Қашқадарё вилояти Кўкдала туманидаги газ тўлдириш шохобчасида содир бўлган портлаш бўйича суд ҳужжатларида 9 киши ҳалок бўлгани ва 20 киши жароҳатлангани қайд этилди. Дастлаб расмий идоралар 4 нафар қурбон ҳақида хабар берган эди. Ишни тафтиш тартибида кўрган суд эса жабрланувчиларга тақсимланиши белгиланган 4 миллиард 250 миллион сўмни қайтариш ҳақида қарор қабул қилди.

2026 йил 2 октябрь куни Самарқанд вилояти судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати 2025 йил 16 июлдаги портлашга оид жиноят ишини тафтиш инстанциясида кўриб чиқди. Суд аввалги ҳукмнинг моддий зарарни қоплашга доир қисмини ўзгартирди, аммо айбдор деб топилган шахсларга нисбатан белгиланган жазоларни ўзгаришсиз қолдирди.

Бу ҳақда суд ҳужжатларига таянган ҳолда Xabar.uz хабар берди. Маълумотлар Aniq.uz томонидан ҳам эълон қилинган. 

Дастлаб 4 киши, суд ҳужжатларида эса 9 қурбон

2025 йил 16 июль куни соат 14:40 атрофида Кўкдала туманининг Олтиндала маҳалласида жойлашган аҳолига газ тўлдириш шохобчасида чақнаш ва ёнғин содир бўлган.

Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ўша куни тарқатган хабарда ҳодиса оқибатида 4 нафар фуқаро ҳалок бўлганини маълум қилган. Воқеа жойига 4 та ёнғин-қутқарув экипажи жалб этилган, соат 14:45 да қутқарувчилар етиб келган, 15:00 да ёнғин қуршаб олинган ва 15:35 да тўлиқ ўчирилган. 

Кейинги суд ҳужжатларида ҳалок бўлганлар сони 9 нафар деб кўрсатилган. Шунингдек, 20 киши турли даражада тан жароҳати олгани қайд этилган.

Дастлабки ва кейинги маълумотлар ўртасидаги фарқ сабаби суднинг тафтиш ажримига оид эълон қилинган хабарда изоҳланмаган. Хусусан, дастлабки ҳисоботдан кейин жароҳатланганлар орасида вафот этганлар бўлганми ёки қурбонлар сони бошқа сабаб билан ўзгарганми — бу ҳақда аниқ маълумот берилмаган.

Ҳодисадан кейинги дастлабки кунларда жароҳатланганлар сони бўйича ҳам турлича хабарлар тарқалган. Масалан, Zamon.uz 2025 йил 16 июлда 24 киши шифохонага ётқизилгани, улардан 4 нафари ўта оғир, 6 нафари эса оғир аҳволда экани ҳақида ёзган. 

Портлашга нима сабаб бўлган?

Суд материалларига кўра, «JShB» МЧЖга қарашли газ тарқатиш шохобчасидаги технологик қурилмалар ва хавфсизлик тизимлари тасдиқланган лойиҳа талабларига тўлиқ мувофиқ бўлмаган.

Лойиҳада суюлтирилган газ сақлаш резервуарларини ер остига жойлаштириш белгиланган бўлса-да, улар амалда ер устига ўрнатилган. Шунингдек, бинолар билан белгиланган хавфсиз масофа сақланмаган, компрессор ва электроконтактли манометрлар лойиҳа талабларига мувофиқ ўрнатилмаган.

2025 йил 16 июлда Кўкдала туманида содир бўлган портлаш ва ёнғин ҳақидаги фотоматериаллар.

Тергов материалларида резервуарлардан бирининг бутунлиги бузилгани ва у пайвандлаб таъмирланган ҳолда ишлатилгани кўрсатилган. Бу унинг босимга чидамлилигини пасайтирган омиллардан бири сифатида қайд этилган.

Айни пайтда компрессор орқали босим оширилган, ортиқча босимни чиқаришга хизмат қилувчи хавфсизлик клапанларидаги жўмраклар ёпиқ турган. Технологик жараённи автоматик тўхтатиши керак бўлган электроконтактли манометрлар эса ўрнатилмаган.

Суд ҳужжатида ҳаво ҳароратининг юқорилиги ҳам портлашга олиб келган омиллар қаторида келтирилган. Натижада резервуар ичидаги босим унинг бардошлилик чегарасидан ошиб, портлаш юз берган.

Портлаш зарбидан газ сақлаш резервуарларидан бири шохобча ёнидаги «Мовароуннаҳр» оилавий ресторани ҳовлисига бориб тушган. Олов ресторан ҳудудига тарқалиб, атрофдаги бошқа объектларга ҳам зарар етказган.

Суд материалларида тураржой, чойхона биноси, иссиқхона, савдо маркази ва «Ҳудудгаз Қашқадарё» газ таъминоти филиалига қарашли объектлар зарар кўргани келтирилган.

Хавфсизлик текширувлари қоғозда ўтказилганми?

Жиноят ишида техник носозликлардан ташқари, объектнинг қурилиши ва фойдаланишга топширилиши билан боғлиқ ҳужжатларни сохталаштириш ҳолатлари ҳам қайд этилган.

Суд хулосасига кўра, масъул шахслар объектнинг амалда тасдиқланган лойиҳага мос эмаслигини билган ҳолда қурилиш-монтаж ишлари белгиланган талабларга мувофиқ бажарилгани ҳақида маълумотномалар расмийлаштирган.

Бундай ҳужжатлар 2016 йилда ҳамда 2021 йил 15 декабрда тайёрланган. Улар асосида газ шохобчасига 2017 ва 2022 йилларда 5 йиллик лицензиялар берилгани суд материалларида кўрсатилган.

Резервуарлар тегишли техник синовлардан амалда ўтказилмаган бўлса-да, уларнинг паспортларига 2016, 2018, 2020, 2022 ва 2024 йилларда сув билан синов ўтказилгани ҳақида қайдлар киритилган.

Шунингдек, 2021 йилда резервуар металининг қалинлиги экспертизадан ўтказилгани тўғрисида ҳам ҳақиқатга мувофиқ бўлмаган маълумот расмийлаштирилган.

Суд ҳужжатида шохобча эгаси бу ҳужжатларнинг сохталигини билган ҳолда улардан фойдалангани қайд этилган.

Бу маълумотлар портлаш сабабларини фақат бир резервуардаги техник нуқсон билан изоҳлаш етарли эмаслигини кўрсатади. Суд материалларида қурилиш, техник назорат, лицензиялаш ва фойдаланиш босқичларидаги қоидабузарликлар ҳам воқеанинг келиб чиқиш омиллари сифатида тилга олинган.

Жиноят иши қандай босқичлардан ўтди?

Ҳодисадан сўнг Жиноят кодексининг 205-моддаси — ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш ҳамда 259-моддаси — ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузиш бўйича жиноят иши қўзғатилган.

Бош прокуратуранинг дастлабки ахборотига кўра, иш доирасида суд-тиббий, ёнғин-техник, кимёвий, биологик ва криминалистик экспертизалар тайинланган. 

Кейинчалик тергов доираси кенгайиб, айрим масъул шахсларнинг ҳаракатларига Жиноят кодексининг 207-моддаси (мансабга совуққонлик билан қараш), 208-моддаси (ҳокимият ҳаракатсизлиги) ва 209-моддаси (мансаб сохтакорлиги) бўйича ҳам ҳуқуқий баҳо берилган.

2026 йил 7 июлда Қашқадарё вилояти судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати биринчи инстанция ҳукмини бекор қилиб, янги ҳукм қабул қилган. Апелляция суди айрим судланувчиларга нисбатан айбловларни қайта квалификация қилган ва озодликни чеклаш жазоларини белгилаган.

Жумладан, Б.И.га якуний ҳисобда 3 йил 6 ой 28 кун озодликни чеклаш, шунингдек, муайян мансабларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Ш.Б.нинг ҳаракатлари Жиноят кодексининг 207-моддаси бўйича қайта квалификация қилинган ва унга ҳам озодликни чеклаш жазоси белгиланган. Э.И.га нисбатан эса 208-модда асосида жазо тайинланган.

2026 йил 2 октябрда иш тафтиш инстанциясида кўриб чиқилган. Бу босқичда асосий ўзгариш судланувчиларнинг жазосига эмас, балки моддий зарарни қоплаш учун ажратилган маблағнинг ҳуқуқий тақдирига тегишли бўлган.

4,25 миллиард сўм нега қариндошларга қайтарилди?

Ҳодиса оқибатида етказилган зарарларни қоплаш мақсадида газ шохобчасининг вафот этган эгаси Ш.Ж.нинг яқин қариндошлари Қашқадарё вилояти прокуратурасининг депозит ҳисобига 4 миллиард 250 миллион сўм ўтказган.

Апелляция суди мазкур маблағни жабрланувчилар, айрим давлат ташкилотлари, банк ва бошқа даъвогарлар ўртасида тақсимлашни белгилаган эди.

Апелляция ҳукмида кўрсатилган маблағлар

Манба: Xabar.uz келтирган суд материаллари. Санаб ўтилган маблағлар йиғиндиси 4,25 млрд сўмни ташкил этади.

Бироқ тафтиш инстанцияси мазкур пулларни тақсимлаш ҳақидаги қарорни бекор қилди.

Суд бунинг сабаби сифатида марҳум Ш.Ж.га нисбатан жиноят иши унинг вафоти муносабати билан, айбдорлик масаласи ҳал қилинмасдан тугатилганини кўрсатган.

Тафтиш суди хулосасига кўра, айби суд томонидан аниқланмаган шахснинг қариндошлари тўлаган маблағни ушбу жиноят иши доирасида жабрланувчилар ва даъвогарларга тақсимлаш учун тегишли ҳуқуқий асос мавжуд эмас.

Шунинг учун 4 миллиард 250 миллион сўмни Ш.Ж.нинг яқин қариндошларига қайтариш белгиланган.

Бироқ бу қарор жабрланувчиларнинг зарарни қоплатиш ҳуқуқини бекор қилмайди. Суд уларга фуқаролик ишлари бўйича судларга алоҳида даъво киритиш мумкинлигини тушунтирган. 

Жабрланувчиларга аввал қандай ёрдам берилган?

Портлашдан кейин ҳалок бўлганлар ва жароҳатланганларнинг оилаларини қўллаб-қувватлаш учун бюджет маблағларидан 1 миллиард 550 миллион сўм ажратилгани суд материалларида қайд этилган.

2025 йил июлида Кўкдала тумани ҳокимлиги Kun.uz'га дастлаб вафот этган деб кўрсатилган 4 нафар фуқаронинг оилаларига 100 миллион сўмдан, жароҳатланган 15 нафар шахсга эса 50 миллион сўмдан моддий ёрдам берилаётганини билдирган. 

2026 йилдаги суд ҳужжатида ҳам 1 миллиард 550 миллион сўмлик маблағ тилга олинган. Аммо эълон қилинган маълумотларда ушбу маблағнинг аввалги бюджет тўловлари билан ўзаро ҳисоб-китоби ва 9 нафар ҳалок бўлган шахснинг барча оила аъзоларига амалга оширилган тўловлар тўлиқ очиб берилмаган.

Шунингдек, суд томонидан қайтарилиши белгиланган 4,25 миллиард сўм алоҳида депозит маблағи бўлиб, уни бюджетдан ажратилган ёрдам билан бир хил тўлов сифатида кўрсатиш тўғри эмас.

Нега бу муҳим?

Кўкдаладаги портлаш бўйича суд материаллари газ сақлаш объектларида хавфсизлик талабларига риоя этиш, техник назорат ҳужжатларининг ишончлилиги ва лицензиялаш жараёнлари билан боғлиқ масалаларни кўтармоқда.

Биринчи масала — техник хавфсизлик. 

Судда қайд этилган ҳолатларга кўра, портлашга олиб келган омиллар орасида резервуарнинг таъмирланган ҳолда ишлатилиши, ортиқча босимни чиқариш тизимидаги муаммолар ва автоматик ҳимоя воситаларининг мавжуд эмаслиги бўлган.

Иккинчи масала — ҳужжатлар ва назорат.

Газ шохобчасига тегишли айрим техник текширувлар амалда ўтказилмаган бўлса-да, улар ҳақида тегишли қайдлар киритилган. Объект эса 2017 ва 2022 йилларда лицензия олган.

Бу ҳолатда суд ҳужжатлари техник талабларга риоя этилмагани билан бир қаторда, ушбу талабларнинг бажарилишини ҳужжатлар орқали тасдиқлаш жараёнида ҳам қоидабузарликлар бўлганини кўрсатади.

Учинчи масала — зарарни қоплаш.

Тафтиш инстанциясининг қарори жиноят ишида айбдорликни белгилаш билан мулкий жавобгарлик масаласи бир хил ҳуқуқий тартибда ҳал қилинмаслигини кўрсатмоқда.

Бир томондан, жабрланувчилар ва уларнинг оилалари портлаш оқибатида етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплатишдан манфаатдор. Иккинчи томондан, суд қарорида айбдорлиги белгиланмаган шахснинг қариндошлари тўлаган маблағни жиноят иши доирасида тақсимлашнинг ҳуқуқий асоси мавжуд эмаслиги таъкидланган.

Бу икки ҳуқуқий манфаат ўртасидаги масала энди алоҳида фуқаролик суд ишлари доирасида кўриб чиқилиши мумкин.

Кейинги босқич қандай бўлади?

2026 йил 2 октябрдаги тафтиш қарори билан судланувчиларга нисбатан белгиланган жиноий жазолар сақлаб қолинган. Моддий зарарни қоплашга оид 4,25 миллиард сўмлик тақсимот эса бекор қилинган.

Эндиликда ҳалок бўлганларнинг оила аъзолари, жароҳатланган шахслар ва мол-мулки зарар кўрган ташкилотлар ўз талаблари юзасидан фуқаролик судларига мурожаат қилиши мумкин.

9 октябрь ҳолатига кўра, мазкур иш бўйича янги фуқаролик даъволари киритилгани, маблағлар қайтарилгани ёки қўшимча суд мажлислари белгилангани тўғрисида тасдиқланган маълумот эълон қилинмаган.