Ўзбекистонда нефть-газ қазиб олиш ҳажмини ошириш бўйича кўрилаётган чора-тадбирларга қарамай, ички бозорда ёқилғи нархи кескин кўтарилиши кузатилмоқда. Жорий йил бошидан буён 11 та янги қудуқ ишга туширилгани ва 20 тасида таъмирлаш ишлари якунлангани ҳақидаги расмий ҳисоботлар фонида, АИ-92 маркали бензин нархи биржада бир куннинг ўзида 7,4 фоизга қимматлашди. Ушбу зиддиятли вазият глобал энергетика бозоридаги беқарорлик, маҳаллий ишлаб чиқаришдаги пасайиш ва логистик чекловларнинг ўзаро таъсири натижаси ўлароқ баҳоланмоқда.
Ишлаб чиқариш ва инвестициялар: Рақамлар нима дейди?
Президент матбуот хизмати ва "Ўзбекнефтгаз" АЖ маълумотларига кўра, соҳани модернизация қилиш бўйича белгиланган вазифалар доирасида сезиларли ишлар амалга оширилган. Хусусан:
471 квадрат километр майдонда 3D сейсмик қидирув ишлари ўтказилди.
11 та янги қудуқ фойдаланишга топширилди.
20 та қудуқда капитал таъмирлаш ишлари бажарилди.
5 та технологик тадбир амалга оширилиб, қазиб олиш самарадорлигини ошириш кўзда тутилган.
Бироқ, Статистика агентлигининг январ ойидаги ҳисоботида Ўзбекистонда нефть ва газ қазиб олиш ҳажми ўтган йилнинг мос даврига нисбатан камайгани қайд этилган. Бу эса янги ишга туширилган қудуқлар ҳозирча фақат мавжуд пасайиш суръатини секинлаштиришга хизмат қилаётганини, аммо ички талабни тўлиқ қоплаш даражасига чиқмаганини англатади.
Биржадаги сакраш: Нега АИ-92 нархи кўтарилди?
10 март куни Ўзбекистон республика товар-хомашё биржасида (ЎзРТХБ) АИ-92 бензинининг бир тоннаси 12,72 млн сўмдан ошди. Нархларнинг бир кунлик 7,4 фоизлик ўсишига бир нечта омиллар таъсир кўрсатди:
Жаҳон нефть нархи: Яқин Шарқдаги геосиёсий вазият туфайли Brent маркали нефть нархи бир баррель учун 100 доллардан ошди. Ўзбекистон бензиннинг бир қисмини ва хомашёни импорт қилиши сабабли, ички бозор жаҳон конъюнктурасига бевосита боғланиб қолган.
Таклифнинг камайиши: Биржадаги савдо ҳажми икки баробарга — 3784 тоннадан 1835 тоннагача тушиб кетди. Таклиф камайиши доимо нархнинг сунъий ёки табиий ўсишига олиб келади.
Метан заправкалардаги чекловлар: Ҳаво ҳароратининг пасайиши муносабати билан АГТКШлар фаолиятига чеклов ўрнатилиши ҳайдовчиларни оммавий равишда бензинга ўтишга мажбур қилди. Бу эса талабнинг кескин ортишига сабаб бўлди.
Фактчекинг: Нарх ўсиши асослими?
Иқтисодий таҳлилчилар ва жамоатчилик фаоллари томонидан нархларнинг шаклланиши борасида турли фикрлар илгари сурилмоқда.
Даъво: Жаҳон бозорида нефть нархи тушганда ҳам Ўзбекистонда бензин қимматлашмоқда.
Манба: Иқтисодчи Отабек Бакировнинг таъкидлашича, 2025 йилда жаҳон котировкалари 25 фоизга арзонлашган даврда ҳам ички бозорда бензин 11,9 фоизга қимматлашган.
Таҳлил: Расмий маълумотлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда бензин нархи фақат хомашё таннархига эмас, балки монопол тузилмаларнинг маржаси, акциз солиғи ва логистика харажатларига ҳам боғлиқ.
Хулоса: Нарх ошишида жаҳон бозори "қулай баҳона" бўлса-да, ички бозордаги рақобатнинг пастлиги ва таклифнинг чеклангани асосий драйвер бўлиб қолмоқда.
Жиззах вилояти мисолида: Истеъмолчиларни нима кутмоқда?
Жиззах вилояти каби логистик марказларда бензин нархининг кўтарилиши нафақат шахсий автомобил эгаларига, балки юк ташиш ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари нархига ҳам таъсир қилади. Вилоятдаги кўплаб АГТКШларнинг вақтинчалик ёпилиши натижасида АИ-92 бензинига бўлган талаб кучайган. Нефть-газ соҳасидаги янги қудуқларнинг ишга туширилиши узоқ муддатли истиқболда барқарорлик ваъда қилса-да, қисқа муддатли энергия инқирози даврида истеъмолчилар юқори харажатларга мослашишга мажбур.
Хулоса ва истиқболлар
Ўзбекистон нефть-газ соҳасида ишлаб чиқаришни диверсификация қилиш ва янги конларни ўзлаштириш босқичида турибди. Бироқ, 11 та янги қудуқнинг ишга туширилиши тизимли муаммоларни — импортга қарамлик ва инфратузилмавий етишмовчиликни тез фурсатда ҳал эта олмайди. Бозордаги нархлар барқарорлиги учун нафақат қазиб олишни кўпайтириш, балки биржа савдоларида шаффофликни таъминлаш ва соҳада монополиядан чиқиш жараёнларини тезлаштириш талаб этилади.
Истеъмолчи сифатида биз фақат рақамларга эмас, балки ушбу ислоҳотларнинг ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги реал нархларда акс этишига қараб хулоса чиқаришимиз мумкин.
