Ўзбекистон аҳолиси 2026 йил бошига келиб 38,2 миллион нафардан ошди. Бир йил ичида деярли 700 минг кишига кўпайиш — бу шунчаки статистика эмас, балки мамлакат иқтисодий ресурслари, таълим тизими ва меҳнат бозори учун жиддий синовдир. Агар ўсиш суръати шу тарзда давом этса, Ўзбекистон яқин икки йил ичида 40 миллионлик довондан ўтади. Бироқ савол туғилади: иқтисодиёт ва инфратузилма аҳоли сонининг бу қадар тез ўсишига мослаша оляптими? Миқдор сифатга айланмоқдами ёки биз шунчаки «демографик қопқон»га тушяпмизми?

Сўнгги ўн йилликда Ўзбекистон доимий аҳолиси ҳар йили ўртача 1,8–2,1 фоизга кўпайиб бормоқда. Бу Марказий Осиё минтақасидаги энг юқори кўрсаткичлардан биридир. 2026 йил 1 январь ҳолатига кўра, Самарқанд ва Фарғона вилоятлари аҳоли сони бўйича 4 миллионлик маррани кесиб ўтган бўлса, Тошкент шаҳри ва вилояти жами 6,3 миллиондан ортиқ кишини ўз ичига олди.

Бундай ўсишнинг асосий сабаби — ўлим даражасининг камайиши ва туғилишнинг юқорилигича қолаётганидадир. Аммо тарихий фонга назар ташласак, бугунги «демографик дивиденд» яқин келажакда катта ижтимоий босимга айланиши мумкин. 1990-йиллар бошида аҳоли сони 20 миллион атрофида бўлган мамлакат чорак аср ичида икки баробар кўпайди.

Аҳоли сонининг ўсиши меҳнат бозорига ҳар йили камида 600–700 минг янги ишчи кучи кириб келишини англатади. Тизимли таҳлил шуни кўрсатадики, яратилаётган иш ўринларининг сифати ва сони бу эҳтиёжни тўлиқ қоплай олмаяпти. Натижада, ташқи миграция мамлакат иқтисодиёти учун ягона «хавфсизлик клапани» бўлиб қолмоқда.

Инфратузилма — сув, энергия ва уй-жой таъминоти ҳам дефицит ҳолатида. Масалан, аҳоли энг зич жойлашган Фарғона водийси ва Самарқандда ер ресурслари чекланган, бу эса урбанизация жараёнини тезлаштириш билан бирга, шаҳарлардаги тирбандлик ва коммунал тизимлардаги аварияларни кўпайтирмоқда.

Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, демографик ўсиш фақатгина истеъмол бозорини кенгайтириши билан фойдали. Бироқ, инсон капиталига инвестиция киритилмаса, бу миқдор камбағаллик занжирини кучайтиради.

«Аҳоли сонининг кўпайиши — бу потенциал куч, лекин бу куч ишлаб чиқаришга йўналтирилмаса, ижтимоий нафақалар ва давлат харажатларининг кескин ошишига олиб келади. Биз ҳозир «демографик босим» давридамиз. Мактаблардаги синфларда болалар сони 40-45 нафарга етиши, шифохоналардаги навбатлар — бу тизимнинг аҳоли ўсишига тайёр эмаслиги белгисидир», — дейди мутахассислардан бири.

Асосий тўсиқ — бошқарув тизимининг эскича ёндашувида. Ҳудудларни ривожлантириш режалари кўпинча реал демографик прогнозларга эмас, балки жорий ҳисоботларга асосланади. Навоий (1,1 млн) ва Сирдарё (946 минг) каби аҳолиси камроқ ҳудудларга саноатни кўчириш ва деурбанизация сиёсати суст бормоқда. Ҳамма пойтахтга ёки йирик марказларга интилмоқда, бу эса ҳудудий номутаносибликни чуқурлаштирмоқда.

39 миллионлик Ўзбекистон — бу улкан имконият ва шу билан бирга улкан масъулият демакдир. Агар яқин йилларда таълим ва соғлиқни сақлаш тизими тубдан ислоҳ қилинмаса, аҳолининг тез ўсиши иқтисодий тараққиётни тормозловчи асосий омилга айланиши мумкин. Биз фақат рақамлар билан фахрланишдан тўхтаб, шу миллионларнинг неча фоизи малакали мутахассис бўлиб етишаётгани ҳақида ўйлашимиз керак. Акс ҳолда, демографик ўсиш бизни келажакка эмас, балки ресурслар тақчиллиги ва ижтимоий кескинликка етаклайди.