Тошкент бозорларида 5 минг сўмлик колбаса маҳсулотларининг пайдо бўлиши ва ижтимоий тармоқлардаги баҳс-мунозаралар истеъмол бозоридаги назорат тизимининг заиф нуқталарини кўрсатди. Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси (СЭС) маҳсулотнинг таркиби ва ишлаб чиқарувчиси номаълумлигини тасдиқлаб, сотувчиларга нисбатан жарима қўллаган бўлса-да, мазкур чораларнинг етарлилиги ва таркиб бўйича лаборатория хулосасининг йўқлиги жамоатчиликда ҳақли эътирозларни уйғотмоқда.
Иқтисодий мантиқсизлик ва нарх таҳлили
Бозор иқтисодиёти қонунларига кўра, маҳсулотнинг таннархи унинг таркибий қисмлари баҳосидан паст бўлиши мумкин эмас. Жорий йилнинг май ойи ҳолатига кўра, Ўзбекистонда гўшт маҳсулотларининг ўртача нархи қуйидагича:
Мол гўшти: 1 кг учун 130 000 – 140 000 сўм.
Товуқ гўшти: 1 кг учун 35 000 – 39 000 сўм.
Агар 500 граммлик колбаса 5 000 сўмдан сотилаётган бўлса, демак, унинг 1 килограмми 10 000 сўмни ташкил этади. Бу товуқ гўшти нархидан 3,5 баравар, мол гўштидан эса 13–14 баравар арзон демакдир. Иқтисодий экспертларнинг фикрича, бундай нарх маҳсулот таркибида гўшт мавжуд эмаслигини ёки сифатсиз ўринбосарлардан фойдаланилганини билдиради.
Фактчекинг: Даъво ва воқелик
Даъво: Маҳсулот хавфсиз ва истеъмолга яроқли.
Манба: Ижтимоий тармоқлардаги сотувчилар баёноти.
Текширув: СЭС Тошкент шаҳар бошқармаси маҳсулотнинг келиб чиқишини тасдиқловчи ҳужжатлар йўқлигини маълум қилди. Ўзбекистон Республикасининг "Озиқ-овқат маҳсулотининг сифати ва хавфсизлиги тўғрисида"ги Қонунининг 14-моддасида ишлаб чиқарувчиси, таркиби ва яроқлилик муддати кўрсатилмаган маҳсулотларни сотиш тақиқланган.
Хулоса: Маҳсулот амалдаги қонунчилик бўйича ноқонуний ва хавфли ҳисобланади.
Истеъмолчилар хавотири: Нега таркиби очиқланмаяпти?
Тошкент шаҳри ва бошқа ҳудудлардаги истеъмолчилар учун ҳам долзарб бўлган асосий савол — маҳсулотнинг айнан нимадан тайёрланганидир. СЭС ваколатлари доирасида маҳсулотни мусодара қилиш ва йўқ қилиш билан чекланган. Бироқ, лаборатория текшируви натижаларининг эълон қилинмаслиги турли тахминларни (соя, целлюлоза ёки суяк уни қўшилиши каби) кўпайтирмоқда.
Бизнес-омбудсман билан боғлиқ ҳуқуқий чекловлар назорат органларининг тадбиркорлик субъектлари фаолиятига тезкор аралашишини чеклаши мумкин. Аммо "Аҳолининг санитария-эпидемиологик осойишталиги тўғрисида"ги Қонуннинг 5-моддасига биноан, инсон ҳаётига хавф туғилганда тезкор чоралар кўрилиши шарт.
Тизимли муаммо: Огоҳлантириш кифоями?
СЭС томонидан қўлланган жарима ва огоҳлантиришлар "рецидив" (такрорий) ҳолатларнинг олдини олишда самарасиз бўлиб қолмоқда. Ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари таъкидлаганидек, кунига 1000 тадан ортиқ маҳсулот сотадиган тузилма учун кичик миқдордаги жарима иқтисодий жазо ҳисобланмайди.
Журналистик суриштирувлар шуни кўрсатадики, бундай маҳсулотлар кўпинча антисанитария ҳолатидаги яширин цехларда ишлаб чиқарилади. Маҳсулот қадоғида маълумотларнинг йўқлиги ишлаб чиқарувчининг жавобгарликдан қочишга бўлган ҳаракатидир.
Хулоса ва мулоҳаза
5 минг сўмлик колбаса воқеаси — фақатгина бир маҳсулот муаммоси эмас, балки озиқ-овқат хавфсизлиги устидан назоратнинг тизимли заифлигидир. Истеъмолчи сифатида арзон нарх ортидаги хавфни англаш, соғлиқни иқтисодий тежамкорликдан устун қўйиш муҳим.
Мутасадди ташкилотлардан эса жарима билан чекланмай, маҳсулот таркиби бўйича шаффоф лаборатория хулосасини тақдим этиш ва ноқонуний ишлаб чиқариш занжирини бутунлай йўқ қилиш кутилади. Сизнингча, арзон озиқ-овқат маҳсулотлари устидан назоратни кучайтириш учун яна қандай чоралар кўриш керак?
