Ўзбекистонда 2026 йил давомида 1140 километр йирик канални бетонлаштириш ишлари олиб борилмоқда. Сув хўжалиги вазирлиги маълумотига кўра, йилнинг дастлабки тўққиз ойида асосий дастур доирасида 537 километр, қўшимча молиялаштирилган лойиҳалар бўйича эса 215 километр канал бетонлаштирилган.

Бу рақамлар 19 октябрь куни Тошкентда, Сув хўжалиги вазирлигида ўтказилган матбуот анжуманида эълон қилинди. Расмийларга кўра, ишлар суғориш жараёнидаги сув йўқотишларини камайтириш, қишлоқ хўжалиги ерларини сув билан таъминлаш ва ирригация тизимини модернизация қилишга қаратилган. 

Анжуманда вазир маслаҳатчиси Дилшоджон Ходжахмедов, вазирликнинг Сув хўжалигида истиқболли лойиҳаларни шакллантириш бўлими бошлиғи Мадаминжон Қурбонов ҳамда Сув хўжалиги лойиҳаларини амалга ошириш департаменти директори Нуриддин Хўжақулов журналистларнинг саволларига жавоб берди.

Тўққиз ойда қанча иш бажарилди?

Сув хўжалиги вазирлиги Ахборот хизмати тарқатган маълумотга кўра, Ўзбекистонда 4,3 миллион гектар суғориладиган ер мавжуд. Мамлакат сув ресурсларининг 90 фоиздан ортиғи қишлоқ хўжалигида фойдаланилади.

2020– 2025 йилларда давлат бюджети ҳисобидан жами 3400 километр канал бетонлаштирилган. 2024 йил сув йўқотишларини камайтиришга қаратилган ишлар фаоллаштирилган йил сифатида белгиланган ва каналларни бетонлаштириш дастури кенгайтирилган.

Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 21 октябрдаги 660-сон қарори асосида 2026 йилнинг январь–сентябрь ойларида 70 та лойиҳа доирасида 537 километр канал бетонлаштирилган. Шунингдек, 26 километр лоток ва 33 километр ёпиқ суғориш тармоқлари реконструкция қилинган.

Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 19 мартдаги 111-сон қарорига мувофиқ, соҳадаги қўшимча ишлар учун давлат бюджетидан 422 миллиард сўм ажратилган. Бу маблағ ҳисобидан 53 та лойиҳа доирасида 388 километр канални бетонлаштириш режалаштирилган бўлиб, тўққиз ой якунида 215 километрда ишлар бажарилган.

2026 ЙИЛ, ЯНВАРЬ–СЕНТЯБРЬ

Манба: Сув хўжалиги вазирлиги, 19 октябрь 2026 йил.

Вазирлик коллектор-дренаж тизимларини янгилаш бўйича ҳам маълумот берди. 2017–2026 йилларда 7163 километр коллектор-дренаж тармоғи қурилган ёки реконструкция қилинган, 129 541 километр тармоқда таъмирлаш-тиклаш ишлари бажарилган.

Коллектор-дренаж тармоқлари ер ости сувлари сатҳини тартибга солиш ва суғориладиган майдонларда шўрланиш хавфини камайтириш учун хизмат қилади. Шу боис суғориш каналларини бетонлаштириш билан бирга дренаж тизимларининг ишлаш ҳолати ҳам аҳамиятга эга.

Томорқаларни сув билан таъминлаш натижалари

Вазирлик маълумотларига кўра, 2025 йилда «Камбағалликдан фаровонлик сари» дастури доирасида аҳоли томорқаларининг сув таъминотини яхшилашга қаратилган 892 та лойиҳа амалга оширилган.

Расмий ҳисоботда бу ишлар натижасида 505 минг хонадонда яшовчи 2,7 миллион нафар аҳоли фойдаланаётган 92 минг гектар ер майдонининг сув таъминоти яхшилангани билдирилган.

Томорқа хўжаликлари учун суғориш сувининг вақтида етиб бориши сабзавотчилик, боғдорчилик ва оилавий деҳқончилик фаолиятига бевосита таъсир қилади. Бироқ тақдим этилган маълумотларда сув таъминоти яхшиланганидан кейин ҳосилдорлик ёки хонадонлар даромади қанчага ўзгаргани кўрсатилмаган.

Сув танқислиги: муаммо қаердан келиб чиқмоқда?

Ўзбекистоннинг суғорма деҳқончилиги асосан Амударё ва Сирдарё ҳавзаларига боғлиқ. Жаҳон банки маълумотларига кўра, мамлакатдаги ирригация инфратузилмасининг сезиларли қисми эскирган, бу сувнинг каналлар орқали ташилишида йўқотишлар юзага келишига ва фермерларга сувнинг нотекис етказиб берилишига сабаб бўлмоқда. 

2025 йилда Ўзбекистонда сув ресурсларини бошқариш ва ирригация секторини ривожлантиришнинг 2025–2028 йилларга мўлжалланган дастури қабул қилинган. Унда 2551 километр ирригация тармоғини реконструкция қилиш, бетон қопламали каналлар улушини 39 фоиздан 47 фоизга етказиш ва сув ҳисобини рақамлаштириш вазифалари белгиланган.

Дастурдаги прогнозга кўра, сув тежаш чоралари натижасида 2028 йилга бориб йилига 14 миллиард куб метр сувни иқтисод қилиш кўзда тутилган. Бироқ бу кўрсаткич амалда эришилган натижа эмас, балки дастурдан кутилаётган самара ҳисобланади. 

2025 йил 21 майда Жаҳон банки Ўзбекистоннинг ирригация ва дренаж инфратузилмасини модернизация қилиш учун 200 миллион доллар имтиёзли кредит ажратишни маъқуллаган. Ўзбекистон ҳукумати лойиҳани қўшма молиялаштириш учун яна 23,2 миллион доллар ажратишни зиммасига олган.

Лойиҳа Қорақалпоғистон Республикаси, Бухоро, Қашқадарё, Наманган ва Сурхондарё вилоятларини қамраб олади. Унинг доирасида 259 километр йирик канални бетонлаштириш, 470 га яқин гидротехник иншоот қуриш ва сув сарфини ўлчаш тизимларини жорий этиш белгиланган. 

Бу лойиҳа Марказий Осиёда сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини оширишга қаратилган минтақавий дастурнинг дастлабки босқичидир. Шу жиҳатдан Ўзбекистондаги ирригация ислоҳотлари ички қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари билан бирга минтақанинг умумий сув хавфсизлиги масалаларига ҳам боғлиқ.

Экспертлар нима дейди?

Жаҳон банкининг Марказий Осиё бўйича директори Татьяна Проскурякова 2025 йил май ойида эълон қилинган баёнотида ирригация тизимларини модернизация қилиш қишлоқ хўжалиги унумдорлигини ошириш, сувдан фойдаланувчиларнинг турмуш шароитини яхшилаш ва агросаноат соҳасида иш ўринларини яратишга ёрдам беришини таъкидлаган.

Жаҳон банки ҳисоб-китобларига кўра, мазкур халқаро лойиҳа тўлиқ амалга оширилса, ҳар йили тахминан 540 миллион куб метр сув ва 165 миллион киловатт-соатдан ортиқ электр энергиясини тежаш имкони пайдо бўлади. Шунингдек, 232 минг гектар ернинг сув таъминотини яхшилаш ва 180 минг нафар сувдан фойдаланувчига, жумладан, 80 минг нафар аёлга манфаат етказиш режалаштирилган.

Бу прогнозлар каналларни бетонлаштиришнинг иқтисодий натижаси фақат сувни тежаш билан чекланмаслигини кўрсатади. Насос станцияларига боғлиқликнинг камайиши электр энергияси истеъмоли ва суғориш харажатларига ҳам таъсир қилиши мумкин.

Жаҳон банкининг 2026 йил 2 сентябрда эълон қилинган Фарғона водийсидаги ирригация лойиҳасига оид ҳисоботида амалдаги натижалар ҳам келтирилган. Унга кўра, 365 километр канал ва қарийб 1500 та сув бошқаруви иншооти модернизация қилиниши натижасида йилига тахминан 130 миллион куб метр сув тежалган.

Лойиҳа 100 минг гектардан ортиқ ердаги суғориш шароитларига таъсир кўрсатган ва тахминан 65 минг нафар фермерга фойда келтирган. Бу натижалар муайян ҳудудга тегишли бўлиб, уларни бутун мамлакат бўйича бетонлаштириш ишларининг умумий самараси сифатида қабул қилиб бўлмайди. 

Нега бу муҳим?

Ўзбекистонда сув ресурсларини бошқариш қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш, аҳоли даромадлари, энергия истеъмоли ва озиқ-овқат таъминоти билан боғлиқ.

Жаҳон банки маълумотларига кўра, мамлакатда тахминан 2,4 миллион гектар суғориладиган ерга сув насослар ёрдамида етказиб берилади. Бу умумий суғориладиган майдоннинг 56 фоизига тенг. Ирригация учун фойдаланиладиган 1700 га яқин насос станцияси йилига тахминан 7,2 миллиард киловатт-соат электр энергиясини истеъмол қилади. 

Шу сабабли каналларни модернизация қилиш жараёнида сувнинг табиий оқим билан етказилишини кенгайтириш электр энергиясига бўлган эҳтиёжни камайтириши мумкин. Бироқ бундай натижа ҳар бир каналнинг жойлашуви, техник ҳолати ва сув тақсимоти тизимига боғлиқ.

Минтақавий миқёсда эса сув тежамкорлиги Амударё ва Сирдарё ҳавзаларидаги ресурсларга тушадиган босимни камайтириш имконини беради. Жаҳон банки Марказий Осиёда сув хавфсизлигини таъминлаш учун инфратузилмага инвестициялар билан бир қаторда давлатлар ўртасидаги ҳамкорликни ҳам устувор йўналишлардан бири сифатида кўрсатган. 

Бироқ каналларни бетонлаштиришнинг ўзи трансчегаравий сув тақсимотига оид масалаларни ҳал қилмайди. Бу жараён сув сарфини ҳисобга олиш, тақсимотни назорат қилиш ва давлатлараро келишувлар билан биргаликда амалга оширилганда кенгроқ натижа бериши мумкин.

Молиявий жиҳатдан яна бир масала — сарфланган бюджет маблағларининг қай даражада самара берганидир. Сув хўжалиги вазирлигининг 19 октябрдаги ахборотида бетонлаштирилган каналлар узунлиги ва ажратилган маблағлар келтирилган, аммо айнан шу ишлар натижасида амалда қанча куб метр сув тежалгани, бир километр канални бетонлаштиришнинг ўртача қиймати ва иқтисодий самарадорлик кўрсаткичлари очиқланмаган.

Бу маълумотлар мавжуд бўлмаса, қурилиш ишларининг ҳажмини баҳолаш мумкин, лекин бюджет харажатлари билан амалдаги сув тежамкорлиги ўртасидаги боғлиқликни тўлиқ аниқлаш қийин.

2027 йилда қандай ишлар режалаштирилган?

Сув хўжалиги вазирлиги 2027 йил учун ҳам янги таклифлар ишлаб чиққан. Унга кўра, 48 та янги объект доирасида 406 километр канални бетонлаштириш ва 5 километр лоток тармоғини реконструкция қилиш кўзда тутилмоқда.

Ҳозирча бу ишлар таклиф босқичида экани маълум қилинган. Уларни молиялаштириш тартиби, аниқ ҳудудлар ва амалга ошириш муддатлари ҳақида матбуот анжумани ахборотида батафсил маълумот берилмаган.

Кейинги босқичда 2026 йил учун белгиланган 1140 километрлик ишлар ҳажмининг бажарилиши ва 2027 йил лойиҳаларининг тасдиқланиши сув хўжалиги соҳасидаги навбатдаги кўрсаткичлар бўлади.