Ўзбекистон ёқилғи бозорида жиддий таркибий ўзгаришлар юз бермоқда: мамлакат бензинни жисмоний ҳажм жиҳатидан камроқ, аммо молиявий нуқтаи назардан анча қимматроқ сотиб ола бошлади. Жорий йилнинг январь-август ойларида бензин импорти умумий ҳисобда 41,2 фоизга ошиб, 721,5 миллион литрга етган бўлса-да, сўнгги ойларда — айниқса, ёз охирида етказиб бериш ҳажми кескин қисқарди. Август ойида импорт ўтган йилнинг шу даврига нисбатан тўрт баравардан кўпроққа камайиб, бор-йўғи 11,4 миллион литрни ташкил этди. Шу билан бирга, 1000 литр импорт бензинининг ўртача нархи баҳордаги 576 доллардан августда 995 долларгача — салкам 73 фоизга қимматлашди. Бу ҳолат Тошкент ва ҳудудлардаги ёқилғи қуйиш шохобчаларида АИ-92 нархининг йиллик 20-40 фоизга, АИ-95 нархининг эса 30-44 фоизгача кўтарилишига олиб келди. Бу таҳлилий материал ички бозордаги нархларнинг нега шошилинч равишда кўтарилаётгани, ташқи ва ички омиллар, манфаатдор томонлар ҳамда мавжуд инқироздан чиқиш йўлларини очиб беради.
Ушбу муаммонинг тарихий ва ҳуқуқий илдизлари Ўзбекистоннинг ёқилғи-энергетика мувозанатидаги заиф нуқталарига бориб тақалади. Мамлакатда сўнгги йилларда автомобиль паркининг шиддат билан кенгайиши, айниқса, сиқилган газ (метан) заправкаларидаги мавсумий чекловлар фонида бензинга бўлган талабни бир неча баравар оширди. Ички нефтни қайта ишлаш заводлари (Бухоро ва Фарғона НҚИЗ) маҳаллий хом ашё ва қувватлар чеклангани сабабли талабни тўлиқ қондира олмайди. Натижада, ички бозорни барқарорлаштириш ва танқисликнинг олдини олиш мақсадида бензин импорти либераллаштирилди ҳамда хусусий тадбиркорларга импорт қилиш ҳуқуқи берилди. 2023 йил бошига келиб импорт қилинадиган бензиннинг деярли 100 фоизи айнан Россия Федерацияси ҳиссасига тўғри келаётган эди. Жорий йилнинг бошида импорт ҳажми юқори динамикани кўрсатган бўлса-да (январда 125,9 млн литр, февралда 153,3 млн литр), ёз ойларига келиб ташқи етказиб бериш занжири узилди.
Инқирознинг асл сабабларини бир нечта иқтисодий ва геополитик омиллар мажмуасидан қидириш лозим. Биринчи ва энг асосий ташқи омил — Россия ёқилғи бозоридаги танқисликдир. Украина дронларининг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига берган зарбалари оқибатида қўшни мамлакатда ишлаб чиқариш қувватлари зарар кўрди, бу эса РФ ҳукуматини 1 апрелдан бензин экспортига тақиқ жорий этишга мажбур қилди. Гарчи бу чекловлар ҳукуматлараро келишувлар доирасидаги етказиб беришларга татбиқ этилмаслиги керак бўлса-да, Россиянинг ўзи хориждан (Беларусь, Ҳиндистон, Қозоғистон) бензин харид қила бошлагани шароитида экспорт ҳажмлари амалда кескин қисқарди. Вужудга келган геополитик ва логистик хавфлар, шунингдек, жаҳон бозоридаги нархларнинг тебраниши импорт таннархининг 1000 литри учун қарийб 1000 долларгача чиқиб кетишига олиб келди. Иккинчи томондан, ички бозорда маҳаллий ишлаб чиқариш январь-июль ойларида 8,9 фоизга ўсиб, 731,9 минг тоннага етган ва июлда 117,7 минг тонна кўрсаткич билан максимумни янгилаган бўлса-да, бу ўсиш импортнинг тўрт бараварга қисқариши ўрнини тўлиқ қоплай олмади.
Ушбу нарх шоки жамият ва иқтисодиётнинг барча қатламларига турли даражада таъсир ўтказмоқда. Биринчи галда, бу аҳоли ва оддий истеъмолчиларнинг ҳамёнига бевосита зарба беради. Бензиннинг қимматлашуви транспорт ва логистика харажатларини ошириб, озиқ-овқат ҳамда ноозиқ-овқат маҳсулотларининг чакана нархларида инфляцияни тезлаштиради. Хусусий тадбиркорлар ва транспорт хизмати кўрсатувчилар (такси, логистика компаниялари) ўз маржасининг қисқаришига дуч келади. Давлат ташкилотлари ва бюджети эса янада мураккаб танлов олдида қолади: ёқилғи субсидияларини ушлаб туриш ёки нархларни тўлиқ бозор механизмларига топшириш. Бундан ташқари, ёқилғи шахобчалари (АЗС) эгалари, айниқса импорт бензинга ихтисослашган хусусий тармоқлар (собиқ UNG Petro/Carvon, INTRANS SERVIS, POYTAHT OIL, Lukoil) сотув ҳажмининг камайиши ва айланма маблағларнинг танқислигига дуч келмоқда.
Мавзу атрофидаги фактчекинг ва даъволар таҳлили шуни кўрсатадики, ижтимоий тармоқларда кенг тарқалган айрим қарашлар реал статистик манбаларга тўлиқ мос келмайди.
1-даъво: "Ўзбекистон бензин импортини тўхтатди ёки тўлиқ тақиқлади."
Далил: Божхона қўмитаси маълумотларига кўра, январь-август ойларида 721,5 млн литр бензин кириб келган, бу ўтган йилгидан 41,2% кўп. Тўхташ эмас, балки айнан июль (18,6 млн л) ва август (11,4 млн л) ойларида кескин секинлашиш (физик ҳажм камайиши) юз берган.
Хулоса: Даъво нотўғри, импорт тўхтамаган, лекин ҳажм тўрт бараварга камайган.
2-даъво: "Нархлар ўсишига фақат маҳаллий монополия ва заправкаларнинг устамаси сабаб бўлмоқда." Далил: Рақамлар шуни кўрсатадики, апрелда импортнинг 1000 литри 576 доллар бўлган бўлса, августда 995 долларга етган (73% га ўсган). Тошкент АЗСларида АИ-92 нархи 20-41% га ошди.
Хулоса: Нарх ўсишининг асосий двигатели — бу маҳаллий маржа эмас, балки ташқи импорт таннархининг 73% га қимматлашганидир.
Манфаатлар харитасини шакллантирадиган бўлсак, бу вазиятда иқтисодий жиҳатдан ютувчилар — маҳаллий нефтни қайта ишловчи заводлар ва қайта ишлаш қувватига эга субъектлардир. Ички бозорда нархларнинг кўтарилиши ва импортнинг қимматлашуви маҳаллий маҳсулотнинг рақобатбардошлигини ва талабини оширади. Мағлуб томон эса шубҳасиз пировард истеъмолчи — солиқ тўловчилар ва аҳолидир. Шунингдек, фақат импорт ёқилғига таянган ва диверсификация қилинмаган АЗС тармоқлари ҳам молиявий йўқотишларга учрамоқда. Бу қарорлар ва бозор жараёнлари ортида ресурсларни қайта тақсимлаш, яъни валюта чиқиб кетишини жиловлаш ҳамда маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни рағбатлантириш мантиғи ётибди. Шунга қарамай, Россия етказиб беришларининг муқобил вариантлари ва уларнинг асл таннархи бўйича саволлар ҳали ҳам очиқ қолмоқда.
Ечимлар журналистикаси нуқтаи назаридан, мавжуд инқирозни енгиш учун бир нечта йўналишлар таклиф қилинмоқда. Энергетика вазирлиги Марказий Осиё ва бошқа минтақалар, хусусан Озарбайжон билан нефть ва тайёр ёқилғини узоқ муддатли етказиб бериш бўйича музокаралар олиб бормоқда. Хориж тажрибаси шуни кўрсатадики, ягона етказиб берувчига боғланиб қолмаслик ва муқобил маршрутларни (Каспий орқали ёки Қозоғистон, Туркманистон транзити) ривожлантириш энергетик хавфсизликнинг ягона кафолати ҳисобланади. Мутахассислар ички ишлаб чиқариш қувватларини модернизация қилиш ва акциз солиқларини вақтинчалик пасайтириш орқали нархларни барқарорлаштиришни таклиф қилмоқда. Бироқ бу ечимларнинг ҳам ўз камчиликлари бор: муқобил логистика занжирлари қимматга тушиши, инфратузилмани қайта қуриш вақт талаб этиши, акцизларни камайтириш эса давлат бюджети тушумларини қисқартириши мумкин. Шу сабабли, вазиятни фақат қисқа муддатли маъмурий буйруқлар билан эмас, балки бозор механизмлари орқали ҳал этиш зарур.
Sangzor.uz Таҳлили бўйича келажак сценарийлари:
Энг эҳтимолий сценарий: Яқин ойларда бензин нархи юқори даражада сақланиб қолади. Маҳаллий НҚИЗлар ишлаб чиқаришни имкон қадар максимал даражада ушлаб туради, импорт эса нархлар юқорилиги сабабли суст тикланади.
Энг яхши сценарий: Озарбайжон ва Қозоғистон билан келишувлар тез фурсатда ишга тушиб, логистика харажатлари камаяди, Россия бозоридаги вазият барқарорлашиб, экспорт чекловлари юмшатилади ва ички бозорда нархлар 10-15% га арзонлашади.
Энг хавфли сценарий: Ташқи етказиб бериш занжирлари бутунлай узилади, куз-қиш мавсумида метан заправкалар ёпилиши фонида бензинга бўлган талаб кескин ошади ва ички бозорда жиддий дефицит ҳамда нархларнинг қайта сакраши кузатилади. Кейинги 3–5 йиллик прогноз шуни кўрсатадики, Ўзбекистон анъанавий ёқилғи бозорида тўлиқ бозор нархларига ўтади ва электромобиллаштириш суръати бензин инқирози сабабли янада тезлашади.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса:
Август ойида бензин импорти ҳажми 4 баравардан кўпроққа камайди, аммо харид нархи 73 фоизга қимматлашди.
Нархлар ошишининг бош сабаби — Россия бозоридаги ёқилғи тақчиллиги ва экспорт чекловлари оқибатида ташқи таннархнинг кескин кўтарилишидир.
Маҳаллий ишлаб чиқариш 8,9 фоизга ошган бўлса-да, у импорт қисқариши ўрнини тўлиқ қоплай олмаяпти.
Пойтахт ва ҳудудлардаги АЗСларда АИ-92 ва АИ-95 бензинлари бир йил ичида 20 фоиздан 44 фоизгача қимматлашди.
Инқироздан чиқишнинг ягона йўли — етказиб бериш манбаларини (Озарбайжон, Қозоғистон) диверсификация қилиш ва ички қайта ишлаш қувватларини оширишдир.
