечта омиллар олиб келди. Автомобиллар сони сўнгги ўн йилликда сезиларли ошди. Айниқса йирик шаҳарларда тирбандлик доимий ҳолатга айланди. Йўл инфратузилмаси эса ҳар доим ҳам транспорт оқими ўсиши билан бир хил суръатда ривожланмади. Шу шароитда махсус транспорт ҳаракати учун аниқ механизмнинг йўқлиги янада кўзга ташланмоқда.
Муаммонинг илдиз сабабларини таҳлил қилганда биринчи навбатда ҳуқуқий бўшлиқ намоён бўлади. Қонун ҳайдовчидан натижани талаб қилади, лекин ҳаракат алгоритмини белгиламайди. Бу эса назорат ва жавобгарлик масаласида ҳам баҳсли вазиятлар туғдиради.
Институционал омиллар ҳам мавжуд. Автомактабларда асосий эътибор имтиҳон топширишга қаратилган бўлиб, тирбандликда махсус транспорт учун йўлак шакллантириш каби амалий кўникмаларга етарли вақт ажратилмайди. Шунингдек, оммавий ахборот кампаниялари ҳам тизимли характерга эга эмас.
Инсон омилини ҳам инкор этиб бўлмайди. Айрим ҳайдовчилар атайлаб йўл бермаслиги мумкин. Бироқ кўп ҳолатларда ҳайдовчилар қаерга сурилишни билмай қолади. Ўнгга чиқса ҳам хато қилишидан, чапга чиқса ҳам бошқа ҳаракат иштирокчиларига тўсқинлик қилишидан хавотир олади.
Бу муаммо аҳоли учун биринчи навбатда хавфсизлик масаласидир. Тез ёрдам кечикиши ҳар қандай фуқарога таъсир қилиши мумкин. Давлат учун эса бу шошилинч хизматлар самарадорлиги билан боғлиқ масала ҳисобланади. Солиқ тўловчилар маблағига сақланадиган хизматларнинг вақтида етиб бориши давлат бошқаруви сифати кўрсаткичларидан бири ҳисобланади.
Фактчекинг нуқтаи назаридан бир нечта кенг тарқалган даъволарни кўриб чиқиш мумкин.
Даъво: Ўзбекистон ҳайдовчилари маданиятсизлиги учун тез ёрдамга йўл бермайди.
Далил: Ижтимоий тармоқлардаги видеолар шундай тасаввур уйғотиши мумкин. Бироқ қоидаларда аниқ ҳаракат алгоритмининг йўқлиги ҳам муҳим омил ҳисобланади.
Хулоса: Муаммони фақат ҳайдовчилар маданияти билан изоҳлаш етарли эмас.
Даъво: Қаттиқроқ жарималар муаммони ҳал қилади.
Далил: Сўнгги йилларда жарималар ва назорат кучайтирилганига қарамай, шунга ўхшаш ҳолатлар давом этмоқда.
Хулоса: Жавобгарлик муҳим, аммо аниқ қоидасиз у тўлиқ ечим эмас.
Даъво: Хорижда бу муаммо йўқ.
Далил: Германия, Польша ва бошқа давлатларда ҳам тирбандлик мавжуд. Фарқи шундаки, махсус транспорт учун «қутқарув йўлаги» шакллантириш тартиби олдиндан белгиланган.
Хулоса: Муаммо универсал, аммо уни ҳал қилиш механизмлари турлича.
Манфаатлар харитасига назар ташласак, қоидалар аниқлаштирилса биринчи навбатда тез ёрдам, ёнғин хавфсизлиги ва қутқарув хизматлари ютади. Аҳоли ҳам хизматларнинг тезкорлигидан манфаатдор. Давлат идоралари учун эса фавқулодда ҳолатларга жавоб бериш самарадорлиги ошади.
Йўқотувчилар деярли кўринмайди. Бироқ қўшимча талаблар айрим ҳайдовчилар учун янги мажбуриятлар ва қайта ўқитиш харажатларини келтириб чиқариши мумкин.
Яширин омиллардан бири шундаки, бу масала транспорт сиёсати билан ҳам боғлиқ. Автомобиллар сони ўсгани сари махсус хизматлар ҳаракатини ташкил этиш қийинлашади. Яъни муаммо фақат ҳайдовчиларда эмас, балки шаҳар мобиллиги тизимида ҳамдир.
Ҳозирча очиқ қолган саволлар ҳам бор. Масалан, қутқарув йўлаги қоидаси шаҳар кўчаларида қандай ишлайди? Бордюрлар ва ажратилган автобус тасмалари бўлган жойларда қандай тартиб қўлланади? Қоида бузилишини қандай назорат қилиш мумкин?
Ечим сифатида кўплаб мутахассислар Германиядаги Rettungsgasse моделига ўхшаш тизимни жорий қилишни таклиф қилмоқда. Унинг моҳияти оддий: тирбандлик бошланган заҳоти ҳайдовчилар олдиндан махсус йўлак ҳосил қилади. Бу йўлак шошилинч хизматлар учун доимо бўш сақланади.
Бундай ёндашувнинг кучли томони — ҳаракатнинг олдиндан режалаштирилиши. Тез ёрдам келганда ҳар бир ҳайдовчи алоҳида қарор қабул қилишига ҳожат қолмайди. Бу вақт тежайди ва ҳаракатни тартибга солади.
Бироқ камчиликлари ҳам бор. Қоидани жорий қилишнинг ўзи етарли эмас. Автомактаб дастурлари ўзгариши, ҳайдовчиларни қайта хабардор қилиш ва назорат механизмлари яратилиши керак бўлади. Бу эса вақт ва маблағ талаб қилади.
Муҳим жиҳат шундаки, талаблар махсус транспорт ҳайдовчилари учун ҳам белгиланиши лозим. Сирена қайси масофада ёқилиши, карнайдан қачон фойдаланилиши ва бошқа ҳайдовчиларни қанча вақт олдин огоҳлантириш кераклиги аниқ кўрсатилиши зарур.
Бу ташаббус PR лойиҳасими ёки реал ислоҳотми? Ҳозирча муҳокама босқичидаги ғоя сифатида кўринмоқда. Агар қоидалар ўзгариши, таълим тизими ва назорат механизми билан бирга амалга оширилса, уни реал ислоҳот деб баҳолаш мумкин. Агар эса фақат жарималар оширилиб, алгоритм аниқлаштирилмаса, натижа чекланган бўлиб қолиши эҳтимолдан холи эмас.
Sangzor.uz таҳлили
Энг эҳтимолий сценарий: ЙҲҚга қисман ўзгартиш киритилади ва ҳайдовчилар учун тавсиявий алгоритм пайдо бўлади. Натижа маълум даражада яхшиланади, аммо тўлиқ эмас.
Энг яхши сценарий: Қутқарув йўлаги тизими қонунчиликка киритилади, оммавий тушунтириш кампанияси ўтказилади ва ҳайдовчиларда ягона ҳаракат стандарти шаклланади.
Энг хавфли сценарий: Фақат жазо чоралари кучайтирилади, аммо ҳаракат алгоритми аниқлаштирилмайди. Бу ҳолда баҳсли вазиятлар ва ҳуқуқий ноаниқлик сақланиб қолади.
3–5 йиллик прогноз: Автомобиллашув даражаси ўсиши давом этса, махсус транспорт ҳаракатини тартибга солувчи қўшимча қоидаларни қабул қилиш эҳтиёжи ортиб боради. Шу сабабли қутқарув йўлаги ёки унга ўхшаш механизмларнинг жорий этилиши эҳтимоли юқори.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса
- Тез ёрдамга йўл бермаслик муаммоси фақат ҳайдовчилар маданияти билан изоҳланмайди.
- Ўзбекистон ЙҲҚсида махсус транспорт учун аниқ ҳаракат алгоритми мавжуд эмас.
- Кўплаб давлатларда қутқарув йўлаги шакллантириш тартиби қонун билан белгиланган.
- Самарали ечим фақат жарима эмас, балки тушунарли ва ягона қоида яратишдир.
- Қоидалар оддий ҳайдовчилар билан бир қаторда махсус транспорт ҳайдовчилари учун ҳам аниқ бўлиши керак.
