Ўзбекистон Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган қонун лойиҳасига кўра, 2027 йил 1 январдан бошлаб ишлаб чиқарилганига 30 йил ва ундан ортиқ бўлган автомобиль эгалари йилига БҲМнинг 30 баравари (жорий ҳисобда 12,36 миллион сўм) миқдорида экологик компенсация тўлаши мажбурий этиб белгиланиши мумкин. 2026 йилдан бошлаб енгил автомобилларни, 2030 йилгача эса барча турдаги транспорт воситаларни босқичма-босқич утилизация қилиш тизими йўлга қўйилади. Ушбу ташаббус жамиятда, хусусан, вилоятларда эски автомашиналардан кундалик тирикчилик ёки хўжалик мақсадларида фойдаланувчи аҳоли ўртасида кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда.
Таклиф этилаётган тизим Жиззах вилояти каби аграр ва логистика маркази ҳисобланган ҳудудлар учун иқтисодий жиҳатдан сезиларли таъсир кўрсатади. Жиззах вилояти статистика бошқармаси маълумотларига кўра, ҳудудда юкларни ташиш ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини бозорга етказишда ҳали ҳануз маҳаллий аҳоли ихтиёридаги собиқ иттифоқ даврида ишлаб чиқарилган («Жигули», «Москвич», «ГАЗ») транспорт воситалари салмоқли ўрин тутади. Йиллик 12,36 миллион сўмлик тўлов ушбу автомобилларнинг бозор қийматига яқин ёки ундан юқори бўлиб, эгалари учун оғир молиявий юкка айланиши кутилмоқда.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) ҳисоботларига кўра, атмосферага чиқарилаётган зарарли газларнинг 70 фоиздан ортиғи айнан эскирган транспорт воситалари ҳиссасига тўғри келади. Шу нуқтаи назардан, Экология вазирлиги эълон қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар муҳокамаси порталидаги (regulation.gov.uz) ушбу лойиҳа экологик вазиятни яхшилашга қаратилган. Эскирган автомобилларни топширган фуқароларга янги машина сотиб олиш учун 6 ой муддатга амал қилувчи электрон ваучерлар ёки бўлиб тўлаш имкониятлари тақдим этилиши режалаштирилган.
Халқаро тажрибада, хусусан Европа Иттифоқининг 2000/53/EC директивасида ҳам автомобилларни мажбурий утилизация қилиш тизими мавжуд. Бироқ, ривожланган давлатларда бу жараён аҳолига иқтисодий кўмак берувчи субсидиялар ва ривожланган жамоат транспорти тизими билан параллел равишда олиб борилган. Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, Ўзбекистон шароитида чекка ҳудудлар аҳолисининг харид қобилияти инобатга олинмаса, бу чора янги автомобиллар бозорида нархларнинг сунъий ошишига ва ижтимоий норозиликка сабаб бўлиши хавфи бор.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинми, экологик барқарорликка эришиш фақатгина чекловлар ва жарималар орқали амалга оширилиши керакми? Лойиҳанинг 28 июнга қадар давом этадиган жамоатчилик муҳокамасида фуқаролар ва экспертларнинг фаол иштироки тизимнинг нечоғли адолатли ва самарали шаклланишини белгилаб беради.
