Ўзбекистонда жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (ЖШДС) тизимини ислоҳ қилиш ва 12 фоизлик ясси ставкадан воз кечиб, прогрессив шкалага қайтиш масаласи кун тартибига чиқмоқда. Иқтисодий таҳлилларга кўра, амалдаги тизим кам даромадли қатлам манфаатларини тўлиқ ҳимоя қилмайди ва бойлар билан камбағаллар ўртасидаги солиқ юки мутаносиблигини таъминламайди. Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) ва маҳаллий экспертлар солиқ солинмайдиган минимумни жорий этиш орқали ижтимоий адолатни тиклашни таклиф қилмоқда. Бу ислоҳот амалга ошса, аҳолининг катта қисми, хусусан Жиззах вилоятидаги ўртача маош олувчи ишчилар учун солиқ юки камайиши кутилмоқда.

Текис шкаланинг етти йиллик натижаси: Кутилмалар ва воқелик

2019 йилдан бошлаб Ўзбекистон 12 фоизлик ягона солиқ ставкасига ўтди. Ўша вақтдаги мақсад — иқтисодиётни легаллаштириш ва солиқ маъмурчилигини соддалаштириш эди. Бироқ, орадан ўтган етти йил давомида "яширин иқтисодиёт" улуши сезиларли даражада камайгани йўқ.

Фактчекинг блоки:

• Даъво: Паст ясси шкала яширин иқтисодиётни кескин камайтирди.

• Манба: Ўзбекистон Президентининг 2023 йил 18 августдаги тадбиркорлар билан учрашувидаги нутқи.

• Ҳақиқий ҳолат: Давлат раҳбари мамлакатда "хуфиёна иқтисодиёт" улуши ҳамон 40 фоиз атрофида эканини таъкидлаган.

• Хулоса: 12 фоизлик ставка бизнесни тўлиқ соядан олиб чиқиш учун етарли бўлмади.

Прогрессив шкала нима учун керак? Жаҳон тажрибаси

Дунёнинг ривожланган мамлакатларида солиқ тизими "кўп топган кўпроқ тўлайди" тамойилига асосланган. Бу нафақат бюджет тушумларини оширади, балки ижтимоий тенгсизликни юмшатади.

Халқаро мисоллар (Википедия ва солиқ маълумотлари асосида):

• Германия: 2026 йилда солиқ солинмайдиган минимум 12 348 еврони ташкил этади. Ундан юқори даромад 14 фоиздан 47,5 фоизгача бўлган шкалада солиққа тортилади.

• Буюк Британия: Солиқ ставкалари 0 фоиздан 45 фоизгача ўзгариб боради.

• Австралия: Йиллик даромад 18 200 доллардан кам бўлса, солиқ ставкаси 0 фоизга тенг.

Ўзбекистонда эса солиқ солинмайдиган минимум мавжуд эмас. Яъни, 2 миллион сўм оладиган Жиззахдаги ўқитувчи ҳам, 50 миллион сўм оладиган банк бошқарувчиси ҳам бир хил — 12 фоиз солиқ тўлайди. Бу эса иқтисодий мантиққа зиддир.

Иқтисодий таҳлил: Ким ютади ва ким ютқазади?

Иқтисод фанлари номзоди Фарҳод Қурбонбоев таклиф этаётган моделга кўра, шкала қуйидагича кўриниш олиши мумкин:

1. 2 млн сўмгача: 0%

2. 2 млн - 10 млн сўм: 7,5%

3. 10 млн - 20 млн сўм: 15%

4. 20 млн сўмдан юқори: 25%

Ушбу моделни реал рақамларда кўриб чиқсак:

• Кам даромадлилар: Ойига 2 млн сўм оладиган ишчи ҳозир 240 минг сўм солиқ тўлайди. Янги тизимда у 0 сўм тўлайди. Бу унинг йиллик даромади 2,8 млн сўмга ошишини англатади.

• Ўрта қатлам: 10 млн сўм олувчи ҳозир 1,2 млн сўм тўласа, янги шкалада 600 минг сўм тўлайди (ютуқ — 50%).

• Юқори даромадлилар: Фақатгина ойлик маоши 22,3 млн сўмдан юқори бўлган шахслар учун солиқ юки бироз ошади.

Бундай ёндашув аҳолининг 90 фоиздан ортиғи учун солиқ миқдори камайишини англатади. Бу эса ички истеъмол бозорини рағбатлантиради.

Солиқ органларининг позицияси: Эҳтиёткорлик ва истиқбол

Солиқ қўмитаси вакиллари "Солиқ форуми - 2026" тадбирида ушбу масалага тўхталиб ўтишган. Гарчи расмий жавоблар эҳтиёткорлик билан берилган бўлса-да, тизимли ўзгаришлар зарурияти тан олинмоқда. Халқаро Валюта Жамғармасининг Ўзбекистон бўйича тавсияларида ҳам айнан прогрессив ЖШДСга ўтиш орқали бюджет дефицитини камайтириш ва адолатни таъминлаш урғуланган.

Рақамли технологияларнинг ривожланиши (E-aktiv, онлайн НКМ) эндиликда прогрессив шкалани ҳисоблашни қийинлаштирмайди. Барча жараёнлар автоматлаштирилган бўлиб, бухгалтерия учун қўшимча юк яратмайди.

Хулоса: Соғлом фикр ва ижтимоий шартнома

Ўзбекистоннинг солиқ тизими кейинги ривожланиш босқичига ўтиши учун "ясси шкала"дан "адолатли шкала"га қайтиши вақти келди. Бу нафақат иқтисодий эҳтиёж, балки ижтимоий адолатни мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим қадамдир.

Прогрессив шкала бойларга қарши кураш эмас, балки кам даромадли қатламни қўллаб-қувватлаш воситасидир. Жиззах вилояти каби ривожланаётган ҳудудларда бу ислоҳот аҳолининг сотиб олиш қобилиятини ошириб, тадбиркорлик муҳитига ижобий таъсир кўрсатади. Масъул идоралар ва қонунчилик палатаси депутатлари ушбу масалада профессионал қатъият кўрсатиши жамият манфаатларига хизмат қилади.

Сизнингча, маошингиздан олинадиган солиқ миқдори қайси мезон асосида белгиланиши адолатлироқ?