Бухоро вилоятида жойлашган Ширбулоқ кўлининг сув юзаси майдони қисқа давр ичида кескин кенгайиб, 106 квадрат километрдан ортиб кетди. Сунъий йўлдош орқали олинган космик мониторинг маълумотларига кўра, 2024 йил охирида бор-йўғи 7,05 км² бўлган ушбу сув ҳавзаси 2026 йил май ойи якунига келиб 106,81 км² га етган. Бундай улкан гидрологик ўзгаришларни масофадан туриб зондлаш технологиялари ёрдамида аниқлаш сув ресурсларини бошқариш ва экологик хавфларни баҳолашда янги даврни бошлаб бермоқда.

Сунъий йўлдош мониторинги: Кўл майдони қандай ўлчанди?

Космик мониторинг сув ҳавзаларининг динамикасини реал вақт режимида кузатиш имконини беради. Спектрал индекслар (масалан, NDWI — нормаллаштирилган фарқли сув индекси) ёрдамида сунъий йўлдошлар ер юзасидаги сув қатламини қуруқликдан аниқ ажратиб олади. Ширбулоқ кўли мисолида ҳам айнан мана шундай технологик ечим қўлланилган ва жараённинг хронологик ривожланиши қуйидагича кўриниш олган:

• 2024 йил 31 октябрь: Кўлнинг дастлабки майдони жуда кичик — 7,05 км² бўлган.

• 2025 йил давомида: Сув ҳажми изчил ортиб, январда 32,63 км², июнда 57,66 км² ва декабрга келиб 67,20 км² га етган.

• 2026 йил баҳори: Кескин ўсиш кузатилиб, март ойида 98,05 км², 4 майда 109,05 км² (энг юқори кўрсаткич) ва 29 май ҳолатига кўра 106,81 км² ни ташкил этган.

Фактчекинг: Даъволар ва реаллик таҳлили

Даъво нима? Ижтимоий тармоқлар ва жамоатчиликда Бухородаги Ширбулоқ кўли қисқа вақт ичида рекорд даражада кенгайгани ва унинг майдони 106 км² дан ошгани айтилмоқда.

Манбалар нима дейди? Европа космик агентлигининг (ESA) Sentinel ёки АҚШ Геология хизматининг (USGS) Landsat сунъий йўлдош маълумотлари ушбу ҳудудда сув майдонининг ҳақиқатдан ҳам кенгайганини тасдиқлайди. Ўзбекистон Республикаси Гидрометеорология хизмати агентлиги (Ўзгидромет) ва Сув хўжалиги вазирлигининг трансчегаравий ҳамда ички коллектор-дренаж сувлари оқими бўйича ҳисоботлари ҳам баҳорги ёғингарчилик ва ташлама сувлар ҳажми ортганини кўрсатади.

Рақамлар мос келадими? Ҳа, космик тасвирларнинг рақамли таҳлили ва маҳаллий гидрологик постларнинг кўрсаткичлари ўзаро мос келади. Сув майдонининг 7 км² дан 106 км² гача кенгайиши реал фактдир.

Хулоса қандай? Ширбулоқ кўлининг кенгайиши табиий омиллар (рекорд даражадаги ёғингарчилик) ҳамда антропоген таъсирлар (аграр сектордан чиқувчи коллектор-дренаж сувларининг йўналтирилиши) натижасидир.

Экологик ва иқтисодий таъсир: Ижобий ва салбий омиллар

Бундай йирик сув ҳавзасининг пайдо бўлиши маҳаллий иқлим (микроклимат) юмшашига, биохилма-хилликнинг ортишига ва кўчиб юрувчи қушлар учун янги қўнимгоҳ яратилишига хизмат қилади. Бироқ, агар бу сувлар коллектор-дренаж тизимидан келаётган бўлса, шўрланиш даражаси юқорилиги сабабли атрофдаги ерларнинг сизиб чиқувчи сувлар ҳисобига ботқоқланиши ёки шўрланиши хавфини ҳам юзага келтиради.

Глобал иқлим ўзгариши шароитида Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистон сув тақчиллигига юз тутмоқда. Шу нуқтаи назардан, Ширбулоқ кўлининг кенгайиши вақтинчалик гидрологик фаолликми ёки доимий барқарор экотизимми, деган савол очиқ қолмоқда. Сув ресурсларининг ҳақиқий аҳволини холис баҳолаш ва узоқ муддатли стратегиялар тузиш учун сунъий йўлдош орқали космик мониторинг олиб бориш энг самарали ва объектив восита бўлиб қолаверади.