Ўзбекистонда 2026 йил 1 апрелдан жорий этилган айрим маҳсулотларни фақат банк картаси орқали сотиш талаби умумий овқатланиш ва меҳмонхона хизматлари учун бекор қилинди. Президентнинг 2026 йил 26 майдаги ПФ-100-сон Фармони билан меҳмонхона ва ресторанларга алкоголь ва тамаки маҳсулотлари учун нақд пул қабул қилиш ҳуқуқи қайтариб берилди. Бу қарор дастлабки ислоҳотнинг бозор конъюнктурасига таъсири ва тадбиркорларнинг эътирозларидан сўнг қабул қилинди.
Ислоҳотнинг бошланиши: ПФ-246-сон Фармон ва қатъий талаблар
Жараён 2025 йил 10 декабрдаги ПФ-246-сон Фармон билан бошланган эди. Ушбу ҳужжат яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш мақсадида 2026 йил 1 апрелдан бошлаб олтита йўналишда тўловларни фақат нақдсиз шаклда амалга оширишни назарда тутган:
Барча давлат хизматлари ва коммунал тўловлар;
Алкоголь ва тамаки маҳсулотлари савдоси;
Автотранспорт учун ёқилғи (АЁҚШлар);
Қиймати 25 миллион сўмдан юқори бўлган товар ва хизматлар;
Кўчмас мулк ва транспорт воситалари олди-сотдиси.
Солиқ қўмитаси маълумотларига кўра, ушбу механизмни жорий этиш учун 28,8 мингта маҳсулот ва хизмат идентификация кодлари (МХИК) бўйича нақд тўловларни блоклаш имконияти яратилган. Республика бўйлаб 229,8 мингта онлайн назорат-касса техникалари (99%) янги талабларга мослаштирилган эди.
Ҳудудий тарғибот ва ресурслар сарфи
2026 йилнинг биринчи чораги давомида республиканинг барча ҳудудларида, хусусан, Сурхондарё, Хоразм, Бухоро вилоятлари ва Қорақалпоғистон Республикасида солиқ органлари томонидан минглаб тадбиркорлар билан учрашувлар ўтказилди. Масалан, Сурхондарёда 386 та АЁҚШ ва 254 та алкоголь савдоси билан шуғулланувчи субъектлар билан тушунтириш ишлари олиб борилган.
Бироқ, таҳлиллар шуни кўрсатадики, ушбу жараён учун сарфланган маъмурий ресурслар ва кенг кўламли тарғибот ишлари кутилган барқарор натижани бермади. Ислоҳотни дастлаб кичик бир ҳудудда (масалан, битта шаҳар ёки туман) экспериментал синовдан ўтказмасдан, бирданига бутун республика миқёсида татбиқ этилиши бозорда маълум қийинчиликларни юзага келтирди.
Реалистик ёндашув: Икки ойлик синов ва чекловларнинг бекор бўлиши
1 апрелдан кучга кирган қатъий нақдсиз тўлов тизими умумий овқатланиш ва туризм соҳасида нақд пул тушуми кўрсаткичларига салбий таъсир кўрсатди. Истеъмолчиларнинг кўпчилиги, айниқса хорижий туристлар ва чекка ҳудудлардаги аҳоли, ресторан ва меҳмонхоналарда нақд пул ишлатиш имконияти чекланганидан норозилик билдирган.
2026 йил 21 апрель куни Савдо-саноат палатасида тадбиркорлар билан ўтказилган очиқ мулоқотда ушбу муаммолар юзага чиқди. Тадбиркорлар нақд пулсиз ҳисоб-китобларнинг мажбурийлиги айланма маблағларнинг камайишига олиб келаётганини таъкидлашди. Натижада, ҳукумат вазиятни танқидий қайта кўриб чиқди.
Янги босқич: ПФ-100-сон Фармон ва берилган енгилликлар
2026 йил 26 майда имзоланган ПФ-100-сон Фармон билан кичик бизнес учун сезиларли маъмурий ва иқтисодий енгилликлар берилди. Асосий ўзгаришлар 1 июндан кучга кирди:
Нақд пул қайтиши: Меҳмонхона ва умумий овқатланиш жойларида алкоголь ва тамакини нақд пулга сотишга қайта рухсат берилди.
Солиқ имтиёзлари: Умумий овқатланиш корхоналари учун тўланган ҚҚСнинг 40 фоизини қайтариб бериш тизими жорий этилди (нақд ёки нақдсиз улушидан қатъи назар).
Меҳнат муносабатлари: Ходимларни кунлик ва муайян муддатга соддалаштирилган тартибда мобил илова орқали расмийлаштириш имкони яратилди.
Бундан ташқари, 2027 йилдан бошлаб алкоголь сотиш ҳуқуқи учун йиғимлар бирлаштирилиб, ставкаси базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 фоизи этиб белгиланиши кутилмоқда.
Хулоса ва мулоҳаза
Ўзбекистондаги ушбу икки ойлик жараён рақамлаштириш ва яширин иқтисодиётга қарши курашда фақат маъмурий босим ва қатъий тақиқлар доим ҳам самара бермаслигини кўрсатди. Ислоҳотларни жорий этишдан аввал экспертлик таҳлили ва маҳаллий даражадаги экспериментлар муҳимлиги яққол намоён бўлди.
Ҳукуматнинг тадбиркорлар фикрини тинглаб, қисқа муддатда чекловларни бекор қилгани иқтисодий сиёсатнинг мослашувчанлигидан далолат беради. Бироқ, келгусида ресурсларни самарали сарфлаш учун ҳар бир янгиликнинг ижтимоий ва иқтисодий оқибатларини олдиндан прогноз қилиш зарурлиги долзарб бўлиб қолмоқда.
