Ўзбекистонда коррупцияга қарши кураш стратегияси янги босқичга чиқмоқда, бироқ рақамлар тизимли иллат ҳали бери чекинмаслигини кўрсатмоқда. 2025 йил сарҳисоби шуни кўрсатдики, ҳар қанча жазо чоралари кучайтирилмасин, ижро ҳокимиятининг қуйи бўғинларида — ҳокимликлар ва маҳалла еттилиги тизимида «қинғир ишлар» илдиз отган. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги раҳбари Акмал Бурханов томонидан эълон қилинган маълумотлар шунчаки статистика эмас, балки давлат бошқарувидаги жиддий дефектларнинг диагностикасидир: 12 нафар ҳокимнинг жавобгарликка тортилиши ва беш мингдан зиёд жиноят ижро тизимидаги «инсон омили» нақадар хавфли эканини исботламоқда.
Статистика ортидаги ҳақиқат: Рақамлар камайди, аммо хавф сақланиб қолмоқда
2025 йилда Ўзбекистонда жами 5222 та коррупцион жиноят қайд этилди. Бу 2024 йилдаги кўрсаткич (5716 та) билан солиштирилганда 8,6 фоизлик камайишни англатади. Бир қарашда ижобий тенденциядек кўринса-да, мазмунан вазият анча мураккаб. Жиноятларнинг аксарияти ижтимоий соҳалар — Соғлиқни сақлаш ҳамда Мактабгача ва мактаб таълими вазирликлари, шунингдек, маҳаллий ҳокимликлар ҳиссасига тўғри келмоқда.
Энг кўп жиноятлар пойтахт Тошкент шаҳри (612 та) ва Тошкент вилоятида (584 та) содир этилгани иқтисодий фаоллик ва пул айланмаси юқори бўлган ҳудудларда коррупция хавфи ҳамон критик даражада эканини кўрсатади. Фарғона ва Сурхондарё вилоятларида эса жиноятлар сони ортгани ҳудудий назорат механизмлари оқсаётганидан далолат беради.
«Ҳоким ёрдамчиси» феномени: Тизимли хатоликми ёки шахсий наф?
Ўтган йилги коррупцион ҳолатларнинг энг шов-шувли қисми — 12 нафар туман ва шаҳар ҳокимларининг жиноий жавобгарликка тортилиши бўлди. Бироқ Акмал Бурханов бошқа бир муҳим рақамга эътибор қаратди: маҳаллий ҳокимликлар билан боғлиқ 300 дан ортиқ жиноятнинг 80 фоизи ҳоким ёрдамчилари ҳиссасига тўғри келган.
Бу ерда муаммо шахсларда эмас, балки ваколатларнинг тақсимланишида. Ҳоким ёрдамчиларига субсидиялар ва имтиёзли кредитлар ажратиш жараёнида ҳаддан ташқари катта ваколат бериб қўйилган эди. Натижада, «маҳалла еттилиги» ва ҳоким ёрдамчиси занжири давлат маблағларини тақсимлашда асосий фильтрга айланган. Бу ерда «инсон омили» деган тушунча пайдо бўлиб, у коррупция учун энг қулай муҳитни яратди. Давлат пулини кимга бериш ёки бермасликни бир шахснинг хулосасига боғлаб қўйиш — коррупцияга таклифнома билан баробардир.
Рақамлаштириш — ягона чора, лекин у етарлими?
Агентлик раҳбари 2026 йилда коррупция кескин камайишига умид қилмоқда. Бунинг асосий сабаби сифатида субсидия ва кредит ажратиш жараёнларининг тўлиқ рақамлаштирилиши кўрсатилмоқда. Эндиликда «маҳалла еттилиги» ёки ҳоким ёрдамчисининг субъектив фикри жараёндан чиқариб ташланиши кутиляпти.
Бироқ, таҳлилий нуқтаи назардан қараганда, фақатгина рақамлаштириш муаммони тўлиқ ҳал эта олмайди. Рақамлаштириш — бу шунчаки восита. Агар тизимнинг техник алгоритмларида «тешиклар» қолса ёки маълумотларни киритиш босқичида барибир инсон иштирок этса, коррупциянинг янги, замонавийроқ кўринишлари юзага келиши мумкин. Давлат харидларидаги 673,3 млрд сўмлик қонунбузарликлар ҳам шуни кўрсатадики, очиқ электрон тизимлар бор жойда ҳам манфаатлар тўқнашувини четлаб ўтиш йўллари қидирилмоқда.
Хабар берганларнинг ҳимояси: Қўрқувдан кафолатга ўтиш
Коррупцияга қарши курашдаги энг заиф нуқта — жамоатчилик назоратининг сустлиги эди. 2025 йилда агентликнинг Call-марказига 500 дан ортиқ аноним мурожаат келиб тушган, аммо уларнинг аксарияти охиригача етказилмаган. Сабаб оддий: фуқароларда тизимли ҳимоя йўқлиги сабабли «тазйиқ ва босим» қўрқуви кучли.
2026 йил 1 июлдан кучга кирадиган янги тизим мана шу бўшлиқни тўлдириши керак. Бунда қуйидаги муҳим ўзгаришлар кўзда тутилган:
Ягона мувофиқлаштирувчи: Эндиликда коррупция ҳақида хабар берганларни рағбатлантириш билан турли идоралар эмас, балки ягона орган — Антикоррупция агентлиги шуғулланади.
Ҳимоя ордери: Хабар берган шахс ва унинг яқинларига давлат томонидан ҳимоя кафолатланади.
Молиявий рағбат: Аввалги йиллардагидек шунчаки «ташаккурнома» эмас, балки аниқ белгиланган пул мукофотлари Агентлик ҳузуридаги жамғармадан тўлаб берилади.
Бу қадам фуқаролик жамиятини «уйғотиш» учун муҳим сигналдир. Аммо масаланинг яна бир томони бор: ҳимоя ордери бериш механизми амалда қанчалик ишлайди? Маҳаллий даражадаги «кланлар» ва таъсир доираларига эга шахсларга қарши чиққан оддий фуқарони тизим ҳақиқатда ҳимоя қила оладими? Бу саволнинг жавоби 2026 йилнинг иккинчи ярмидаги амалиётда кўринади.
Хулоса: Тизимли ислоҳот ёки вақтинчалик ечим?
Акмал Бурханов келтирган фактлар Ўзбекистонда коррупцияга қарши кураш «косметик» характердан «жарроҳлик» характерига ўтаётганини англатади. 12 нафар ҳокимнинг жавобгарликка тортилиши — дахлсизлик мақоми йўқолаётганидан далолат. Бироқ, жиноятлар сонининг камайиши фақат жазолаш билан эмас, балки тизимни соддалаштириш ва шаффофлик билан боғлиқ.
Давлат харидлари, ер ажратиш ва субсидия бериш каби «ёғли» соҳаларда инсон иродасини минимумга туширмас эканмиз, ҳар йили янги ҳокимларнинг жиноий ишларини муҳокама қилишда давом этаверамиз. 2026 йил учун берилаётган ваъдалар ва рақамлаштириш жараёнлари катта умид уйғотмоқда, лекин энг катта тўсиқ — ижро тизимидаги эскича фикрлаш ва «тизимли коррупция» занжирлари бўлиб қолмоқда.
Биз нафақат жиноятчиларни жазолашимиз, балки жиноят содир этиш имконияти бўлмаган муҳитни яратишимиз шарт. Акс ҳолда, коррупция шунчаки шаклини ўзгартиради, моҳиятини эса сақлаб қолаверади.
