Жиззах вилояти Мирзачўл туманидаги «Пахтазор» маҳалласида жойлашган фермер хўжалиги ҳудудидаги сунъий сув ҳавзасида 14, 16 ва 17 ёшли уч нафар қиз чўкиб ҳалок бўлди. Ўзбекистон Бош прокуратураси матбуот хизмати томонидан тасдиқланган ва Gazeta.uz нашрида эълон қилинган маълумотларга кўра, ҳодиса 17 июль куни соат 13:00 атрофида содир бўлган. Қизлар «Mulla-Buloq» фермер хўжалиги майдонидаги томчилатиб суғориш учун қазилган ҳовузга чўмилиш учун тушган. Суд-тиббий экспертизасининг дастлабки хулосасига кўра, ўлимга юқорги нафас йўлларининг сув билан беркилиши натижасида юзага келган механик асфиксия сабаб бўлган. Ҳозирда Мирзачўл туман прокуратураси томонидан терговга қадар текширув ҳаракатлари олиб борилмоқда.
Сунъий сув ҳавзалари ва хавфсизлик стандартлари таҳлили
Ўзбекистонда қишлоқ хўжалигини сув тежовчи технологияларга ўтказиш доирасида минглаб сунъий сув ҳовузлари барпо этилган. Бу каби объектлар, хусусан, томчилатиб суғориш тизимларининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Бироқ уларнинг хавфсизлик қоидаларига мувофиқлиги масаласи очиқ қолмоқда.
Аграр соҳада сув ҳавзаларини қуриш ва улардан фойдаланиш тартиби «Шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари» (ШНҚ) ҳамда Фавқулодда вазиятлар вазирлигининг (ФВВ) хавфсизлик бўйича йўриқномалари билан тартибга солинади. Ушбу меъёрларга кўра:
Девор ва тўсиқлар: Фермер хўжалиги ҳудудидаги чуқурлиги 1-1,5 метрдан ортиқ бўлган сунъий ҳавзалар атрофи периметр бўйлаб камида 1,5 метр баландликдаги мустаҳкам тўсиқлар билан ўралиши шарт.
Огоҳлантирувчи белгилар: Ҳавза атрофида «Чўмилиш тақиқланади!» ва «Хавфли ҳудуд!» ёзувлари туширилган махсус лавҳалар ўрнатилиши лозим.
Плёнка ва геомембрана омили: Аксарият сунъий ҳовузлар туби ва деворлари сув сизиб кетмаслиги учун полиэтилен ёки геомембрана билан қопланади. Намланган плёнка ўта сирпанчиқ бўлиб, сувдан ўз мустақил кучи билан чиқиб олиш имкониятини кескин чеклайди.
Сувда қутқариш ва хавфсизлик стандартлари бўйича халқаро экспертларнинг (Ички сув ҳавзаларида хавфсизлик бўйича халқаро тавсиялар, ILS) таъкидлашича, полиэтилен билан қопланган сунъий ҳавзаларга тақиқланган ҳудудда сувга тушиш ҳолатларининг 80 фоиздан ортиғи фожиали якунланади. Чунки сирпанчиқ қияликдан юқорига чиқиш имконсиз бўлиб қолади.
Муаммонинг кўлами ва тизимли такрорланиш
Ёзги мавсумда аҳолининг, айниқса вояга етмаганларнинг белгиланмаган ва тайёрланмаган сув ҳавзаларида чўмилиши натижасида содир бўлаётган фожиалар тизимли тус олмоқда.
Яқинда, 8 июль куни Навоий вилоятининг Кармана туманида Зарафшон дарёсида чўмилаётган уч нафар вояга етмаган бола чўкиб кетган эди. Фавқулодда вазиятлар бошқармаси қутқарувчилари томонидан олиб борилган қидирув ишлари натижасида уларнинг жасадлари 10 июль куни топилган.
Фавқулодда вазиятлар вазирлигининг расмий статистикаси шуни кўрсатадики, сувда чўкиш ҳолатларининг асосий қисми қуйидаги омиллар сабабли юз беради:
Чўмилиш учун тақиқланган ва жиҳозланмаган сув ҳавзаларидан фойдаланиш.
Сунъий ҳовуз ва каналлар атрофида огоҳлантирувчи тўсиқларнинг мавжуд эмаслиги.
Маҳалла томонидан вояга етмаганлар назоратсиз қолдирилиши.
Фермер хўжаликлари томонидан мулкни ва атрофдагилар хавфсизлигини таъминлаш мажбурияти Фуқаролик кодексининг тегишли моддаларида ҳам белгиланган. Агар сунъий ҳавза хавфсизлик талабларига жавоб бермагани аниқланса, объект эгасига нисбатан ҳуқуқий жавобгарлик чоралари кўрилиши мумкин.
Жиззахдаги фожиа аграр сектордаги сунъий сув ҳавзаларининг хавфсизлик чораларини кучайтириш зарурлигини кўрсатмоқда. Технологик ривожланиш ва сув тежовчи манбаларни барпо этиш жараёни инсон хавфсизлиги талаблари билан параллель равишда олиб борилиши шарт.
Аҳоли ўртасида, хусусан, қишлоқ жойларда сунъий ҳовузларнинг яширин хавф-хатарлари ҳақида тушунтириш ишларини кучайтириш, шунингдек, фермерларнинг хавфсизлик тўсиқларини ўрнатиш бўйича жавобгарлигини ошириш мазкур муаммонинг ягона ечими ҳисобланади.
