БМТ Бош Ассамблеяси Қирғизистон ташаббуси билан, Ўзбекистон ва Тожикистон ҳаммуаллифлигида ишлаб чиқилган “Чегара баҳсларини тинч йўл билан ҳал қилиш” резолюциясини консенсус асосида қабул қилди. Ушбу ҳужжат 40 дан ортиқ давлат томонидан қўллаб-қувватлангани минтақанинг халқаро хавфсизлик тизимидаги роли ошганидан далолат беради.
Низодан мулоқотга: Резолюциянинг мазмуни ва мақсади
Қирғизистон Ташқи ишлар вазирлиги ва халқаро экспертларнинг таъкидлашича, резолюциянинг қабул қилиниши шунчаки рамзий маънога эга эмас. Унинг замирида ўн йиллар давомида "порох бочкаси" деб таърифланган Фарғона водийсидаги чегара муаммоларини ҳал қилишнинг амалий тажрибаси ётибди.
Ҳужжатнинг асосий тамойиллари қуйидагилардан иборат:
Тинч йўл билан ҳал қилиш: Куч ишлатиш ёки таҳдид қилишдан мутлақо воз кечиш.
Конструктив мулоқот: Тарихий ҳужжатлар ва ўзаро манфаатларга асосланган демаркация.
Инсон омили: Чегара яқинида яшовчи аҳолининг тинчлиги ва иқтисодий алоқаларини биринчи ўринга қўйиш.
Муҳим факт: Резолюцияда Марказий Осиё давлатларининг тажрибаси қўшни давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг "конструктив модели" сифатида эътироф этилган.
Таҳлил: Нега бу воқеа ҳозир юз берди?
Сўнгги 5-6 йил ичида минтақадаги сиёсий муҳит тубдан ўзгарди. Ўзбекистоннинг янги ташқи сиёсий курси Қирғизистон ва Тожикистон билан музлаб қолган алоқаларни қайта тиклашга имкон берди.
Ўзбекистон ва Қирғизистон: 2023-2024 йилларда икки давлат чегара масалаларини тўлиқ якунлади. Кампиробод сув омбори каби энг мураккаб нуқталар бўйича ўзаро келишувга эришилди.
Ўзбекистон ва Тожикистон: Давлат чегарасининг демаркацияси деярли якунланди, миналанган майдонлар тозаланди ва ўзаро визасиз режим жорий этилди.
Тожикистон ва Қирғизистон: Икки давлат ўртасидаги қуролли тўқнашувлардан сўнг, томонлар дипломатик ечим ягона йўл эканини англаб етдилар ва 2026 йилга келиб чегара чизиғининг катта қисми бўйича келишувга эришдилар.
Халқаро ҳамжамият учун нимаси билан муҳим?
Дунёнинг турли нуқталарида (Яқин Шарқ, Жанубий Кавказ, Африка) чегара низолари қуролли тўқнашувларга айланиб кетаётган бир пайтда, Марказий Осиё давлатларининг "мураккаб тугунларни" музокара столида ечиши БМТ учун ноёб прецедентдир.
Қирғизистон ТИВ маълумотига кўра, ушбу резолюция халқаро ҳуқуқни мустаҳкамлашга хизмат қилади. Чунки унда чегара муаммоси фақат икки томонлама эмас, балки глобал хавфсизликнинг бир қисми сифатида кўрилган.
Танқидий қараш ва хулоса
Гарчи БМТ резолюцияси катта ютуқ бўлса-да, келишувларни амалда сақлаб қолиш ва демаркация қилинган ҳудудларда иқтисодий интеграцияни кучайтириш — навбатдаги вазифадир. Қоғоздаги тинчликни реал ҳаётдаги фаровонликка айлантириш учун чегаралар фақат "тўсиқ" эмас, балки "кўприк" вазифасини ўташи керак.
Хулоса қилиб айтганда, БМТнинг ушбу эътирофи Марказий Осиёнинг халқаро аренада алоҳида субъект сифатида шаклланганини ва ўзининг ички муаммоларини ташқи кучларсиз ҳал қила олишини исботлади.
