Ўзбекистонда 2025 йилнинг 1 июнидан бошлаб электр энергияси ва табиий газ тарифлари навбатдаги босқичда ўзгаради. Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 16 апрелдаги 204-сонли қарори билан тасдиқланган мазкур ўзгаришлар аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари учун энергия ресурслари нархини ўртача 10 фоизга оширишни назарда тутади. Ушбу қарор энергетика секторини молиявий соғломлаштириш, тизимни модернизация қилиш ва энергия тақчиллигига барҳам бериш стратегиясининг ажралмас қисми ҳисобланади. Энг муҳим янгилик шундаки, тарифларнинг ўсиши билан биргаликда ижтимоий ҳимоя механизмлари ҳам кучайтирилмоқда.
Энергетика ва Иқтисодиёт ва молия вазирликлари томонидан берилган расмий изоҳларга кўра, тарифларни қайта кўриб чиқишдан асосий мақсад — соҳага хусусий инвестицияларни жалб қилиш ва энергия таъминоти сифатини оширишдир. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда, хусусан Жиззах вилоятида саноатлашиш суръати ва аҳоли сонининг ўсиши энергия истеъмолига бўлган талабни кескин оширди. Масалан, маиший техникалар, кондиционерлар ва электромобиллар сонининг кўпайиши мавжуд нимстанция ва тармоқларга ортиқча юклама бўлиб тушмоқда.
Янги тариф тизимига кўра, маиший истеъмолчилар учун 1 кВт/соат электр энергиясининг базавий нархи 600 сўмдан 650 сўмга кўтарилади. Табиий газ бўйича эса иситиш мавсумида 500 кубометргача бўлган истеъмол учун нарх 1000 сўмдан 1100 сўмгача ўзгаради. Муҳим жиҳати, “ижтимоий норма” тизими сақлаб қолинган бўлиб, у кам таъминланган ва тежамкор истеъмолчиларни кескин молиявий юкламадан ҳимоя қилади.
Жиззах вилояти мисолида таҳлил қиладиган бўлсак, ҳудуддаги “Жиззах” эркин иқтисодий зонасида фаолият юритаётган йирик саноат корхоналари ва кичик бизнес вакиллари учун энергия харажатларининг ошиши маҳсулот таннархига таъсир қилиши табиий. Бироқ, Энергетика вазирлиги вакилларининг таъкидлашича, нархларнинг бозор механизмларига яқинлаштирилиши тизимдаги авариявий ҳолатларни камайтиришга хизмат қилади. Корхоналар учун электр энергиясининг 1 кВт/соати 1100 сўм, табиий газнинг 1 кубометри эса 2000 сўм этиб белгиланиши, соҳани субсидиялаш учун сарфланаётган бюджет маблағларини тежаш ва уларни инфратузилмани янгилашга йўналтириш имконини беради.
Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банки экспертлари Ўзбекистондаги энергетика ислоҳотларини ижобий баҳолаб, энергия субсидияларини босқичма-босқич камайтириш иқтисодий барқарорлик учун зарурлигини қайд этишган. Бу чора энергия самарадорлигини оширишга ундайди — истеъмолчилар тежамкор технологияларга ўтишни бошлайдилар. Масалан, Жиззахнинг чўл ҳудудлари ва қишлоқ туманларида қуёш панелларини ўрнатишга бўлган қизиқишнинг ортиши айнан шундай иқтисодий омиллар билан боғлиқ.
Ижтимоий ҳимоя масаласига тўхталадиган бўлсак, ҳукумат томонидан Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги орқали махсус компенсация механизми ишлаб чиқилган. Ижтимоий реестрга киритилган оилалар учун иситиш мавсумида газ ва электр учун сарфланган харажатларнинг бир қисми қоплаб берилади. Электр энергияси бўйича базавий меъёрдан ташқари 150 кВт/соатгача, газ бўйича эса қишда 250 кубометргача бўлган ҳажм учун давлат томонидан молиявий кўмак берилиши кўзда тутилган. Бу Жиззах вилоятидаги эҳтиёжманд қатламнинг коммунал тўловлар оғирлигини сезмаслигини таъминлайди.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, 1 июндан кучга кирадиган янги тарифлар Ўзбекистон энергетика тизимининг мустақиллиги ва ишончлилигини таъминлашга қаратилган стратегик қадамдир. Нархларнинг ошиши қисқа муддатли истиқболда харажатларнинг кўпайишидек кўринса-да, узоқ муддатда узлуксиз энергия таъминоти ва иқтисодий ўсиш учун пойдевор бўлади. Эндиги асосий вазифа — ушбу ислоҳотлар натижасида йиғиладиган маблағларнинг мақсадли сарфланиши, яъни эскирган симёғочлар, трансфарматорлар ва газ қувурларининг ҳақиқатда янгиланиши устидан жамоатчилик назоратини ўрнатишдан иборат.
