«Чегарасиз мухбирлар» (RSF) халқаро ташкилоти ўзининг 2026 йилги Жаҳон матбуоти эркинлиги индексини эълон қилди. Унга кўра, Ўзбекистон 180 та давлат ичида 147-ўринни эгаллади. Мамлакат ҳамон матбуот учун вазият «мураккаб» бўлган давлатлар қаторида қолмоқда. Асосий муаммо сифатида давлат амалдорлари томонидан журналист ва блогерларга қилинаётган босимлар ҳамда қонунчиликдаги чекловлар кўрсатилмоқда.

Глобал контекст: Журналистика хавф остида

RSF ҳисоботига кўра, 2026 йил инсоният тарихида матбуот эркинлиги энг паст даражага тушган йил бўлди. Дунё давлатларининг ярмидан кўпи (52,2%) эркинлик бўйича «қийин» ёки «жуда жиддий» тоифага киритилган. Таққослаш учун, 2002 йилда бу кўрсаткич атиги 13,7 фоизни ташкил этган.  

Индексдаги муҳим фактлар:

• Энг яхши кўрсаткич: Норвегия кетма-кет 10 йилдан бери етакчилик қилмоқда.  

• Энг ёмон кўрсаткич: Эритрея (180-ўрин) сўнгги уч йилдан бери рўйхатнинг охирида. 

• Энг катта пасайиш: АҚШ 7 поғона йўқотиб, 64-ўринга тушди.  

Ўзбекистон вазияти: Фактчекинг ва таҳлил

Даъво: Ўзбекистоннинг паст рейтингига фақат техник омиллар сабаб бўлдими?
Манба: «Чегарасиз мухбирлар» ташкилоти ва маҳаллий жамоатчилик фаоллари фикри.
Таҳлил: RSF маълумотларига кўра, Ўзбекистондаги вазиятни «ҳуқуқий индикатор»нинг ёмонлашуви белгилаб бермоқда. Гарчи ислоҳотлар эълон қилинган бўлса-да, амалда блогерлар ва мустақил журналистларга нисбатан «қўнғироқ ҳуқуқи» (амалдорларнинг шахсий босими) сақланиб қолмоқда.
Хулоса: Ўзбекистоннинг 147-ўринда қолаётгани тизимли ўзгаришларнинг секинлиги ва ижро ҳокимияти вакилларининг танқидга бўлган тоқатсизлиги натижасидир.

Ҳуқуқий босим ва «миллий хавфсизлик» воситаси

2026 йилги ҳисоботда алоҳида қайд этилишича, дунё бўйлаб «ҳуқуқ» индикатори энг кўп зарар кўрган. Кўплаб давлатларда, жумладан Марказий Осиё минтақасида ҳам, миллий хавфсизлик ва терроризмга қарши кураш ниқоби остида сўз эркинлигини чекловчи қонунлар кучайтирилмоқда.  

Масалан, қўшни Россия (172-ўрин) ва Беларусда (165-ўрин) экстремизмга қарши кураш қонунлари журналистларни таъқиб қилишнинг асосий қуролига айланган. Ўзбекистонда ҳам ахборот соҳасидаги қонунчиликнинг қаттиқлашуви халқаро рейтинглардаги ўрнимизга салбий таъсир кўрсатмоқда.  

Нима учун бу муҳим?

Матбуот эркинлиги фақат журналистларнинг ҳуқуқи эмас, балки жамиятнинг холис ахборот олиш кафолатидир. Индексдаги паст кўрсаткич хорижий инвесторлар учун ҳам салбий сигнал ҳисобланади, чунки шаффофлик бўлмаган жойда иқтисодий хавфлар юқори бўлади.

Якуний хулоса шундаки, Ўзбекистоннинг рейтингдаги ўрнини яхшилаш учун нафақат декларатив баёнотлар, балки журналистларнинг дахлсизлигини таъминловчи реал ҳуқуқий механизмлар ва ижро ҳокимиятининг ҳисобдорлиги зарур.