Instagram ва TikTok каби ижтимоий тармоқларда идеаллаштирилган ташқи кўриниш ва ҳаёт тарзини намойиш этувчи контент ёш аёлларнинг ўз ташқи кўринишидан қониқишига салбий таъсир қилиши мумкин. Халқаро тадқиқотларга кўра, бу жараёнда экран қаршисида ўтказилган вақтдан ташқари, қандай материаллар кузатилаётгани ва фойдаланувчи ўзини кимлар билан солиштириши ҳам аҳамиятга эга.
2025 йилда Body Image илмий журналида эълон қилинган метатаҳлилда 3 603 нафар ёш аёл иштирок этган 20 та экспериментал тадқиқот натижалари умумлаштирилди. Таҳлил идеаллаштирилган гўзаллик стандартларини акс эттирувчи контент ташқи кўринишдан қониқишни пасайтириши, танани қабул қилишга қаратилган материаллар эса ижобий таъсир кўрсатиши мумкинлигини аниқлади.
Шу билан бирга, олимлар ижтимоий тармоқлардан фойдаланишнинг ҳар қандай шакли руҳий саломатлик учун зарарли, деган хулосага келмаган.
Нега одамлар ўзини бошқалар билан солиштиради?
Психологияда ижтимоий солиштириш тушунчаси мавжуд. Инсон ўз имкониятлари, ютуқлари ёки ташқи кўринишини баҳолашда атрофидаги одамларнинг ҳаётига эътибор қаратади.
Ижтимоий тармоқларда эса бундай қиёслаш учун шароит анча кенг. Фойдаланувчи қисқа вақт ичида юзлаб суратлар, видеолар ва муваффақият ҳақидаги хабарларни кўриши мумкин.
Бироқ экранда кўринаётган ҳаёт кўпинча тўлиқ воқеликни акс эттирмайди. Суратлар танланади, таҳрирланади, видеолар монтаж қилинади, кундалик муаммолар эса оммага кўрсатилмаслиги мумкин.
Натижада айрим фойдаланувчилар ўзларининг оддий кундалик ҳаётини бошқаларнинг сараланган энг яхши лаҳзалари билан солиштиради.
Бу ҳолат айниқса ташқи кўринишга нисбатан юқори талаб қўядиган, бошқаларнинг баҳосига кучли эътибор берадиган инсонларда қониқмаслик ҳиссини кучайтириши мумкин.
Тадқиқотлар қандай натижа кўрсатди?
2025 йилда хитойлик тадқиқотчилар Юй Чжан, Сихан Сюн, Ниша Яо ва Цзин Чен томонидан тайёрланган метатаҳлилда видеога асосланган платформалар ҳамда суратли контентнинг таъсири қиёсланган.
Таҳлилга кўра, идеаллаштирилган ташқи кўринишни тарғиб қилувчи контентни томоша қилиш иштирокчиларнинг ўз танасидан қониқишини пасайтирган. Айрим экспериментларда TikTok видеоларининг салбий таъсири Instagram суратларига нисбатан кучлироқ бўлган.
Бироқ тадқиқот бошқа жиҳатни ҳам кўрсатди: турли тана тузилишларини қабул қилиш, ўзини ҳурмат қилиш ва ташқи кўринишга нисбатан соғлом муносабатни тарғиб қилувчи контент иштирокчиларнинг ўз танасидан қониқишига ижобий таъсир этган.
Демак, масала фақат ижтимоий тармоқнинг ўзида эмас. Унда тарқатилаётган материаллар мазмуни ҳам муҳим омил ҳисобланади.
Вақтни чеклаш ёрдам берадими?
Пенсильвания университети психологи Мелисса Ҳант ва ҳаммуаллифларининг 2023 йилда Journal of Social and Clinical Psychology журналида чоп этилган тадқиқоти ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш вақти ва кузатиладиган аккаунтлар таъсирини ўрганган.
Экспериментда ижтимоий тармоқлардан фойдаланишни кунига бир соат билан чеклаш депрессия белгилари кучлироқ бўлган иштирокчиларда мазкур белгиларнинг камайиши билан боғлиқ натижа кўрсатган.
Нотаниш аккаунтлар контентини камайтириш ва фойдаланиш вақтини чеклашнинг биргаликдаги таъсири эса айрим иштирокчиларда ўзини бошқалар билан солиштириш ва муҳим воқеалардан четда қолиш хавотирини камайтирган.
Бундан олдин, 2018 йилда ўтказилган экспериментда 143 нафар талаба қатнашган. Facebook, Instagram ва Snapchat учун умумий фойдаланиш вақтини кунига тахминан 30 дақиқа билан чеклаган гуруҳда ёлғизлик ва депрессия белгилари назорат гуруҳига нисбатан камайган.
Бу натижалар ижтимоий тармоқларга сарфланадиган вақтни назорат қилиш муайян фойда бериши мумкинлигини кўрсатади. Аммо 30 ёки 60 дақиқа барча инсонлар учун бирдек мос бўлган тиббий меъёр эмас.
Ижтимоий тармоқлар ҳар доим зарарлими?
Йўқ. Ижтимоий тармоқлар инсонларга билим олиш, касбий алоқалар ўрнатиш, ўз ижодини намойиш этиш ва яқинлари билан мулоқот қилиш имконини ҳам беради.
2024 йилда Journal of Computer-Mediated Communication журналида эълон қилинган, 141 та тадқиқотни қамраб олган метатаҳлилда ижтимоий тармоқлардан фойдаланиш шакллари ва психологик ҳолат ўртасидаги муносабатлар ўрганилган.
Натижалар бир хил эмас: айрим фаол мулоқот шакллари ижтимоий қўллаб-қувватлаш ва ижобий психологик ҳолат билан боғлиқ бўлган. Контентни пассив кузатишнинг таъсири эса муҳит ва фойдаланиш шаклига қараб фарқ қилган.
Шунинг учун барча ижтимоий тармоқларни зарарли, барча фойдаланувчиларни эса психологик хавф остида деб баҳолашга илмий асос етарли эмас.
Аёллар учун қайси ҳолатлар кўпроқ аҳамиятли?
Тадқиқотлар ташқи кўринишга оид қиёслаш, идеаллаштирилган гўзаллик стандартлари ва бошқаларнинг баҳосига ҳаддан ташқари боғланишга алоҳида эътибор қаратади.
Масалан, 2024 йилда 315 нафар аёл иштирокида ўтказилган етти кунлик кузатув тадқиқотида ўзини ташқи кўриниши жозибалироқ деб ҳисобланган бошқа одамлар билан солиштириш танадан қониқишнинг пасайиши ва овқатланишни чеклаш истагининг кучайиши билан боғлиқ бўлган.
Муҳими, ушбу муносабат икки томонлама экани аниқланган. Яъни ўз ташқи кўринишидан қониқмасликнинг ўзи ҳам инсонни бошқалар билан кўпроқ солиштиришга ундаши мумкин.
Бу ҳолат ижтимоий тармоқлардаги ҳар қандай қиёслаш албатта психологик муаммога олиб келади, дегани эмас.
Ижтимоий тармоқлардан қандай фойдаланиш мақсадга мувофиқ?
Мавжуд илмий натижалардан келиб чиқиб, фойдаланувчилар қуйидаги одатларга эътибор қаратиши мумкин:
Вақтни назорат қилиш. Ижтимоий тармоқларда қанча вақт ўтказилаётганини кузатиш ва заруратга қараб шахсий чеклов белгилаш мумкин.
Кузатилаётган аккаунтларни саралаш. Доимий қиёслаш, қониқмаслик ёки хавотир уйғотувчи контентни камайтириш фойдали бўлиши мумкин.
Реал мулоқотни сақлаш. Оила аъзолари, дўстлар ва ҳамкасблар билан бевосита муносабатлар учун ҳам вақт ажратиш муҳим.
Контентга танқидий ёндашиш. Сурат ва видеолар ҳаётнинг тўлиқ манзараси эмаслигини, уларда таҳрирлаш ва саралаш мавжуд бўлиши мумкинлигини ҳисобга олиш лозим.
Руҳий ҳолатга эътибор бериш. Агар ижтимоий тармоқлардан фойдалангандан кейин хавотир, ўзини камситиш ёки кайфият тушиши мунтазам кузатилса, фойдаланиш одатларини қайта кўриб чиқиш ва заруратда мутахассисга мурожаат қилиш мумкин.
Нега бу муҳим?
Ижтимоий тармоқларда ташқи кўриниш, муваффақият ва ҳаёт тарзини кўрсатиш кундалик мулоқотнинг бир қисмига айланган. Бу эса ёшлар ва аёллар учун рақамли ахборотни танқидий қабул қилиш кўникмаларининг аҳамиятини оширади.
Шу билан бирга, тадқиқотларнинг катта қисми хорижий иштирокчилар асосида ўтказилган. Уларнинг натижаларини Ўзбекистондаги барча ёшлар ва аёлларга тўғридан-тўғри татбиқ этиш учун маҳаллий маълумотлар ҳам зарур.
Ҳозирча Ўзбекистонда аёлларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланиши ва ўз-ўзини баҳолаши ўртасидаги боғлиқликни кенг кўламда ўрганган, мазкур натижалар билан бевосита таққослаш мумкин бўлган тадқиқот маълумотлари ушбу материалда мавжуд эмас.
Шу боис мамлакатимизда турли ёш гуруҳлари орасида қандай контент психологик ҳолатга кўпроқ таъсир қилаётгани ва бу таъсир қай даражада экани очиқ тадқиқот саволи бўлиб қолмоқда.
