Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) дунё бўйлаб ҳантавирус билан боғлиқ вазиятни изчил кузатишда давом этмоқда. Кемирувчилар орқали юқадиган ушбу кам учрайдиган, аммо ўта хавфли инфекция туфайли ўлим кўрсаткичи айрим ҳудудларда ва штаммларда 50 фоизгача етиши мумкин. Бироқ халқаро экспертларнинг расмий баёнотларига кўра, кенг аҳоли орасида ушбу вируснинг оммавий тарқалиш хавфи «жуда паст» деб баҳоланмоқда. Бугунги кунда касалликка қарши махсус антивирус воситалари ёки ўзига хос даволаш усуллари мавжуд эмас, тиббий ёрдам эса асосан беморлардаги симптомларни енгиллаштириш ва ҳаётий муҳим аъзолар фаолиятини қўллаб-қувватлашга қаратилган.
Инфекция манбаси ва юқиш йўллари: Хавф гуруҳида кимлар бор?
Ҳантавирус — асосан ёввойи кемирувчилар (сичқонлар, каламушлар ва дала сичқонлари) организмида учрайдиган ва уларнинг ҳаётий фаолияти маҳсулотлари, яъни сийдиги, ахлати ҳамда сўлаги орқали атроф-муҳитга тарқаладиган вируслар оиласидир. АҚШ Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш маркази (CDC) маълумотларига кўра, инсонларга вирус асосан ҳаво-чанг (аэрозол) йўли билан юқади. Бунда зарарланган чиқиндилар ва экскрементлар қуриб, ҳавога микроскопик чанг сифатида кўтарилганда, инсон ушбу ҳаводан нафас олиши натижасида вирус нафас йўлларига киради.
Инфекцияни юқтириб олиш хавфи айниқса қуйидаги ҳолатларда кескин ортиши кузатилади:
Узоқ вақт давомида ёпиқ ва шамоллатилмаган хоналарни (ертўлалар, чордоқлар, омборхоналар) қуруқ тозалаш ишлари олиб борилганда;
Қишлоқ хўжалиги, фермалар ёки ўрмон ҳудудларида тўғридан-тўғри тупроқ ва кемирувчилар инлари билан алоқада бўлинганда;
Вирус билан зарарланган юзаларга қўл теккизиб, сўнгра оғиз, бурун ёки кўз шиллиқ пардалари ушланганда.
Географик тасниф ва касалликнинг икки хил клиник кўриниши
Халқаро тиббий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ҳантавирус келтириб чиқарадиган асоратлар у учрайдиган ҳудуд географияси ва вирус штаммига бевосита боғлиқ. Мутахассислар ушбу вирус келтириб чиқарадиган касалликларни икки асосий клиник шаклга ажратадилар:
Ҳантавирус кардиопульмонал синдроми (HPS): Шимолий ва Жанубий Америка қитъасида тарқалган штаммлар учун хосдир. Ушбу шаклда вирус инсоннинг ўпка ва юрак-қон томир тизимига жиддий зарар етказади. ЖССТ статистик таҳлилларига кўра, Америка қитъасида мазкур синдромдан ўлим кўрсаткичи жуда юқори — 38 фоиздан 50 фоизгача етади.
Буйрак синдромли геморрагик иситма (HFRS): Европа ва Осиё (шу жумладан Марказий Осиё минтақаси) ҳудудларида кўпроқ учрайди. Касаллик асосан буйрак функциясининг бузилиши, қон босимининг кескин тушиб кетиши ва ички геморрагия (қон кетишлар) билан тавсифланади. Европа ва Осиёдаги штаммларда ўлим даражаси нисбатан паст бўлиб, ўртача 1 фоиздан 15 фоизгача бўлган кўрсаткични ташкил этади.
Инсондан инсонга юқиш эҳтимоли: Андес вируси феномени
Узоқ йиллар давомида ҳантавирус фақат ҳайвондан инсонга юқадиган соф зооноз инфекция ҳисобланиб келинган. Аммо Жанубий Америкада (хусусан Аргентина ва Чилида) аниқланган «Андес» (Andes virus) штамми ҳантавируслар ичида инсондан инсонга юқиши мумкин бўлган ягона тур эканлиги тиббиёт оламида исботланди. Бу ҳақда "The Lancet" ва "The BMJ" тиббий нашрларида чоп этилган эпидемиологик тадқиқотларда батафсил баён этилган.
Олимларнинг хулосасига кўра, Андес вирусининг одамдан одамга ўтиши жуда кам ҳолатларда кузатилади. Бу жараён фақат ўта яқин ва узоқ муддатли жисмоний мулоқотдагина — оила аъзолари орасида ёки беморга тўғридан-тўғри қараган, ҳимоя воситаларидан фойдаланмаган тиббиёт ходимлари ўртасида содир бўлиши мумкин. Айни пайтдаги илмий далиллар ушбу ўзига хос штаммнинг бошқа турдош ҳантавирусларга қараганда тезроқ тарқалиши ёки оғирроқ клиник манзара чақириши ҳақида хулоса беришга асос бўлолмайди.
Касаллик белгилари ва диагностика муаммолари
Касалликнинг дастлабки белгилари оддий грипп, мавсумий ЎРВИ ёки бошқа вирусли инфекцияларга ўхшаш бўлгани сабабли, дастлабки кунларда аниқ ташхис қўйиш мураккаб кечади. Инкубацион давр одатда 1 ҳафтадан 5 ҳафтагача давом этиши мумкин. Беморларда қуйидаги асосий симптомлар кузатилади:
Тўсатдан тана ҳароратининг юқори даражада кўтарилиши ва қалтираш;
Кучли бош ва мушак оғриқлари (айниқса бел, сон ва елка соҳасида);
Кўнгил айниши, қусиш, қорин соҳасидаги ўткир оғриқлар ва умумий ҳолсизлик.
Касаллик ривожланиб бориши билан (инфекция шаклига қараб) беморда тўсатдан қуруқ йўтал ва нафас қисилиши (ўпка синдромида) ёки пешоб ажралишининг кескин камайиши ҳамда белда кучли оғриқлар (буйрак синдромида) бошланади. Махсус вакцина ва дори воситалари йўқлиги сабабли, шифохона шароитида ўз вақтида кўрсатилган интенсив терапия ва оксигенотерапия бемор ҳаётини сақлаб қолишнинг ягона самарали чораси ҳисобланади.
Ўзбекистондаги вазият ва профилактика чоралари
Республика санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги хизмати ҳамда соғлиқни сақлаш органлари томонидан юртимиз ҳудудидаги табиий ўчоқларда ёввойи кемирувчилар популяцияси ва уларнинг вирус ташувчанлиги доимий равишда мониторинг қилиб борилади. Ўзбекистоннинг иқлим шароити ва санитария назорати тизимининг фаолияти туфайли мамлакатда ушбу инфекциянинг кенг кўламда тарқалиш ёки эпидемия тусини олиш хавфи мавжуд эмас. Тоғолди ва дашт ҳудудларида, қишлоқ хўжалиги объектларида мунтазам равишда дезинфекция ва дератизация (кемирувчиларга қарши кураш) тадбирлари амалга оширилади.
Шунга қарамай, шахсий профилактика қоидаларига риоя қилиш ҳар бир фуқаро учун муҳимдир. Мутахассислар қуйидаги оддий ва самарали чораларни тавсия этадилар:
Ёпиқ ва чанг босган хоналарни тозалашда чанг кўтарилмаслиги учун мажбурий тартибда нам усуллардан фойдаланиш ва зарарсизлантирувчи воситаларни қўллаш;
Тозалаш ишлари давомида нафас йўлларини ҳимоя қилиш учун тиббий ниқоб (ёки респиратор) ва қўлқоплардан фойдаланиш;
Яшаш жойлари ва омборхоналарни кемирувчилар киришидан ҳимоялаш, тешик ва тирқишларни бекитиш;
Озиқ-овқат маҳсулотлари ва ичимлик сувини кемирувчилар тега олмайдиган ёпиқ идишларда сақлаш.
Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, ҳантавирус глобал миқёсда хавфли инфекция сифатида қолса-да, ундан ҳимояланиш тўлиқ инсоннинг санитария ва гигиена қоидаларига қанчалик амал қилишига боғлиқ. Атроф-муҳит тозалигига эътибор қаратиш ва соғлиқдаги ҳар қандай шубҳали ўзгаришларда ўз вақтида профессионал тиббий ёрдамга мурожаат қилиш касалликнинг оғир асоратларидан ҳимояланишнинг энг ишончли кафолатидир.
