Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 26 майдаги ПФ-98-сонли «Янги авлод илмий кадрларини тайёрлаш ва уларни аттестация қилиш тизимини такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармони мамлакат илм-фанини бошқариш ва академик мустақилликни таъминлаш йўлидаги туб бурилиш нуқтаси бўлди. Ушбу ҳужжат билан Олий аттестация комиссияси (ОАК) Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳузуридан Фанлар академияси тизимига ўтказилди.
Институционал ислоҳотлар ва янги бошқарув модели
Фармонга кўра, ОАК Фанлар академиясига фақат ташкилий-бошқарув жиҳатидан бўйсунади, бироқ ўз вазифаларини бажаришда ва қарор қабул қилишда тўлиқ мустақил орган бўлиб қолади. Тизимда шаффофликни таъминлаш учун ОАК Раёсати таркибини янгилашнинг қатъий тартиби белгиланди: ҳар 2 йилда Раёсат аъзоларининг учдан бир қисми, ҳар 6 йилда эса таркиб тўлиқ янгиланади.
Раислик лавозимига тайинлаш механизми ҳам ўзгарди: эндиликда раис Фанлар академияси президенти тавсиясига кўра 5 йил муддатга тайинланади ва айни бир шахснинг сурункасига икки муддатдан ортиқ ушбу лавозимни эгаллаши тақиқланади. Бу кадрлар алмашинувини таъминлаш ва бошқарувда монополияга йўл қўймасликнинг муҳим ҳуқуқий кафолатидир.
Бюрократиядан воз кечиш: 2027 йилдан кутилаётган енгилликлар
Илмий ҳамжамият учун энг муҳим янгилик 2027 йил 1 январдан кучга кирадиган бир қатор чекловларнинг бекор қилинишидир. Хусусан:
Чет тили бўйича малакавий имтиҳон топшириш талаби бекор қилинади (мустақил изланувчилар бундан мустасно).
Диссертация мавзуларини ОАКда рўйхатдан ўтказиш ва ҳимоя ҳақида ОАК нашрларида эълон бериш мажбурияти олиб ташланади.
Диссертацияни етакчи ташкилотда муҳокама қилиш, автореферат чоп этиш ва натижаларнинг амалиётга жорий этилгани ҳақида хулоса олиш каби тартиблар тўхтатилади.
Энг асосийси, ОАК эксперт кенгаши экспертизаси ва илмий кенгаш қарорини ОАК томонидан тасдиқлаш жараёни бекор қилиниб, масъулият тўғридан-тўғри илмий кенгашлар зиммасига юкланади.
Молиявий рағбат ва устувор йўналишлар
Янги тизимда докторантура квоталарининг камида 60 фоизи устувор йўналишларга, жумладан сунъий интеллект, қайта тикланувчи энергия ва биотехнология каби соҳаларга ажратилади. Ушбу йўналишлардаги изланувчиларга базавий стипендиянинг 1,7 баравари миқдорида оширилган стипендия тўланиши белгиланган.
Шунингдек, илмий раҳбарлик учун ҳақ тўлаш тизими ҳам лойиҳавий ёндашувга ўтказилади. 2027 йилдан бошлаб, докторанти ўз вақтида ҳимоя қилган раҳбарларга Хирш индексига қараб базавий ҳисоблаш миқдорининг 40 дан 80 бараваригача бир марталик тўлов берилади.
Мазкур ислоҳотлар Ўзбекистон илм-фанини халқаро стандартларга яқинлаштириш ва олимларнинг вақтини техник жараёнлардан кўра илмий ижодга йўналтиришга хизмат қилади. Бироқ, ОАК экспертизасининг бекор қилиниши илмий кенгашлар зиммасига улкан масъулият юклайди. Эндиликда илмий ишлар сифати учун жавобгарлик фақат институт ва кенгашнинг академик обрўси билан ўлчанади. ОАКнинг янги роли эса илмий кенгашлар рейтингини юритиш ва танлов асосида сифат назоратини амалга оширишдан иборат бўлади.
