Францияда яшаш харажатларининг ошиши ва давлат хизматлари сифатидан норозилик сабаб 17 октябрь куни бошланган оммавий намойишлар айрим шаҳарларда полиция билан тўқнашувлар, ёнғинлар ва дўконларни талон-торож қилиш ҳолатлари билан кечди. 18 октябрга келиб, мамлакат бўйлаб камида 2 400 киши ҳибсга олинди, қарийб 1 000 нафар полиция ва жандармерия ходими жароҳатланди. Президент Эммануэль Макрон зўравонликни қоралаб, ҳукуматга намойишчилар талаблари юзасидан музокаралар ўтказишни топширди.

Reuters агентлиги маълумотига кўра, 17 октябрдаги намойишларда Франция Ички ишлар вазирлиги ҳисобича 550 минг, CGT касаба уюшмаси баҳосига кўра эса 800 минг киши қатнашган. Намойишларнинг асосий қисми тинч ўтган, бироқ Париж, Марсель, Лимож, Лион ва бошқа шаҳарларда айрим гуруҳлар давлат бинолари ҳамда савдо нуқталарига ҳужум қилган.

Давлат биноларига ўт қўйилди, дўконлар таланди

Намойишлар пайтида Франциянинг бир нечта шаҳрида давлат идоралари ва хусусий корхоналарга зарар етказилди. Лимож шаҳрида XIX асрда қурилган шаҳар ҳокимияти биносига ўт қўйилиб, унинг томи ва ички қисмининг катта қисми вайрон бўлди. Марселда ниқоб таққан шахслар ҳокимият биноси ва полиция бўлимига бостириб кирган, Лионда эса сайёҳлик ахборот марказида ёнғин чиққан.

Парижда Galeries Lafayette савдо мажмуасига киришга уринишлар, банк биноларига ҳужумлар ва Lacoste дўконини талон-торож қилиш ҳолатлари қайд этилди. Грециянинг LiFO нашри маълумотларига кўра, Dior, Louis Vuitton, Hermès, CELINE ва Burberry брендларига тегишли савдо нуқталарига ҳам зарар етказилган.

Ҳужумлар фақат қимматбаҳо товарлар сотиладиган дўконлар билан чекланмаган. Техника дўконлари, супермаркетлар, нонвойхоналар ва кичик савдо нуқталари ҳам зарар кўрган. Париждаги Республика майдони атрофида чиқинди қутилари, велосипедлар ва автомобилларга ўт қўйилган.

The Guardian хабарига кўра, савдогарлар уюшмалари 1 500 дан ортиқ дўкон ва корхона талон-торож қилинганини билдирган. Дастлабки баҳолашларда моддий зарар ўнлаб миллион еврони ташкил этиши айтилган. Carrefour савдо тармоғи раҳбари Александр Бомпар эса компаниянинг 50 та дўконига зарар етгани, улардан 20 таси таланганини маълум қилган.

Ҳибсга олинганлар сони қандай ўзгарди?

17 октябрь оқшомида Франция Бош вазири Себастьян Лекорню тартибсизликлар давомида 1 200 киши қўлга олинганини ва 150 нафардан ортиқ ҳуқуқ-тартибот ходими жароҳатланганини билдирган. Кейинги соатларда ҳибслар сони ошган.

18 октябрда Ички ишлар вазири Лоран Нуньес мамлакат бўйлаб 2 400 киши ҳибсга олинганини маълум қилди. Полиция ва жандармериянинг қарийб 1 000 нафар ходими жароҳатланган, улардан 7 нафари оғир аҳволда экани айтилди. Париж ва унинг атрофида 855 киши ҳибсга олинган, прокуратура маълумотига кўра, улардан 557 нафари полиция назорати остида қолган.

Тўқнашувларда намойишчилар ҳам оғир жароҳат олган. Сен-Этьен шаҳрида 17 ёшли йигитнинг қўли узилиб кетган, Мюлуз шаҳрида эса 17 ёшли қиз бир кўзидан айрилган. Associated Press маълумотига кўра, мазкур ҳолатлар юзасидан тергов бошланган ва полициянинг намойишларни тарқатиш воситаларидан фойдаланиши текширилмоқда.

Париж полицияси намойиш вақтида бир киши юрак фаолияти тўхташи оқибатида вафот этганини ҳам билдирган. Ўлимнинг тўқнашувлар билан бевосита боғлиқлиги ҳақида якуний хулоса эълон қилинмаган.

18 октябрь куни Парижнинг Республика майдонида яна тўқнашувлар кузатилди. Намойишчилар полицияга тош ва шиша идишлар отган, ҳуқуқ-тартибот ходимлари эса кўздан ёш оқизувчи газ ва махсус воситалардан фойдаланган.

Макрон қандай чоралар кўрмоқчи?

Президент Эммануэль Макрон 18 октябрь куни телевидение орқали мамлакат аҳолисига мурожаат қилиб, биноларга ҳужум қилган ва дўконларни талаган шахслар жавобгарликка тортилишини билдирди.

«Бу тасвирларни кўриб, барчамиз ўзимиздан: французлар қандай қилиб Францияга бундай муносабатда бўлиши мумкин, деб сўрадик», — деди Макрон.

Президентнинг таъкидлашича, тинч йўл билан ижтимоий талаблар қўяётган фуқароларни зўравонлик содир этаётган гуруҳлардан ажратиш зарур. У маҳаллий ҳокимият ва полиция раҳбарларига жамоат хавфсизлигини таъминлаш учун айрим йиғилишларни тақиқлаш имконияти берилишини айтди. Бироқ мамлакат бўйлаб фавқулодда ҳолат жорий этиш ҳақида қарор қабул қилинмади.

Reuters маълумотига кўра, Макрон тартибсизликлар олдидан полиция ва разведка хизматларининг тайёргарлигида камчиликлар бўлган-бўлмаганини текширишни ҳам буюрган. Президент ҳукуматдан ўқувчилар, ўқитувчилар, депутатлар, касаба уюшмалари ва бизнес вакиллари иштирокида музокаралар ташкил этишни сўраган.

Бош вазир Себастьян Лекорню тартибсизликларнинг бир қисми учун ўта сўл гуруҳлар ва жиноятчиларни айблади. У ҳукумат зўравонлик орқали билдирилган сиёсий босимга бўйсунмаслигини маълум қилди. Бу айбловлар ҳукумат позицияси бўлиб, барча ҳибсга олинганларнинг муайян сиёсий ҳаракатга алоқадорлиги тасдиқланганини англатмайди.

Контекст: намойишлар қандай бошланган?

Франциядаги ҳозирги норозиликлар сентябрь ойида Париж атрофидаги мактабларда бошланган. Ўқувчилар ўқитувчилар етишмаслиги, синфларнинг тўлиб кетиши ва таълим бинолари ҳолатидан норозилик билдирган. Кейинчалик норозилик бошқа шаҳарлар ва олий таълим муассасаларига ҳам тарқалган.

Октябрь бошида, мамлакатдаги 3 700 та лицейнинг 400–500 тасида дарслар тўлиқ ёки қисман тўхтатилгани хабар қилинди. 9 октябрь ҳолатига кўра, Франция Таълим вазирлиги 141 та мактаб ҳали ҳам ёпиқ эканини маълум қилган. Ҳукумат эҳтиёж юқори бўлган таълим муассасаларига қўшимча 3 000 нафар ўқитувчи юбориш режасини эълон қилди.

Бироқ бу чора намойишларни тўхтатмади. Euronews маълумотига кўра, 13 октябрь ҳолатида қўшимча ўқитувчиларни жойлаштириш режасининг 35 фоизи бажарилган. Ҳукумат 2027 йилги бюджет лойиҳасида таълим соҳаси маблағларини 1,2 миллиард еврога оширишни таклиф қилган.

Таклиф этилаётган ўсиш 1,6 фоизни ташкил этади. Айрим касаба уюшмалари инфляциянинг 1,8 фоиз даражасида бўлиши прогноз қилинаётган шароитда бу маблағ таълим тизими эҳтиёжларини қопламаслигини билдирмоқда. Шу тариқа, мактаб шароитлари билан бошланган норозиликлар давлат бюджети ва ижтимоий харажатлар ҳақидаги баҳсларга уланди.

Намойишларга касаба уюшмалари, талабалар ташкилотлари ва 2018 йилда ёқилғи нархи ҳамда ижтимоий тенгсизликка қарши шаклланган «сариқ жилетлилар» ҳаракати тарафдорлари ҳам қўшилди. Янги ҳаракатда яшаш харажатлари, ёқилғи нархлари, иш ҳақи ва пенсиялар масаласи кўтарилмоқда. 2027 йилги президент сайлови яқинлашаётгани ҳам ушбу талабларни сиёсий баҳслар марказига олиб чиқмоқда.

Экспертлар нима дейди?

Франциядаги норозиликлар ортида фақат нархлар ошиши эмас, давлат маблағларини тақсимлаш масаласи ҳам тургани ҳақида иқтисодчилар фикр билдирмоқда. 13 октябрь куни эълон қилинган ҳукумат ҳисоботига кўра, Таълим вазирлиги бюджетининг 32 фоизи, яъни 28,5 миллиард евро, давлат хизматчиларининг пенсияларини молиялаштиришга йўналтирилган. Ички ишлар вазирлигида бу кўрсаткич 30 фоизни, вазирликлар бўйича ўртача 13 фоизни ташкил этади.

Institut Montaigne таҳлил маркази иқтисодчиси Максим Сбаиҳи ушбу рақамларни давлат харажатлари таркибидаги муаммо сифатида баҳолаган.

«Таълимга ажратилган бюджетнинг учдан бир қисми амалда таълимга сарфланмаётгани маълум бўлди», — деган иқтисодчи Reuters агентлигига.

Бу баҳолаш таълим тизимидаги маблағ танқислигини фақат бюджетни ошириш билан эмас, мавжуд харажатларни қайта тақсимлаш орқали ҳам ҳал қилиш мумкинлиги ҳақидаги баҳсларга ишора қилади. Бироқ пенсия харажатларини қисқартириш давлат хизматчиларининг ижтимоий таъминоти билан боғлиқ янги келишмовчиликларни келтириб чиқариши мумкин.

Euronext фонд биржаси раҳбари Стефан Бужна ҳам пенсиялар ва таълим харажатлари ўртасидаги мувозанатни қайта кўриб чиқиш зарурлигини айтган. У болалар таълимига кўпроқ маблағ ажратиш учун пенсия харажатлари масаласини муҳокама қилишни таклиф этган. Бу қараш ҳукуматнинг бюджет тақчиллигини қисқартириш мажбурияти билан жамоат хизматларига талаб ўртасидаги зиддиятни кўрсатади.

Ҳукумат ва мухолифатнинг позициялари

Франция ҳукумати тартибсизликлар учун зўравонликни ташкил қилган гуруҳлар жавоб бериши кераклигини таъкидламоқда. Ўнг қанотдаги сиёсатчи Марин Ле Пен ҳам ҳужумларни қоралаб, давлатнинг хавфсизликни таъминлаш борасидаги ҳаракатларини танқид қилди.

Сўл қанот сиёсатчиси Жан-Люк Меланшон эса ҳукуматни намойишчилар талабларига ўз вақтида жавоб бермаганликда айблади. Унинг фикрича, полициянинг тайёргарлиги ва намойишларни бошқаришдаги камчиликлар ҳам текширилиши зарур. Меланшон тинч намойишларни қўллаб-қувватлашини билдирган ҳолда талончиликни рад этган.

Лион мэри Грегори Дусе ҳам зўравонлик сабабларини таҳлил қилиш билан бирга тинч намойишчиларнинг узоқ вақтдан бери билдириб келаётган ижтимоий талабларига сиёсий жавоб бериш кераклигини айтган. Бу позициялар ўртасидаги асосий фарқ ҳукумат тартибсизликларнинг жиноий жиҳатига урғу бераётгани, мухолифат ва маҳаллий раҳбарларнинг бир қисми эса полиция тайёргарлиги ҳамда норозиликнинг ижтимоий сабабларини муҳокама қилишни талаб этаётганида кўринади.

Нега бу муҳим?

Франциядаги воқеалар мамлакатнинг давлат харажатлари, таълим тизими ва жамоат хавфсизлиги билан боғлиқ муаммоларини бир вақтнинг ўзида кун тартибига чиқарди. Ҳукумат бюджет тақчиллигини қисқартиришга ҳаракат қилаётган бир пайтда, намойишчилар мактаблар, иш ҳақи ва давлат хизматларига кўпроқ маблағ ажратилишини талаб қилмоқда.

Иқтисодий оқибатлар кўчмас мулк, савдо ва молия бозорларида ҳам кузатилмоқда. Reuters маълумотига кўра, 19 октябрь куни Осиё савдолари бошида евро АҚШ долларига нисбатан 0,1 фоизга пасайиб, 1,1225 доллар даражасида савдо қилинган. InTouch Capital Markets таҳлилчиси Киран Уильямс бу вазият евро учун, асосан, Франция давлат облигациялари орқали аҳамият касб этишини билдирган.

Франциядаги норозиликлар Европанинг бошқа давлатларидаги ижтимоий ҳаракатлар билан ҳам бир вақтга тўғри келди. 17 октябрда Бельгия, Португалия ва Италияда яшаш ҳамда таълим харажатлари билан боғлиқ намойишлар ўтказилди. Албанияда эса фуқаролар коррупция, иш ўринлари етишмаслиги ва таълим шароитларидан норозилик билдирган.

Бироқ ушбу давлатлардаги норозиликларнинг сабаблари ва сиёсий талаблари бир хил эмас. Масалан, Бельгияда талабалар таълим харажатлари ва ислоҳотларига, Португалияда намойишчилар уй-жой нархларига, Францияда эса таълим тизими ва турмуш харажатларига эътибор қаратмоқда.

Ўзбекистон учун воқеаларнинг эҳтимолий аҳамияти Европа иқтисодиёти ва молия бозорларидаги ўзгаришлар билан боғлиқ. Франция Европа Иттифоқи ва еврозонанинг йирик иқтисодиётларидан бири бўлгани учун мамлакатдаги сиёсий беқарорлик Европа молия бозорларига таъсир қилиши мумкин. Бироқ ҳозирча тартибсизликларнинг Ўзбекистон иқтисодиёти, савдоси ёки меҳнат миграциясига бевосита таъсирини кўрсатувчи аниқ маълумотлар эълон қилинмаган.

Халқаро сиёсат нуқтаи назаридан воқеалар 2027 йилдаги Франция президент сайлови олдидан ҳукумат ва мухолифат ўртасидаги баҳсларни кучайтирмоқда. Намойишлар билан бир вақтда давлат қарзи, ижтимоий харажатлар ва хавфсизлик сиёсати масалалари ҳам сиёсий партиялар кун тартибига кирган.

Кейинги босқичда нима кутилмоқда?

Президент Макрон ҳукуматга 19 октябрдан бошланадиган ҳафта давомида ўқувчилар, ўқитувчилар, касаба уюшмалари, депутатлар ва ишбилармонлар иштирокида учрашувлар ўтказишни топширди. Музокараларда таълим шароитлари, давлат хизматлари ва яшаш харажатлари билан боғлиқ талаблар муҳокама қилиниши кутилмоқда.

Париж, Марсель ва Лион шаҳарлари раҳбарлари ҳам тартибсизликлар оқибатларини бартараф этиш ва хавфсизлик чораларини муҳокама қилиш учун Бош вазир билан учрашув сўраган. Айни пайтда ҳукумат зарар кўрган корхоналарни қўллаб-қувватлаш чораларини кўриб чиқмоқда, ҳуқуқ-тартибот идоралари эса ҳужумлар ва оғир жароҳатланиш ҳолатлари юзасидан терговни давом эттирмоқда.

Кейинги сиёсий қарорлар 2027 йилги давлат бюджети муҳокамалари ва президент сайловига тайёргарлик жараёни билан бир вақтда қабул қилиниши кутилмоқда.