Қозоғистон ва Туркияда содир бўлган сўнгги фожиали воқеалар хорижда истиқомат қилаётган ва меҳнат қилаётган ўзбекистонлик хотин-қизларнинг хавфсизлиги, оилавий зўравонлик ҳамда ҳуқуқий ҳимоя механизмларининг қай даражада ишлаётгани ҳақидаги муҳокамаларни яна кун тартибига олиб чиқди. Қозоғистоннинг Жамбил вилояти Мерке туманида 19 ёшли Ўзбекистон фуқароси Мадинанинг фожиали тарзда вафот этгани ҳамда Туркияда 29 ёшли ўзбекистонлик аёлнинг ўз жонига қасд қилгани ҳақидаги хабарлар жамиятда катта акс-садо берди.
Мазкур ҳодисалар шунчаки алоҳида маиший келишмовчиликлар оқибати эмас, балки муҳожирликдаги оилавий муносабатлар, руҳий босим ва консуллик-ҳуқуқий кўмагининг етарлича манзилли эмаслиги каби чуқурроқ муаммоларни юзага чиқармоқда. Ушбу таҳлилий мақолада хориждаги ватандош аёллар дуч келаётган хавф-хатарлар ва уларни бартараф этиш йўллари кўриб чиқилади.
Муаммо нимада?
Хорижда вақтинчалик ёки доимий истиқомат қилувчи ўзбекистонлик аёлларнинг руҳий ва жисмоний зўравонлик қурбонига айланиши тобора жиддий муаммога айланмоқда. Қозоғистондаги ҳолатда марҳуманинг яқинлари унинг эри томонидан мунтазам жисмоний куч ишлатилганини таъкидлаган бўлса, Туркиядаги воқеада ҳам руҳий ва ижтимоий босимлар эҳтимоли илгари сурилмоқда.
Масаланинг келиб чиқишига қуйидаги асосий омиллар сабаб бўлмоқда:
Ҳуқуқий ва ижтимоий яккаланиш: Хорижда қариндош-уруғ ва яқинлар қўлловидан узилган аёллар зўравонликка дуч келганда қаерга мурожаат қилишни билмайди ёки молиявий қарамлик сабаб вазиятдан чиқиб кета олмайди.
Маҳаллий қонунчилик ва ёрдам тизимини билмаслик: Муҳожир аёллар борган мамлакатидаги ҳимоя ордерлари, аёллар бошпаналари (шелтерлар) ва ижтимоий хизматлар ҳақида етарлича маълумотга эга эмас.
Молиявий қарамлик: Мурожаат қилиш ёки уйга қайтиш учун етарли маблағнинг йўқлиги аёлларни зўравонликка чидашга мажбур қилади.
Реал рақамлар шуни кўрсатадики, миграцияда бўлган аёлларнинг оилавий ва маиший муаммолари кўп ҳолларда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар эътиборидан четда қолади, сабаби жабрланувчиларнинг ўзлари ариза билан мурожаат қилишдан қўрқишади.
Бу жараён кимга таъсир қилади?
Аҳоли ва ёшлар: Хорижда оила қураётган ёки меҳнат қилаётган ёш аёллар ва уларнинг оила аъзолари бевосита хавф гуруҳида туради.
Маҳаллий ҳудудлар (шу жумладан Жиззах вилояти): Жиззах каби меҳнат миграцияси юқори бўлган вилоятлардан хорижга кетаётган аёлларнинг ҳуқуқий ва ижтимоий ҳимояси маҳаллий ҳокимият органлари ва маҳалла институти зиммасига ҳам масъулият юклайди.
Давлат ташкилотлари: Ташқи ишлар вазирлиги, Консуллик хизматлари ҳамда Миграция агентлиги учун хориждаги ватандошларни ҳимоя қилишнинг янги ва самаралироқ механизмини ишлаб чиқиш зарурати туғилади.
Расмий позиция нима?
Тегишли давлат органлари ва дипломатик ваколатхоналар мазкур воқеаларга нисбатан расмий муносабат билдирган. Жумладан, Жамбил вилояти полицияси Қозоғистондаги ҳолат юзасидан судгача тергов ҳаракатлари бошлангани ва якуний хулоса тергов тугагач берилишини маълум қилган.
Ўзбекистон Республикасининг Истанбул шаҳридаги Бош консулхонаси эса Туркиядаги фожиа бўйича маҳаллий ҳуқуқ-тартибот органлари билан ҳамкорликда процессуал ва консуллик-ҳуқуқий ёрдам кўрсатилаётганини, марҳумаларнинг жасадини ватанга қайтариш бўйича тегишли чоралар кўрилганини билдирган.
Мутахассислар нима дейди?
Масала юзасидан уч хил нуқтаи назар мавжуд:
Қўллаб-қувватловчи фикр (Институционал ёндашув): Айрим ҳуқуқшуносларнинг таъкидлашича, дипломатик ваколатхоналар ва консулликлар мавжуд ваколатлари доирасида максимал даражада ҳаракат қилмоқда. Чет элдаги фуқароларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш маҳаллий қонунчилик Халқаро ҳуқуқ нормаларига мос келишини талаб этади.
Танқидий фикр (Жамоатчилик ва фаоллар): Инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари консулликларнинг реактив позицияда эканини, яъни ҳодиса содир бўлгандан кейингина ҳаракатга келишини танқид қилади. Уларнинг фикрича, хориждаги аёллар учун профилактика, тезкор "горячая линия" (hotline) ва вақтинчалик бошпаналар тизими яратилмаган.
Нейтрал эксперт баҳоси (Социологлар ва миграция бўйича мутахассислар): Экспертлар фикрича, муаммонинг илдизи фақат консулликда эмас, балки аёлларнинг хорижга кетишдан олдинги ҳуқуқий ва ижтимоий тайёргарлигининг пастлигида. Жамиятда оилавий зўравонликни "ички иш" деб билиш стереотипи ҳануз сақланиб қолмоқда.
Яширин омиллар ва манфаатлар
Миграция ва оилавий зўравонлик масаласи ортида мураккаб ижтимоий ва институционал омиллар ётади:
Иқтисодий омил: Меҳнат миграцияси мамлакатга пул ўтказмаларини таъминлайди, бироқ бу жараёнда хотин-қизларнинг ижтимоий ва руҳий хавфсизлиги нархи баъзан эътибордан четда қолади.
Ким ютади ва ким йўқотади?: Тизимдаги бўшлиқлардан ноинсоф иш берувчилар ёки зўравон шахслар фойдаланади. Жабрланувчи аёллар ва уларнинг фарзандлари эса энг катта йўқотишга учрайди.
Таваккалчиликлар: Агар хориждаги ватандошларни ҳимоя қилиш тизими тубдан ислоҳ қилинмаса, муҳожир аёллар орасида суицид, оилавий фожиалар ва ҳуқуқбузарликлар сони ортиб бориши хавфи мавжуд.
Ечимлар журналистикаси нуқтаи назари
Мавжуд ечимлар ва уларнинг самараси: Шарқий Европа ва Осиёнинг бир қатор мамлакатларида хориждаги фуқароларни ҳимоя қилиш бўйича махсус фондлар ва 24/7 режимда ишловчи онлайн қўллаб-қувватлаш марказлари мавжуд. Бу усуллар жабрланувчиларга вақтида психологик ва ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш имконини берган.
Кучли ва ожиз томонлари:
Кучли томони: Фожиаларнинг олдини олади, аёлларга хавфсиз муҳит тақдим этади.
Камчиликлари: Катта молиявий харажатлар талаб қилади, бюрократик тўсиқлар сабаб хориждаги маҳаллий полиция билан тезкор ҳамкорлик қилиш қийин кечади.
Ечимлар журналистикасида учрайдиган хатолар: Фақат консулликнинг жасадни олиб келишдаги ёрдамини кўрсатиб, муаммо ҳал бўлди деб ҳисоблаш ёки оилавий зўравонликнинг чуқур илдизларини очиб бермасдан, ҳодисани шунчаки сенсация сифатида тақдим этиш асосий хатолардандир.
Sangzor.uz таҳлили
Жараённинг келгуси 3–5 йиллик ривожланиши бўйича 3 та эҳтимолий сценарий:
Энг яхши сценарий: Хориждаги Ўзбекистон ваколатхоналари ҳузурида аёллар учун махсус ёрдам марказлари ва Вақтинчалик сақлаш бошпаналари очилади. Жиззах ва бошқа вилоятларда хорижга кетаётган хотин-қизлар учун мажбурий ҳуқуқий ва психологик тренинглар жорий этилади.
Энг эҳтимолий сценарий: Ҳодисаларга реакция билдириш амалиёти сақланиб қолади, бироқ жамоатчилик босими остида дипломатик ваколатхоналарда аёллар масалалари бўйича масъул ходимлар ажратилиши ва алоқа каналлари қисман яхшиланиши мумкин.
Энг хавфли сценарий: Муаммога фақат "маиший келишмовчилик" сифатида қарашда давом этилса, хориждаги аёлларнинг ҳуқуқий ҳимоясизлиги ортади, бу эса фожиали ҳолатлар ва суицид кўрсаткичларининг кўпайишига олиб келади.
Хулоса
Ушбу фожиали воқеалар орқали ўқувчи шуни англаши керакки, оилавий зўравонлик ва муҳожирликдаги ҳуқуқий ҳимоясизлик алоҳида шахсларнинг эмас, балки бутун жамият ва давлатнинг комплекс ёндашувини талаб қиладиган масаладир.
Эътибор қаратиш лозим бўлган асосий жиҳат — хорижга чиқишдан олдин ҳуқуқий вазиятни ва фавқулодда алоқа воситаларини аниқ билиб олишдир. Ҳозирча очиқ қолаётган савол эса битта: Хориждаги ватандош хотин-қизларни комплекс ҳимоя қилиш бўйича давлат даражасидаги янги тизим қачон пўлатдай мустаҳкам ишлай бошлайди?
Ҳакимжон Фозилов
