Яқин Шарқдаги геосиёсий инқироз, хусусан, Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши Ўзбекистон халқаро юк оқимларининг қарийб 40 фоизига салбий таъсир кўрсатди ва Эрон орқали ўтадиган анъанавий логистика занжирларини узиб қўйди. Натижада Тошкент–Мерсин йўналишида юк ташиш нархи икки баробарга — 2 200 доллардан 4 200 долларгача кўтарилди, маҳаллий бозорда дизел ёнилғиси 17,5 фоизга қимматлашди, товарларни етказиб бериш муддати эса ўртача 7–10 кунга узайди. Вазият маҳаллий импорт ва экспорт қилувчиларни юк оқимини Марказий коридор ва Хитой йўналишларига зудлик билан қайта тақсимлашга мажбур қилмоқда.
Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши: Глобал инқирознинг маҳаллий иқтисодиётга зарбаси
2026 йилнинг бошидан буён Исроил, Эрон ва АҚШ ўртасидаги кескинликнинг ортиши натижасида жаҳон савдосининг чорак қисми ва суюлтирилган газ ҳажмининг 19 фоизи ўтадиган Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши глобал логистика инқирозини келтириб чиқарди. Бу жараён денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имконияти бўлмаган ва сўнгги йилларда Эрон портлари билан фаол интеграциялашиб бораётган Ўзбекистон учун кутилмаган молиявий ва инфратузилмавий қийинчиликларни юзага келтирди.
Давлат статистика агентлиги маълумотларига кўра, 2025 йил якуни бўйича Ўзбекистон ва Эрон ўртасидаги тўғридан-тўғри савдо айланмаси 579 миллион долларни (умумий айланманинг 0,7 фоизи) ташкил этган бўлса-да, бу йўналишнинг стратегик транзит аҳамияти анча юқори эди. Ўзбекистон ташқи савдо айланмасининг қарийб 6 фоизи айнан Яқин Шарқ мамлакатлари — Туркия, БАА ва Эрон ҳиссасига тўғри келади. Эрон ҳудуди орқали ўтувчи йўлаклар сафдан чиқиши биринчи навбатда мамлакатнинг 47,35 миллиард доллик импорт салоҳиятига зарба берди.
Тарифлар ва муддатлар: Логистика занжирлари қанчага қимматлашди?
Экспертлар ва бозор иштирокчиларининг таъкидлашича, Эрон коридорининг ёпилиши транзит ва тижорат харажатларининг кескин ортишига сабаб бўлди. Starways Logistics компанияси тақдим этган рақамларга кўра, илгари Эрон орқали ўтадиган Тошкент–Мерсин (Туркия) йўналишидаги юк транспорти нархи одатда 2 200 долларни ташкил этган бўлса, ҳозирда ташувчилар муқобил ва айланма йўллардан, шунингдек, қиммат паромалардан фойдаланишга мажбур бўлаётгани туфайли бу кўрсаткич 4 200 долларга етган.
Юк ташиш турлари бўйича анъанавий тарзда қуйидаги тақсимот мавжуд эди:
Автомобиль транспорти — 50–65%
Темир йўл транспорти — 25–40%
Денгиз транспорти (мултимодал занжир қисми) — 5–15%
Авиация (шошилинч юклар) — 1–2%
CargoDeal логистика компанияси таҳлилига кўра, айни пайтда автомобиль транспорти энг катта босим остида қолган. Муқобил йўналишлар масофа ва вақт жиҳатидан ўртача 20 фоизга узунроқ бўлиб, чегаралардаги тирбандликлар ва паром йўналишларидаги навбатлар сабабли етказиб бериш муддатлари яна 7–10 кунга чўзилди. Бандар-Аббос портида қолиб кетган юкларнинг тақдири эса алоқа ва интернет узилишлари сабабли ноаниқлигича қолмоқда.
Муқобил йўлаклар: Орттирилган юкни ким ўз зиммасига олмоқда?
Юзага келган вазиятда Ўзбекистон ташқи савдо оқимларини бошқа йўналишларга йўналтиришга мажбур бўлмоқда. Асосий муқобил сифатида Қозоғистон ёки Туркманистон орқали Каспий денгизи, Озарбайжон ва Грузияни боғлайдиган Орта коридор (Транскаспий халқаро транспорт маршрути) чиқмоқда. Бизнес вакилларининг катта қисми ўз юкларини Россия, Кавказ ва Хитой йўналишлари томон қайта тақсимламоқда.
Бироқ, Орта коридор инфратузилмаси тўсатдан келиб тушган бундай йирик ҳажмдаги юкларни қабул қилишга тўлиқ тайёр эмас эди. Бу эса ўз навбатида логистика марказлари ва ўтказиш пунктларида тирбандликни, тарифларнинг беқарорлигини келтириб чиқарди. Қўшимча равишда, жаҳон бозоридаги хомашё нархлари беқарорлиги ортидан Ўзбекистон товар-хомашё биржасида дизель ёнилғиси нархи бир неча сессияда 17,5 фоизга, йиллик ҳисобда эса 24 фоизга ошди. Бу омил йўналишга қараб умумий харажатларни яна 10 фоиздан 25 фоизгача оширмоқда.
Иқтисодий оқибатлар ва эҳтимолий сценарийлар
Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази экспертларининг хулосаларига кўра, транспорт харажатларининг ортиши тўғридан-тўғри истеъмол товарлари ва хомашёнинг таннархига таъсир ўтказади. Масалан, Туркиядан олиб келинадиган тайёр маҳсулотлар ёки бутловчи қисмлар таннархи маҳаллий бозорда 5–8 фоизгача қимматлашиши мумкин. Бизнес вакилларининг айланма маблағлари айланиш даври узайгани сабабли кўплаб компаниялар ҳозирда кутиш позициясини эгаллаб, янги шартномалар тузишни кечиктирмоқда.
Жаҳон банки ва Халқаро транспорт вазирлари форуми ҳисоботларида таъкидланишича, ушбу инқироз Ўзбекистон учун COVID-19 пандемияси давридаги чекловларни ёдга солади. Ўшанда ҳам таъминот занжирлари узилган ва бозор тез фурсатда мослашишга мажбур бўлган эди. Ҳозирги шароитда ҳам маҳаллий тадбиркорлар ва давлат сектори логистикани диверсификация қилиш тезлигини оширишлари талаб этилади.
Яқин Шарқдаги геосиёсий инқироз Ўзбекистон учун энг қисқа ва арзон денгиз йўли ҳисобланган Эрон коридорининг заиф томонларини кўрсатди. Мавжуд муқобил вариантлар ҳозирча на нарх ва на етказиб бериш муддати бўйича аввалги тизимни тўлиқ алмаштира олмайди. Бу вазият маҳаллий бизнес ва давлат ташкилотларини транспорт йўналишларини фақатгина битта минтақага боғлаб қўймасликка, миллий логистика стратегиясини узоқ муддатли диверсификация қилиш ва ички захираларни шакллантириш устида мустақил фикр юритишга ундайди.
