Ўзбекистон давлат харидлари тизими навбатдаги жиддий саволларни кун тартибига чиқарди: Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Давлат заҳираларини бошқариш қўмитаси 11,4 миллион долларлик шакар етказиб бериш шартномасини устав капитали бор-йўғи 130 доллар бўлган, штатида икки киши ишлайдиган ва ҳисоб рақамларида муаммоси бор хорижий фирмага ишониб топширди. Бу нафақат бюджет маблағларининг сарфланиши, балки мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлиги ва стратегик заҳираларини шакллантиришда тизимли фильтрлар нечоғлик заиф эканини кўрсатмоқда.
2025 йилнинг сўнгги ойларида Давлат заҳираларини бошқариш қўмитаси юқори тоифали кристалли оқ шакар харид қилиш бўйича бошланғич қиймати 13,3 млн долларлик танлов эълон қилди. Натижаларга кўра, Россияда рўйхатдан ўтган «ФЕТРАТЕХ» МЧЖ 11,4 млн долларлик таклиф билан ғолиб деб топилди.
Бироқ очиқ маълумотлар таҳлили ушбу компаниянинг бундай йирик лойиҳани амалга ошириш салоҳиятига нисбатан жиддий шубҳаларни уйғотади. Биринчидан, компаниянинг асосий фаолияти юк ташишга кўмаклашиш бўлиб, «шакар улгуржи савдоси» йўналиши танлов эълон қилинишидан атиги 13 кун аввал фаолият турига қўшилган. Иккинчидан, компаниянинг Россиядаги давлат харидларида иштирок этиш тажрибаси мавжуд эмас. Учинчидан, энг хавотирли жиҳати — 2026 йил 20 январь ҳолатига кўра, компаниянинг банк ҳисоб рақамларига нисбатан муваққат тўхтатиш (блокировка) чоралари қўлланган.
Давлат харидлари тўғрисидаги қонунчиликда иштирокчиларнинг молиявий барқарорлиги ва техник имкониятлари асосий мезон сифатида белгиланади. Аммо «ФЕТРАТЕХ» мисолида бу мезонлар шунчаки қоғозда қолгандек таассурот уйғотмоқда.
Молиявий сиғимсизлик: 10 000 рубль (130 доллар) устав капитали ва 2024 йилдаги бор-йўғи 2 минг долларлик соф фойда билан 11 миллион долларлик мажбуриятни бўйинга олиш иқтисодий мантиққа зид.
Инсон ресурси: Икки нафар ходим билан 15 минг тонна маҳсулотни халқаро логистика ва сифат назоратидан ўтказиб, стратегик заҳирага етказиб бериш техник жиҳатдан имконсиздек кўринади. Бундай ҳолатларда одатда компания «прокладка» ёки воситачи вазифасини бажаради, бу эса якуний маҳсулот нархининг сунъий ошишига ёки сифатнинг пасайишига олиб келиши мумкин.
Эксперт таҳлили: Рисклар қаерда?
Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, давлат харидларида «энг паст нарх» принципининг мутлақлаштирилиши кўпинча сифат ва ишончлиликнинг қурбон қилинишига олиб келади.
«Агар компаниянинг ўтмишдаги айланмаси шартнома қийматидан ўнлаб баравар кам бўлса ва устав капитали рамзий характерда бўлса, бундай иштирокчини стратегик танловларга йўлатишнинг ўзи катта хато. Бу ерда гап нафақат коррупцион рисклар, балки етказиб беришнинг узилиши ҳақида бормоқда. 15 минг тонна шакар — бу бозордаги нарх-наво барқарорлигини таъминлайдиган заҳира. Агар етказиб берувчи мажбуриятини бажара олмаса, давлат нафақат пул, балки вақт ва ижтимоий барқарорликни ҳам йўқотади», — дейди соҳа мутахассисларидан бири.
Саволлар жавобсиз қолмоқда
Ҳозирги ҳолатда Давлат молиявий назорати инспекцияси ва Коррупцияга қарши курашиш агентлиги олдида бир нечта ўткир саволлар туради:
Танлов комиссияси компаниянинг молиявий аҳволи ва ҳисоб рақамларидаги чекловларни текширганми?
130 долларлик компаниянинг 11 миллион долларлик маҳсулотни кафолатлаши бўйича қандай банк кафолатлари тақдим этилган?
Нима учун соҳага алоқаси бўлмаган ва тажрибасиз компания халқаро тендерда профессионал иштирокчилардан устун деб топилди?
Давлат заҳираларини бошқариш — бу шунчаки олди-сотди эмас, бу миллионлаб аҳолининг кундалик эҳтиёжини кафолатлашдир. Кичик ва шубҳали компанияларнинг бундай йирик ўйинларга киритилиши тизимдаги «филтрлар» коррупция ёки масъулиятсизлик туфайли ишламаётганидан далолат беради. Агар мазкур ҳолат чуқур ўрганилмаса ва зарур чоралар кўрилмаса, «арзон» деб танланган шакар давлат бюджети учун жуда қимматга тушиши ҳеч гап эмас.
