2026 йилнинг биринчи чораги якунларига кўра, Ўзбекистон саноатида зиддиятли ҳолат кузатилмоқда: табиий газ қазиб олиш 15 фоизга, нефть қазиш эса 2 фоизга қисқарган бўлса-да, электр энергияси ва автомобил бензини ишлаб чиқаришда ўсиш қайд этилди. Статистика агентлиги ҳисоботига кўра, уч ой давомида 289,3 трлн сўмлик саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарилиб, йиллик ўсиш 8 фоизни ташкил этган. Бу кўрсаткичлар мамлакат энергетика тизими хом ашё қазиб олишдан кўра, мавжуд ресурсларни қайта ишлаш ва муқобил манбаларга таяниш босқичига ўтаётганини кўрсатмоқда.  

Хом ашё базасидаги пасайиш: Рақамлар нима дейди?

Жорий йилнинг январь-март ойларида энергетика ресурсларини қазиб олишда сезиларли пасайиш кузатилди. Хусусан:

• Табиий газ: 9,6 млрд куб метр қазиб олинган бўлиб, бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 1,7 млрд куб метрга ёки 15 фоизга камдир.
  Нефть: Қазиб олиш ҳажми 160,8 минг тоннадан 157,3 минг тоннага тушган.
  Кўмир: 1,1 млн тонна қазиб олинган, бу эса ўтган йилги кўрсаткичдан 100 минг тоннага кам.
  
  

Бу пасайиш фонида саноатнинг умумий ўсиши қайта ишлаш тармоғи ҳисобига таъминланмоқда. Масалан, Навоий вилояти 73,5 трлн сўмлик маҳсулот билан етакчилик қилаётган бўлса, Сурхондарё вилоятида бу кўрсаткич энг паст — 3,8 трлн сўмни ташкил этган.  

Ишлаб чиқаришдаги ўсиш ва энергия самарадорлиги

Ресурслар қазиб олиш камайганига қарамай, тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми ортган. Электр энергияси ишлаб чиқариш 21,9 млрд кВт соатдан 22,93 млрд кВт соатга етган. Бензин ишлаб чиқариш 313,2 минг тоннани ташкил этиб, ўтган йилги 304,3 минг тонналик кўрсаткичдан ошган. Айниқса, дизель ёқилғиси ишлаб чиқаришда 55 фоизлик кескин ўсиш (280,9 минг тонна) қайд этилди.  

Ушбу ўсишнинг асосий сабабларидан бири энергия тежамкорлиги ва қайта тикланувчи энергия манбаларига (ҚТЭМ) бўлган эътибордир. Президентнинг 2026 йил 30 апрелдаги фармонига кўра, жорий йилда 4,3 млрд кВт соат электр ва 2,8 млрд куб метр газни тежаш режалаштирилган.

Тежамкорлик йўналишлари:

• Йирик қуёш ва шамол станциялари ҳисобидан 1,3 млрд куб метр газ тежалади.

• Маҳаллаларда кичик қуёш панеллари ўрнатиш орқали 35 млн куб метр газ иқтисод қилинади.

• 25 та йирик корхонада энергия аудити орқали 1,6 млрд кВт соат ток тежалиши кутилмоқда.

Автомобиль саноати ва маҳаллий истеъмол

Саноат ўсишининг яна бир драйвери — автомобиль ишлаб чиқариш. Уч ойда 108 769 дона енгил автомобиль ишлаб чиқарилиб, ўсиш 11,5 мингтани ташкил этган. Моделлар кесимида Cobalt (38 397 дона) етакчи, бироқ Damas ва Onix ишлаб чиқаришда қисқариш кузатилган. Янги брендлар — Kia (7 105 та) ва BYD (5 111 та) бозордаги улушини ошириб бормоқда. Автомобиллар сонининг ортиши табиий равишда бензин ва дизелга бўлган талабни оширади, бу эса нефть қазиш камайган шароитда ёқилғи импорти ёки қайта ишлаш чуқурлигини оширишни тақозо этади.  

Фактчекинг: Рақамлар ўртасидаги боғлиқлик

Даъво: Газ қазиш камайса, электр ишлаб чиқариш қандай ошади?
Манба таҳлили: Статистика қўмитаси газ қазиш 15 фоизга камайганини тасдиқлайди. Электр энергияси ўсиши эса янги ишга туширилаётган қуёш ва шамол станциялари ҳамда модернизация қилинган ИЭСлар самарадорлиги билан изоҳланади. Президент фармонида яшил энергия ҳисобидан 4,3 млрд кВт соат қўшимча ток олиниши белгилангани буни тасдиқлайди.
Хулоса: Рақамлар бир-бирига зид эмас, балки энергетика баланси ўзгараётганини кўрсатади.  

Стратегик вазифалар ва келажак

Ҳукумат 2026 йил 1 июлдан давлат ташкилотлари учун биноларнинг энергия самарадорлиги бўйича "C" тоифасидан паст бўлмаслик талабини жорий қилмоқда. Шунингдек, халқаро молия институтларидан 200 млн доллар миқдорида инвестиция жалб қилиш кўзда тутилган. Жиззах вилояти каби ҳудудларда ҳам ҚТЭМ лойиҳаларини кенгайтириш орқали энергия тақчиллигини камайтириш мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон иқтисодиёти хом ашё қазиб олиш ҳажмига қарамликдан аста-секин воз кечмоқда. Бироқ газ ва нефть қазишдаги давомли пасайиш энергия хавфсизлиги учун хавф туғдириши мумкин. Сизнингча, маҳаллий газ қазиб олишни тиклаш муҳимми ёки бор эътиборни "яшил энергетика"га қаратиш керакми?