Ўзбекистонда давлат солиқ хизмати ходимларининг даромадлари ва харажатларини мажбурий декларация қилиш тизими ишга туширилди. Давлат солиқ қўмитаси ҳамда Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ўртасида имзоланган меморандум доирасида Навоий ва Чирчиқ шаҳарларида пилот лойиҳа бошланди. Сунъий интеллект технологияларига асосланган ушбу платформа коррупциявий хавфларни барвақт аниқлаш ва тизимда шаффофликни таъминлашга қаратилган бўлиб, синов муддатидан сўнг республиканинг барча ҳудудларида, жумладан Жиззах вилоятида ҳам тўлиқ жорий этилади.
2026 йилнинг 18 февраль куни Солиқ қўмитаси раиси Фаррух Пулатов ва Коррупцияга қарши курашиш агентлиги директори Акмал Бурханов томонидан имзоланган ҳужжат соҳада янги даврни бошлаб берди. Тизимнинг асосий моҳияти шундаки, эндиликда солиқ ходимининг нафақат расмий иш ҳақи, балки унинг барча активлари, кўчмас мулклари ва йирик харажатлари ягона рақамли платформада акс этади.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, тизим сунъий интеллект алгоритмлари ёрдамида ишлайди. Агар ходимнинг яшаш тарзи ва харажатлари унинг расмий даромадларига мос келмаса, тизим автоматик равишда "қизил байроқча" (сигнал) беради. Бу эса ички назорат тузилмаларига суриштирув бошлаш учун асос бўлади.
Жаҳон тажрибасига назар ташласак, Скандинавия давлатлари ва Сингапур каби коррупция даражаси паст мамлакатларда декларация тизими давлат бошқарувининг ажралмас қисми ҳисобланади.
Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) тавсияларига кўра, даромадларни декларациялаш тизими самарали ишлаши учун учта омил муҳим:
- Маълумотларнинг очиқлиги.
- Бошқа давлат реестрлари (кадастр, ЙҲХХ, банклар) билан интеграция.
- Ёлғон маълумот учун жавобгарликнинг муқаррарлиги.
Ўзбекистон Солиқ қўмитаси томонидан тақдим этилган янги платформа айнан шу мезонларга жавоб бериши кутилмоқда. Рақамли технологияларнинг қўлланилиши инсон омилини камайтиради, демакки, "келишиб олиш" имконияти чекланади.
Мазкур тизимнинг республика бўйлаб ёйилиши Жиззах вилояти иқтисодиёти учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. Вилоятда саноат зоналари ва тадбиркорлик субъектлари сони ортиб бораётган бир даврда, солиқ органлари ходимларининг ҳалоллиги инвестицион муҳитни яхшилашнинг бош мезонидир.
Тадбиркорлар учун бу нимани англатади?
- Асоссиз текширувлар камайиши: Солиқчининг ҳар бир қадами ва иқтисодий ҳолати назоратда бўлса, у тадбиркордан "норасмий даромад" ундиришга ботинмайди.
- Адолатли рақобат: Солиқ имтиёзлари ёки енгилликларини шахсий манфаат эвазига тақдим этиш хавфи камаяди.
Мустақил таҳлилчиларнинг фикрича, декларация тизими фақат солиқ идорасининг ўзида қолиб кетмаслиги керак. Тизим самарадорлиги Коррупцияга қарши курашиш агентлигининг ушбу маълумотлардан қанчалик эркин фойдалана олишига боғлиқ.
Шуни таъкидлаш жоизки, декларациялаш — бу нафақат жазолаш воситаси, балки давлат хизматчисининг обрўсини ҳимоя қилиш механизми ҳамдир. Агар ходимнинг даромадлари шаффоф бўлса, унга нисбатан бўлаётган турли асоссиз айбловларга нуқта қўйилади.
Бироқ, тизим олдида бир қатор техник ва ҳуқуқий саволлар турибди: ходимнинг яқин қариндошлари номига расмийлаштирилган мулклар қандай назорат қилинади? Сунъий интеллект хато қилиб, ҳалол ходимни шубҳа остига олса, унинг ҳуқуқлари қандай ҳимояланади? Бу саволлар пилот лойиҳа якунида ўз жавобини топиши керак.
Солиқ тизимидаги ушбу ислоҳот — коррупцияга қарши курашдаги тизимли ҳаракатнинг бошланишидир. Навоий ва Чирчиқдаги тажриба муваффақиятли ўтса, тез орада Жиззах ва бошқа вилоятларда ҳам солиқчиларнинг молиявий ҳисоботлари рақамли назорат остига олинади.
Бу ўзгаришлар нафақат бюджет тушумларининг ортишига, балки жамиятда ижтимоий адолат қарор топишига хизмат қилади. Давлат органининг очиқлиги эса фуқароларнинг тизимга бўлган ишончини мустаҳкамлайди.
Сизнингча, даромадларни декларация қилиш тизими коррупцияни бутунлай йўқ қила оладими ёки яширин иқтисодиётнинг янги йўллари пайдо бўладими?
