Украина президенти Владимир Зеленский Россия раҳбари Владимир Путинга очиқ хат билан мурожаат қилиб, урушни тўхтатиш ва нейтрал ҳудудда тўғридан-тўғри музокаралар ўтказишни таклиф қилди. Украина томони музокаралар даврида фронт чизиғи бўйлаб ўт очишни тўлиқ тўхтатишга ва асирларни "ҳаммани ҳаммага" тамойили асосида алмашишга тайёрлигини билдирган. Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков Россия президенти ушбу хат билан танишганини тасдиқлади. Ўз навбатида, Владимир Путин Санкт-Петербург халқаро иқтисодий форумида чиқиш қилиб, Россия Анкоридгда АҚШ президенти Дональд Трамп билан эришилган компромисслар асосида тинчлик музокараларига тайёрлигини, бироқ Донбасс устидан назорат ўрнатиш мақсади ўз кучида қолишини маълум қилди.

Ушбу баёнотлар икки томоннинг позицияларида жиддий тактик ўзгаришлар юз бераётганини кўрсатади. Зеленскийнинг АҚШ диққати Эрон масаласига чалғиганини тан олиши ва Европа давлатлари ёки Туркия каби нейтрал майдонларда тўғридан-тўғри мулоқотни таклиф қилиши Украинанинг ташқи ёрдамга қарамлик хавфини англаётганидан далолат беради. Россия томони эса урушни тугатиш шарти сифатида "Анкоридг базаси"га таянаётганини очиқлади. Бу эса халқаро дипломатияда янги музокаралар формати шаклланаётганини англатади.

Фактчекинг ва рақамлар таҳлили

Журналистик суриштирув ва очиқ манбалар асосида томонлар илгари сурган рақамлар ва баёнотларнинг ҳақиқатга мослигини текширамиз.

1. Жанг майдонидаги йўқотишлар нисбати

• Даъво: Владимир Зеленскийнинг таъкидлашича, май ойида Россиянинг фронтдаги йўқотишлари 30 мингдан ортиқни ташкил этган, уларнинг 63 фоизи ҳалок бўлганлар, 37 фоизи эса ярадорлардир. Икки томонлама йўқотишлар нисбати эса "бирнинг бешга ёки олтига" (Украина фойдасига) экани айтилди.

• Манба нима дейди? Буюк Британия Мудофаа вазирлиги ва Мудофаа разведкаси (UK Defence Intelligence) маълумотларига кўра, 2024–2026 йиллардаги фаол жангларда Россия армиясининг ойлик йўқотишлари (ҳалок бўлган ва ярадорлар) ҳақиқатан ҳам 24-35 минг атрофида тебраниб турган [Манба: Буюк Британия Ҳукумати расмий сайти – gov.uk]. Бироқ, XXI аср ҳарбий тиббиёти ва урушлар тарихида ҳалок бўлганлар сони ярадорлардан кўп бўлиши (63% га 37%) камдан-кам кузатилади. Одатда ярадорлар сони ҳалок бўлганлардан 3–4 баравар кўп бўлади. Стратегик тадқиқотлар халқаро институти (IISS) ҳисоботларига кўра, Украина томонининг ҳам жонли куч ва техника борасида йўқотишлари сезиларли ва 1 га 5 нисбат мустақил экспертлар томонидан тўлиқ тасдиқланмаган [Манба: IISS ҳисоботлари – iiss.org].

• Хулоса: Жанг майдонидаги умумий йўқотишлар бўйича рақамлар ҳақиқатга яқин бўлса-да, ҳалок бўлганлар ва ярадорлар ўртасидаги нисбат ҳамда икки армия йўқотишларининг 1 га 5 даражада экани ҳақидаги даъво бўрттирилган бўлиши мумкин ва у урушаётган томоннинг ахборот уруши тактикасига мос келади.

2. Донбассни назорат қилиш ва Анкоридг келишувлари

• Даъво: Владимир Путин Россия қўшинлари бутун тўқнашув чизиғи бўйлаб олдинга силжиётганини ва Донбассни тўлиқ назоратга олиш мақсади Анкоридгда Трамп билан келишилган тинчлик компромиссларига зид эмаслигини даъво қилмоқда.

• Манба нима дейди? Урушни ўрганиш институти (ISW) ҳисоботларига кўра, Россия армияси тактик устунликка эга бўлиб, секинлик билан бўлса-да олдинга силжимоқда, бироқ бу бутун фронт чизиғи бўйлаб стратегик ёриб ўтишга олиб келмади [Манба: Урушни ўрганиш институти – understandingwar.org]. АҚШ маъмурияти ва Дональд Трампнинг баёнотларида урушни тўхтатиш бўйича музокаралар олиб борилаётгани айтилган бўлса-да, Анкоридг учрашувининг расмий тафсилотлари ва Россия фойдасига бериладиган ҳудудий ён босишлар кўлами халқаро ҳамжамият томонидан тўлиқ тан олинмаган.

• Хулоса: Путиннинг баёноти Россиянинг ўз ҳарбий мақсадларидан воз кечмаган ҳолда, дипломатик музокараларда куч позициясидан туриб гаплашиш истагини тасдиқлайди.

Стратегик вазият ва эҳтимолий сценарийлар

Зеленскийнинг хати ва Путиннинг жавобини реал сиёсий вазият мисолида таҳлил қилсак, жараён қуйидаги икки йўналишда ривожланиши мумкин:

• Оптимистик сценарий (Музокаралар бошланиши): Агар томонлар фронт чизиғини музокараларнинг бошланғич нуқтаси сифатида қабул қилса, Швейцария ёки Туркия воситачилигида ўт очишни тўхтатиш бўйича вақтинчалик битим имзоланиши мумкин. Бу Жанубий ва Шимолий Корея ўртасидаги "38-параллел" вариантига ўхшаш узоқ муддатли музлатилган низога олиб келади.

• Пессимистик сценарий (Урушнинг давом этиши): Путиннинг Донбассни тўлиқ эгаллаш шарти ва Зеленскийнинг Украина мустақиллиги ҳамда халқаро чегаралар устуворлиги ҳақидаги қатъий позицияси ўзаро тўқнашади. Бу ҳолатда очиқ хат фақат сиёсий манипуляция бўлиб қолади ва жанглар кучайишда давом этади.

Россия тарихига назар ташласак, жамият ва армиянинг урушдан чарчаши тизимли ўзгаришларга олиб келгани маълум (масалан, 1917 йилги воқеалар ёки Афғонистон урушидан кейинги давр). Зеленский ўз хатида айнан мана шу тарихий контекстга урғу бермоқда. Бироқ, Россия раҳбарияти иқтисодиётни ҳарбий изга солиб, ички назоратни кучайтиргани сабабли, яқин орада ички чарчоқ тизимнинг қулашига олиб келиши эҳтимоли паст деб баҳоланмоқда.

Якунда шуни таъкидлаш лозимки, урушнинг тугаши фақат икки давлат раҳбарининг истагига эмас, балки глобал кучлар — АҚШ, Европа Иттифоқи ва Хитойнинг геосиёсий манфаатлари тўқнашувига боғлиқ. Томонлар таклиф қилаётган компромисслар қанчалик адолатли ёки мажбурий эканини яқин истиқболдаги дипломатик учрашувлар натижаси белгилаб беради. Вазиятни холис баҳолаш ва хулоса чиқариш эса ҳар бир кузатувчининг ўз фикрлаш қобилиятига ҳавола.