ФАКТЧЕК. Ижтимоий тармоқларда Леонид Гайдайнинг «Кавказ асираси» (1966) комедияси Голливуднинг «Қаллоб қўшиғи» (The Rogue Song, 1930) фильмидан тўлиқ кўчирилгани ва машҳур учлик (Трус, Балбес, Бывалый) америкалик актёрлардан ўғрилангани ҳақидаги даъволар мунтазам равишда айланади. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бу даъволар фактларга асосланмаган ва асосий визуал «далил» сифатида келтириладиган фотосурат тарихий контекстдан узиб талқин қилинган. Икки картина ўртасида муаллифлик ҳуқуқи бузилиши ёки плагиат ҳолати мавжуд эмас, сюжетик ва образли ўхшашликлар эса умумий фольклор ҳамда комедия жанри анъаналари билан изоҳланади.
Даъво ва вирусга айланган фотосурат тарихи
Даъво: Леонид Гайдай 1930 йилда АҚШда чиққан «Қаллоб қўшиғи» фильмини нусхалаган. Бунга Лорел ва Харди ҳамда опера хонандаси Лоуренс Тиббетт кавказча кийимларда акс этган сурат исбот бўлади. Шунингдек, Гайдайнинг «Барбос ит ва ғайриоддий югуриш» (1961) қисқа метражли фильми ҳам Голливуднинг «The Lucky Dog» (1921) фильмидан олинган.
Манба сифатида ижтимоий тармоқларда, хусусан, блогер Рустем Адагамов ва журналист Дмитрий Комаровнинг Facebook саҳифаларида тарқалган постлар ва уларга илова қилинган архив суратлари кўрсатилади.
Манбалар ва фактлар таҳлили
Ушбу даъволарни текшириш учун фильмларнинг яратилиш тарихи, архив ҳужжатлари ва кинематография экспертларининг хулосаларини ўрганиб чиқиш лозим.
1. Фотосурат мазмуни ва «Учлик» концепцияси
«Қаллоб қўшиғи» фильмида Стэн Лорел ва Оливер Харди классик комедик дуэт сифатида иштирок этган. Тармоқларда шов-шувга сабаб бўлган суратда уларнинг ёнида турган учинчи шахс — фильмнинг бош қаҳрамони, қароқчи Егор ролини ижро этган драматик баритон Лоуренс Тиббеттдир. Кинематография тарихи бўйича машҳур Кинопоиск (Kinopoisk.ru) платформаси ва АҚШ Миллий фильмлар реестри (National Film Registry) маълумотларига кўра, ушбу картинада ҳеч қачон комик «учлик» бўлмаган. Сюжет Лоуренс Тиббетт ва Кэтрин Дэйл Оуэн ўртасидаги драматик севги чизиғига қурилган.
Гайдайнинг Трус, Балбес ва Бывалый учлиги эса «Кавказ асираси»дан анча аввал, 1961 йилда «Барбос ит ва ғайриоддий югуриш» фильмида пайдо бўлган. Киношунос тадқиқотчилар ҳужжатларига кўра, Гайдай ушбу типларни яратишда украин шоири Степан Олейникнинг «Перец» журналида босилган ҳажвий фельетонидан илҳомланган.
2. Фильмлар сюжети ва жанрининг тафовути
Америка киноси санъати ва фанлари академияси (Academy of Motion Picture Arts and Sciences) архив маълумотларига кўра, «The Rogue Song» Ференц Легарнинг «Лўли муҳаббати» (Gypsy Love) опереттасига асосланган мусиқий мелодрамадир. Ундаги воқеалар фожиавий тус олади: бош қаҳрамон Егор шаҳзодани ўлдиради, маҳбубаси Вера эса уни аскарларга тутиб беради ва якунда Егор ҳибсга олинади.
«Кавказ асираси» эса эксцентрик совет комедияси бўлиб, унда маиший ва сиёсий сатира (номенклатура танқиди), талаба Шурикнинг саргузаштлари марказий ўринни эгаллайди. Келин ўғирлаш мотиви иккала фильмда ҳам мавжуд, бироқ бу ҳолат маданий плагиат эмас, балки Кавказ халқларининг анъанавий фольклоридан фойдаланиш ҳисобланади. РФ Муаллифлик ҳуқуқи тўғрисидаги қонунчилиги ва халқаро Берн конвенцияси (Berne Convention) стандартларига кўра, фольклор ва умумий анъаналар муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимояланмайди ва улардан эркин фойдаланиш плагиат ҳисобланмайди.
3. Техник тўсиқлар: Гайдай АҚШ фильмини жисмонан кўра олганми?
«Қаллоб қўшиғи» фильми 1930 йилларда кассада муваффақиятсизликка учраган ва Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) студияси архивларидаги ёнғин оқибатида унинг тўлиқ тасвирли нусхаси йўқ бўлиб кетган. Лос-Анжелес Калифорния университети (UCLA Film & Television Archive) архивида фильмнинг фақат айрим парчалари ва тўлиқ аудиокассетаси сақланиб қолган. СССР даврида мазкур фильм прокатга сотиб олинмаган, давлат кино фонди (Госфильмофонд) каталогларида мавжуд бўлмаган. Демак, Леонид Гайдайнинг 1960 йилларда бу фильмни кўриш ва ундан нусха кўчириш учун жисмоний имконияти бўлмаган.
Таққослаш жадвали
Мезон | «Қаллоб қўшиғи» (1930, АҚШ) | «Кавказ асираси» (1966, СССР) |
Жанр | Мусиқий драма, мелодрама | Эксцентрик комедия, сатира |
Актёрлар таркиби | Комик дуэт (Лорел ва Харди) + Драматик қаҳрамон | Махсус яратилган комик учлик (Вицин, Никулин, Моргунов) |
Якуни | Фожиавий, бош қаҳрамоннинг ҳибсга олиниши | Бахтли якун, адолат қарор топиши |
Мавжудлиги | Йўқотилган (фақат парчалар сақланган) | Тўлиқ ҳажмда сақланган, оммавий классика |
Хулоса
Ўтказилган фактчек натижалари шуни кўрсатадики, «Кавказ асираси» фильмининг плагиат экани ҳақидаги даъволар мутлақо асоссиз. Лорел ва Харди иштирокидаги фотосурат шунчаки визуал ўхшашлик бўлиб, фильм сюжети ва қаҳрамонлар типларининг мазмунига дахлдор эмас. Икки фильм ўртасидаги ягона боғлиқлик — умумий маданий код ва анъанавий мавзулардан фойдаланилганлигидадир.
Санъат асарларини баҳолашда юзаки визуал белгиларга эмас, балки тарихий архив ҳужжатлари ва маданий контекстга таяниш лозим. Сиз қандай фикрдасиз? Кинематографиядаги бундай тасодифий ўхшашликлар ижодий илҳом натижасими ёки томошабинларнинг ҳаддан ташқари шубҳакорлиги маҳсулими?
