Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасида иқтисодий, транспорт ва инвестициявий ҳамкорликни кенгайтириш, шунингдек, сув тақчиллиги ва иқлим ўзгаришига қарши биргаликда чора кўриш бўйича таклифларни илгари сурди.
8 октябрь куни Туркманистоннинг «Аваза» миллий сайёҳлик зонасида ўтган Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари ва Озарбайжоннинг саккизинчи Маслаҳат учрашувида минтақавий интеграция, савдо, транспорт йўлаклари, сув ресурслари ва экологик хавфсизлик масалалари муҳокама қилинди.
Туркманистон президенти Сердар Бердимуҳамедов раислигида ўтган учрашувда Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев, Озарбайжон президенти Илҳом Алиев, Қозоғистон президенти Қасим-Жомарт Тоқаев, Қирғизистон президенти Садир Жапаров ва Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон иштирок этди.
Ўзбекистон президентининг расмий ахборот хизмати маълумотига кўра, Мирзиёев ҳамкорликни ривожлантириш учун тўртта устувор йўналишни белгилаб берди. Улар минтақалараро алоқаларни кенгайтириш, ҳуқуқий механизмларни такомиллаштириш, иқтисодий кооперацияни кучайтириш ҳамда транспорт ва логистика тизимларини ўзаро боғлашни назарда тутади.
Олти давлат ўртасидаги ҳамкорлик қандай ўзгаради?
Шавкат Мирзиёев Марказий Осиё мамлакатлари ва Озарбайжон ўртасидаги муносабатларни алоҳида иқтисодий ва транспорт лойиҳаларидан кенгроқ ҳамкорлик тизимига ўтказишни таклиф қилди.
Унинг таъкидлашича, минтақа давлатлари ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантириш учун янги, мураккаб халқаро тузилмалар ташкил этиш шарт эмас.
«Бизга кучли, суверен ва мустақил давлатлар ўзаро ҳурмат, ишонч ва прагматизм асосида ҳамкорлик қиладиган мослашувчан ва тушунарли формат керак», — деди Мирзиёев.
Президент Марказий Осиёни XXI асрда ривожлантириш мақсадида дўстлик, яхши қўшничилик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартномани тузиш жараёни якунланганини қайд этди.
Бу ёндашув мамлакатларнинг сиёсий мустақиллигини сақлаган ҳолда савдо, инвестиция ва инфратузилма соҳаларида келишилган қарорлар қабул қилишни назарда тутади.
Бироқ бундай форматнинг самарадорлиги қабул қилинадиган ҳужжатлар сонидан кўра, уларнинг амалда бажарилишига боғлиқ бўлади.
«Бунда фақат ҳужжатлар сони ўз-ўзидан ҳеч нарсани ҳал қилмайди. Энг муҳими, қабул қилинган қарорлар бажарилиши ва натижа бериши керак», — деди давлат раҳбари.
Ўзбекистон раҳбари Маслаҳат учрашувлари фаолиятини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий базани такомиллаштиришни давом эттиришни таклиф қилди.
«Олти иқтисодиёт — битта маҳсулот»: иқтисодий ҳамкорликнинг янги модели
Саммитда билдирилган иқтисодий таклифлардан бири олти мамлакат ўртасида қўшма ишлаб чиқариш занжирларини шакллантиришга қаратилди.
Мирзиёевнинг фикрича, мамлакатлар ўртасида тайёр маҳсулотларни сотиш ва сотиб олиш билан чекланиш иқтисодий ҳамкорлик имкониятларидан тўлиқ фойдаланишга имкон бермайди.
«Биз бир-биримиз билан одатдаги савдо-сотиқ қилиш энди етарли бўлмаган даврга етиб келганмиз. Биргаликда якуний маҳсулот яратиш лозим», — деди президент.
У «Олти иқтисодиёт — битта маҳсулот» формуласини таклиф қилди.
Бу ёндашув бир маҳсулотни ишлаб чиқариш жараёнида бир нечта мамлакатнинг хомашёси, саноат корхоналари, технологиялари ва транспорт имкониятларидан фойдаланишни англатади.
Масалан, бундай моделда хомашё бир мамлакатда қазиб олиниши, қайта ишлаш бошқа давлатда амалга оширилиши, тайёр маҳсулот эса учинчи мамлакат орқали ташқи бозорга чиқарилиши мумкин. Бу шартли мисол бўлиб, саммитда айнан шундай лойиҳа келишилгани ҳақида маълумот берилмаган.
Ўзбекистон президенти савдо-иқтисодий ҳамкорлик бўйича 2035 йилгача мўлжалланган минтақавий дастур амалий лойиҳаларга хизмат қилиши кераклигини билдирди.
Шу мақсадда қуйидаги ташаббуслар илгари сурилди:
- Қўшма саноат ва технологик занжирларни ривожлантириш.
- Умумий рақамли хизматлар ва инвестиция механизмларини яратиш.
- Савдодаги тўсиқларни босқичма-босқич бартараф этиш.
- Қўшма инвестиция лойиҳаларини молиявий ва техник қўллаб-қувватлаш платформасини ташкил қилиш.
- 2027 йилда Хива шаҳрида Марказий Осиё ва Озарбайжон бизнес форумини ўтказиш.
Махсус инвестиция платформасини яратиш масаласини савдо ва инвестициялар вазирлари кенгашининг Ашхободдаги навбатдаги мажлисида муҳокама қилиш таклиф этилди.
Ҳозирча платформанинг молиялаштириш манбалари, бошқарув механизми ва амалга ошириш муддатлари ҳақида батафсил маълумот берилмаган.
Транспорт йўлаклари: йўл қуришнинг ўзи етарлими?
Марказий Осиё давлатларининг халқаро бозорларга чиқиши транспорт инфратузилмаси ва транзит мамлакатлар билан муносабатларга боғлиқ.
Ўзбекистон ва минтақанинг бошқа давлатлари учун Каспий денгизи орқали Озарбайжонга, ундан кейин Кавказ ва Европа бозорларига чиқиш имкониятлари иқтисодий аҳамиятга эга.
Саммитда Мирзиёев транспорт тармоқларини фақат алоҳида автомобиль ёки темир йўл лойиҳалари сифатида эмас, балки ўзаро боғланган тизим сифатида ривожлантириш зарурлигини таъкидлади.
«Транспорт инфратузилмасини ривожлантириш бўйича умумий мантиқ зарур. Йўналишлар бир-бирини давом эттириши ва ягона тизим сифатида ишлаши учун йирик лойиҳаларни ўзаро мувофиқлаштириш зарур», — деди у.
Президент янги транспорт йўлаклари атрофида саноат зоналари, логистика марказлари, ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш объектларини ривожлантиришни таклиф қилди.
Бу таклиф транзит йўналишларидан фақат юк ташиш учун эмас, балки қўшимча иқтисодий фаолиятни шакллантириш учун ҳам фойдаланишга қаратилган.
Мирзиёев Инфратузилмавий ривожланиш бўйича кенгашни ташкил этишни тезлаштириш ва унинг биринчи мажлисини Ўзбекистонда ўтказишга тайёрлигини билдирди.
Бироқ транспорт йўлакларининг рақобатбардошлиги инфратузилмадан ташқари божхона тартиблари, чегарадан ўтиш вақти, тарифлар ва юк ташиш харажатларига ҳам боғлиқ. Саммитда билдирилган таклифлар ушбу муаммоларни қай даражада ҳал қилиши кейинги келишувларда аниқлашади.
Сув тақчиллиги минтақавий хавф сифатида кўрилмоқда
Иқтисодий ва транспорт масалалари билан бир қаторда, саммитда сув ресурслари ва иқлим ўзгариши алоҳида муҳокама қилинди.
Шавкат Мирзиёев Марказий Осиёда сувга бўлган талаб ортиб бораётганини, иқлим ўзгариши ва аҳоли сонининг кўпайиши мавжуд ресурсларга босимни кучайтираётганини таъкидлади.
«Сув ресурслари тақчиллиги Марказий Осиё тараққиёти учун тобора жиддий тўсиққа айланмоқда. Иқлим ўзгармоқда, аҳоли сони ўсмоқда, қишлоқ хўжалиги ва инфратузилмага тушаётган босим ортмоқда. Шунинг учун бизда қанча сув борлиги ва ундан қандай фойдаланилаётганини аниқроқ тушуниб олишимиз зарур», — деди президент.
Ўзбекистон раҳбари сув ресурсларини бошқаришда рақамли мониторинг тизимларини жорий этиш, ирригация тармоқларини модернизация қилиш ва сув тежовчи технологиялардан фойдаланишни кенгайтиришни таклиф қилди.
Унинг сўзларига кўра, сув йўқотишлари минтақа иқтисодиёти учун қўшимча харажатлар келтириб чиқармоқда.
Сув масаласининг иқтисодий жиҳати шундаки, минтақада қишлоқ хўжалиги, электр энергияси ишлаб чиқариш ва аҳоли таъминоти кўп жиҳатдан умумий дарё ҳавзаларига боғлиқ.
Сувдан фойдаланиш бўйича мамлакатлар манфаатлари ҳар доим ҳам бир хил эмас. Юқори оқимдаги давлатлар учун гидроэнергетика, қуйи оқимдаги мамлакатлар учун эса суғориш мавсумидаги сув таъминоти устувор аҳамият касб этиши мумкин.
Шу сабабли сув ресурсларини бошқаришдаги ҳамкорлик техник масала билан чекланмай, минтақавий иқтисодий ва дипломатик муносабатларга ҳам таъсир кўрсатади.
Афғонистон билан сув мулоқоти нима учун кун тартибида?
Ўзбекистон президенти сув ресурсларидан фойдаланиш масаласида Афғонистон билан доимий мулоқот олиб бориш зарурлигини ҳам таъкидлади.
«Ушбу мулоқот доимий ва мазмунли бўлиши, минтақадаги барча мамлакатлар манфаатлари албатта ҳисобга олиниши шарт», — деди Мирзиёев.
Афғонистоннинг Амударё ҳавзасидаги сув ресурсларидан фойдаланиш режалари Марказий Осиё мамлакатлари учун алоҳида аҳамиятга эга.
Хусусан, Қўштепа канали қурилиши сув тақсимоти ва қуйи оқимдаги мамлакатлар таъминотига эҳтимолий таъсири нуқтаи назаридан муҳокама қилиб келинмоқда.
Бу масалада икки хил манфаат мавжуд. Афғонистон ўз ҳудудидаги қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва сув ресурсларидан фойдаланишга интилади. Амударё сувига боғлиқ Марказий Осиё мамлакатлари эса мавжуд сув таъминоти ва экологик барқарорликни сақлашдан манфаатдор.
Саммитда Афғонистон билан музокараларнинг аниқ формати ёки янги келишув ҳақида маълумот берилмаган.
2027 йилда Ўзбекистон Оролни қутқариш жамғармасига раислик қилади
Шавкат Мирзиёев 2027 йилда Ўзбекистон Оролни қутқариш халқаро жамғармасига раисликни қабул қилишини маълум қилди.
Президентнинг айтишича, раислик даврида жамғарма фаолияти самарадорлигини ошириш, экологик лойиҳаларни ишга тушириш ва қўшимча молиялаштиришни жалб қилиш режалаштирилмоқда.
Бу вазифалар Марказий Осиёда сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш бўйича амалий ҳаракатлар ўн йиллиги ташаббуси билан ҳам боғлиқ.
Ўзбекистон раҳбари минтақада ҳаво ифлосланиши муаммосига ҳам эътибор қаратди.
У илгари таклиф қилинган «Марказий Осиёнинг тоза ҳавоси» халқаро консорциуми фаолиятини амалий лойиҳалардан бошлаш мумкинлигини билдирди.
Дастлабки йўналиш сифатида саноат зоналари, агрокластерлар ва транспорт боғламаларини экологик модернизация қилиш бўйича пилот дастур таклиф этилди.
Ушбу дастурнинг иштирокчилари, молиялаштириш ҳажми ва амалга ошириш муддатлари ҳозирча эълон қилинмаган.
Контекст: Марказий Осиё ҳамкорлиги қандай шаклланди?
Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари 2018 йилдан буён минтақавий мулоқот майдони сифатида ривожланиб келмоқда. Ушбу формат мамлакатлар ўртасидаги сиёсий мулоқотни кучайтириш, чегара, савдо, транспорт ва сув масалаларини муҳокама қилиш имконини берди.
Минтақа мамлакатлари бир вақтнинг ўзида турли халқаро иқтисодий ва сиёсий ташкилотларда иштирок этади. Шу сабабли Маслаҳат учрашувлари формати барча давлатларни ягона интеграция ташкилотига бирлаштиришдан кўра, умумий манфаатлар бўйича келишувларга эришишга қаратилган.
Озарбайжоннинг ушбу мулоқотдаги иштироки Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги алоқалар билан боғлиқ. Каспий денгизи орқали транспорт қатновлари, энергетика ва савдо йўналишлари икки минтақа иқтисодиётини ўзаро боғлайди.
Айниқса, Транскаспий транспорт йўналиши Осиё ва Европа ўртасида юк ташишни диверсификация қилиш имкониятларидан бири сифатида кўрилмоқда. Бироқ унинг ривожланиши портлар қуввати, денгиз ташувлари, темир йўл инфратузилмаси ва чегара тартибларининг мувофиқлаштирилишига боғлиқ.
Сув ресурслари бўйича ҳам минтақада ҳамкорлик механизмлари мавжуд. Оролни қутқариш халқаро жамғармаси сув ва экологик масалалар юзасидан давлатлараро мулоқот майдонларидан бири ҳисобланади. Шу билан бирга, иқлим ўзгариши, сувга талабнинг ортиши ва инфратузилманинг эскириши мавжуд механизмларни такомиллаштириш заруратини кучайтирмоқда.
Аваза саммитида илгари сурилган таклифлар ана шу жараёнларни иқтисодий кооперация, транспорт инфратузилмаси ва экологик ҳамкорлик билан бирлаштиришга қаратилган.
Таклифлар нимани англатади?
Саммитдаги баёнотлардан кўринишича, Ўзбекистон минтақавий ҳамкорликни учта амалий йўналишда кенгайтиришга интилмоқда.
Биринчиси — давлатлар ўртасидаги савдони қўшма ишлаб чиқаришга айлантириш. Бу модел амалга ошса, корхоналарнинг минтақавий таъминот занжирларида иштирок этиш имкониятлари кенгайиши мумкин. Бироқ бундай лойиҳалар учун инвестиция, техник стандартлар ва савдо тартибларини мувофиқлаштириш талаб этилади.
Иккинчиси — транспорт йўлакларини иқтисодий фаолият марказларига айлантириш. Бунда йўллар атрофида саноат, логистика ва хизмат кўрсатиш объектларининг пайдо бўлиши назарда тутилади. Натижалар юк оқими, инвестиция ҳажми ва инфратузилма харажатларига боғлиқ бўлади.
Учинчиси — сув ва иқлим масалаларини иқтисодий ривожланиш режалари билан боғлаш. Сув таъминотидаги ўзгаришлар қишлоқ хўжалиги, саноат ва энергетика соҳаларига таъсир қилиши мумкинлиги сабабли, бу йўналишда давлатлараро мувофиқлаштириш аҳамият касб этади.
Мирзиёев халқаро вазият ҳақида гапирар экан, савдо ва транспорт алоқалари қайта шаклланаётганига ҳам эътибор қаратди.
«Дунё шиддат билан ўзгариб, кескинлик кучаймоқда, савдо ва транспорт алоқалари қайта шаклланмоқда, янги хатарлар пайдо бўлмоқда», — деди у.
Бу баёнот минтақа давлатларининг ташқи савдо йўналишларини диверсификация қилиш ва ўзаро иқтисодий боғлиқликни кучайтиришга бўлган қизиқиши билан боғлиқ.
Шу билан бирга, давлатлар ўртасида иқтисодий имкониятлар, транспорт инфратузилмаси ва ташқи савдо манфаатлари турлича. Шу сабабли таклиф этилган механизмларнинг амалий натижаси кейинги музокаралар ва келишувларга боғлиқ.
Тақдим этилган материалларда мустақил экспертларнинг алоҳида шарҳлари мавжуд эмас. Шу боис юқоридаги таҳлил расмий баёнотлар ва минтақавий ҳамкорликнинг маълум иқтисодий ҳамда институционал шартларига асосланади.
Нега бу муҳим?
Ўзбекистон учун Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасидаги ҳамкорликнинг кенгайиши янги экспорт йўналишлари, қўшма саноат лойиҳалари ва транзит имкониятлари билан боғлиқ. Денгизга бевосита чиқиш имконияти бўлмаган мамлакат учун транспорт йўналишларини кўпайтириш ташқи савдо харажатларини бошқаришда аҳамиятга эга.
Минтақа учун эса олти давлат ўртасида саноат ва транспорт тизимларини мувофиқлаштириш савдо алоқаларини кенгайтириш имконини бериши мумкин. Бироқ бундай ҳамкорликнинг иқтисодий самараси лойиҳаларнинг молиявий асосланганлиги ва амалда бажарилишига боғлиқ.
Халқаро муносабатлар нуқтаи назаридан Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги алоқаларнинг кучайиши Европа ва Осиё ўртасидаги муқобил савдо йўналишларига қизиқишни ошириши мумкин.
Сув ва экологик масалаларда эса минтақавий келишувлар ресурслардан фойдаланиш, иқлим хавфларига мослашиш ва қўшни давлатлар ўртасидаги манфаатларни мувофиқлаштиришга қаратилган.
Саммитда билдирилган ташаббуслар ҳозирча асосан таклифлар даражасида. Уларнинг натижаси кейинги учрашувларда қабул қилинадиган қарорлар, ажратиладиган маблағлар ва амалга ошириладиган лойиҳалар орқали баҳоланади.
Кейинги босқичда нималар кутилмоқда?
Марказий Осиё ва Озарбайжон ўртасидаги иқтисодий ҳамкорлик бўйича навбатдаги муҳокамалар Ашхободда ўтказиладиган савдо ва инвестициялар вазирлари кенгаши мажлисида давом этиши таклиф қилинди.
2027 йилда Хива шаҳрида Марказий Осиё ва Озарбайжон бизнес форумини ўтказиш, шунингдек, Тошкентда «Тинчлик ва барқарор ўзаро боғлиқлик йўлидаги минтақалараро мулоқот: Марказий Осиё ёндашуви» халқаро конференциясини ташкил қилиш режалаштирилмоқда.
Ўзбекистон шунингдек, 2027 йилда Оролни қутқариш халқаро жамғармасига раисликни қабул қилиши кутилмоқда.
Инфратузилмавий ривожланиш бўйича кенгашнинг биринчи мажлисини Ўзбекистонда ўтказиш таклифи ҳам кейинги келишувларда кўриб чиқилиши мумкин.
Ушбу учрашувларда иқтисодий дастурларнинг амалга ошириш механизмлари, транспорт лойиҳаларини мувофиқлаштириш ва экологик ташаббусларни молиялаштириш масалаларига ойдинлик киритилиши кутилмоқда.
