Миллий статистика агентлигининг 2026 йил 1 январ ҳолатидаги расмий маълумотларига кўра, Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши 29,5 ёшни ташкил этди. Мамлакат бўйича энг юқори кўрсаткич Тошкент шаҳрида (32,7 ёш), энг паст кўрсаткич эса Сурхондарё вилоятида (27,4 ёш) қайд этилган. Жиззах вилояти аҳолисининг ўртача ёши 28,4 ёшга тенг бўлиб, республика даражасидан пастроқ, яъни ҳудуд аҳолиси нисбатан ёшроқ экани маълум бўлди. Бу рақамлар мамлакатда демографик дивиденд даври давом этаётганини кўрсатса-да, ҳудудлар ўртасидаги иқтисодий ва ижтимоий дисбалансни ҳам очиб беради.
Ҳудудий демография: Кўрсаткичлар нимани англатади?
Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши ҳудудлар кесимида сезиларли даражада фарқ қилади. Тошкент шаҳри (32,7 ёш), Бухоро вилояти (31,1 ёш) ва Тошкент вилояти (31 ёш) аҳолисининг нисбатан "қарироқ" экани ушбу ҳудудларда туғилиш даражасининг пасайгани ва урбанизация жараёнининг тезлашгани билан изоҳланади. БМТ Аҳолишунослик жамғармаси (UNFPA) маълумотларига кўра, йирик шаҳарларда яшаш таннархининг юқорилиги ва аёлларнинг ижтимоий фаоллиги ортиши оила қуриш ҳамда фарзанд кўриш ёшини кечиктиради.
Республиканинг жанубий ҳудудлари — Қашқадарё (27,7 ёш) ва Сурхондарё (27,4 ёш) эса энг ёш аҳолига эга. Бу ушбу вилоятларда анъанавий оила институтининг кучлилиги ва туғилиш коэффициентининг юқорилиги сақланиб қолаётганидан далолат беради. Жиззах вилоятидаги 28,4 ёш кўрсаткичи ҳам ҳудудда меҳнат ресурсларининг катта қисми ёшлардан иборат эканини англатади.
Иқтисодий таъсир: Меҳнат бозори ва Жиззах мисоли
Аҳолининг ўртача ёши 29,5 ёш бўлиши иқтисодиёт учун "демографик дераза" ҳисобланади. Жаҳон банки таҳлилларига кўра, меҳнатга лаёқатли аҳоли улушининг юқори бўлиши ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) ўсишига ижобий таъсир кўрсатади. Бироқ бунинг учун давлат янги иш ўринлари яратиши шарт.
Масалан, Жиззах вилоятида аҳолининг ўртача ёши республика даражасидан ёш бўлиши ҳудудга тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб этиш ва саноат зоналарини кенгайтиришни талаб қилади. Агар таълим ва иш ўринлари ўртасидаги мутаносиблик таъминланмаса, ушбу ёш қатлам ишсизлик ёки ташқи меҳнат миграцияси хавфини юзага келтиради.
Халқаро таққосланма таҳлил
Ўзбекистон Марказий Осиё минтақасида энг йирик ва демографик жиҳатдан динамик ривожланаётган давлатдир. Маълумот учун, Евроиттифоқ мамлакатларида аҳолининг ўртача ёши 44 ёшдан ошган бўлиб, у ерда "демографик қариш" инқирози кузатилмоқда. Ўзбекистондаги ҳозирги кўрсаткич иқтисодий фаолликни ошириш учун улкан имкониятдир. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика агентлигининг қайд этишича, мамлакат аҳолиси йилига ўртача 700-800 минг кишига кўпаймоқда, бу эса ижтимоий инфратузилмага бўлган босимни оширади.
Ижтимоий соҳадаги чақириқлар: Мактаб ва тиббиёт
Ёш аҳоли тузилмаси таълим тизимига бўлган талабни доимий равишда юқори даражада ушлаб туради. Ўзбекистон Республикаси Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги маълумотларига кўра, сўнгги йилларда янги мактаб ўринларига бўлган эҳтиёж кескин ортган. Жиззах каби аҳолиси ёш ҳудудларда янги боғчалар ва мактаблар қурилиши суръати демографик ўсишга мос келиши лозим. Олий таълим тизимида ҳам қамровни ошириш ва меҳнат бозори талабларига мос кадрлар тайёрлаш долзарб вазифа бўлиб қолмоқда.
Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши 29,5 ёш экани мамлакатнинг катта инсоний капиталга эга эканини исботлайди. Шаҳарлар ва вилоятлар ўртасидаги ёш тафовути эса иқтисодий стратегияни ҳар бир ҳудуднинг хусусиятидан келиб чиқиб белгилашни тақозо этади. Жиззах ва жанубий вилоятлардаги ёш демографик муҳит сифатли таълим ва янги иш ўринлари билан таъминлансагина, мамлакат тараққиётининг локомотивига айланади. Бу жараёнда фақат рақамларга эътибор қаратиш эмас, балки инсон капиталининг сифатига сармоя киритиш муҳимдир. Мамлакатдаги бугунги демографик ҳолат иқтисодий юксалиш учун имкониятми ёки ижтимоий тизим учун юк? Бу саволнинг жавоби бугун қабул қилинаётган стратегик қарорларга боғлиқ.
